Day: 163 | June 11 | Princess Hemamala & Women in History | Dhatuvamsa & Verse 72 | Steganography & Resilience
Day: 163 | June 11 | Princess Hemamala & Women in History | Dhatuvamsa & Verse 72 | Steganography & Resilience
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ယနေ့ဟာ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ဟာ သမိုင်းတစ်လျှောက်မှာ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို ဂုဏ်ပြုတဲ့ "Women in History" နေ့လို့ ဆိုနိုင်သလို၊ တို့ Hswagata Museum ကြီးရဲ့ မူဝါဒတွေအရ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ စွယ်တော်မြတ်ကို ကလိင်္ဂတိုင်းကနေ သီဟိုဠ်ကျွန်းကို ဆံပင်အတွင်း ဝှက်ပြီး ပင့်ဆောင်ခဲ့တဲ့ ဟေမမာလာ မင်းသမီး (Princess Hemamala) ကို အာရုံပြု ပူဇော်ရမယ့် နေ့ထူးနေ့မြတ် ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့မှာ တို့အဖွဲ့သားတွေနဲ့ တရားနာပရိသတ်အပေါင်းတို့ဟာ နေ့စဉ် ရွတ်ဖတ်နေကျဖြစ်တဲ့ ပလ္လင်ဖွင့် ဆုတောင်းမေတ္တာပို့သမှုကို အရင်ဆုံး ပြုလုပ်ကြရအောင်။ "သွေးလှူရှင်... ကျန်းမာချမ်းသာပါစေ" ဆိုတဲ့အတိုင်း မိမိတို့ရဲ့ သွေးကို လှူဒါန်းပြီး အသက်ကယ်တင်နေကြတဲ့ စေတနာရှင်များ အားလုံး၊ အထူးသဖြင့် မိခင်စိတ်ရင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သော အမျိုးသမီးအာဇာနည်များ အားလုံး ကျန်းမာရွှင်လန်းကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ ဆုတောင်း မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ ပြောမယ့် အကြောင်းအရာက "ဝှက်ထားသော ရတနာ" (Hidden Treasure) နဲ့ "အမျိုးသမီးတို့ရဲ့ ကြံ့ခိုင်မှု" (Resilience) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်လိုက်ရင် အရေးကြီးတဲ့ အလှည့်အပြောင်းတွေမှာ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ပါဝင်မှုက အဓိကကျခဲ့တာ တွေ့ရပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဟေမမာလာ မင်းသမီးဟာ စွယ်တော်မြတ်ကို ဘယ်သူမှ မထင်မှတ်ထားတဲ့ နေရာဖြစ်တဲ့ "ဆံထုံး" (Hair Bun) ထဲမှာ ဝှက်ပြီး ရန်သူ့နယ်မြေကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ရိုးရိုး ဉာဏ်ဆင်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီနေ့ခေတ် စကားနဲ့ ပြောရင် အဆင့်မြင့် "Steganography" (အချက်အလက် ဝှက်စာပညာ) နဲ့ "Psychological Resilience" (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကြံ့ခိုင်မှု) ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ မဟာဗျူဟာ ဖြစ်ပါတယ်။
တရားမဟောကြားမီ၊ တရားမနာကြားမီမှာ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင်၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှု ရှိအောင် အရင်ဆုံး လုပ်ယူကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကတော့ အာနာပါနဿတိ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့မှာတော့ "ဆံချည်မျှင်လေး" (Hair Strand) လို နူးညံ့တဲ့ စိတ်နဲ့ ရှုမှတ်ပါမယ်။ ဝင်လေ ထွက်လေဟာ နှာသီးဝကို တိုးဝှေ့သွားတာဟာ ဆံချည်မျှင်လေး တစ်ချောင်း လာထိသလိုမျိုး သိမ်မွေ့တယ်လို့ သဘောထားပါ။
မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ခါးကို ဆန့်ဆန့်ထားပါ။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးက စွယ်တော်မြတ်ကို သူ့ဆံပင်တွေကြားထဲမှာ ညှပ်ပြီး တယုတယ သယ်ဆောင်သွားသလိုမျိုး၊ သူတော်ကောင်းတို့လည်း "သတိ" ဆိုတဲ့ ရတနာလေးကို ဝင်လေ ထွက်လေ ဆိုတဲ့ ဆံချည်မျှင်လေးတွေကြားမှာ မြဲမြဲလေး ထိန်းထားပါ။ ကြမ်းတမ်းတဲ့ စိတ်တွေကို လွှတ်လိုက်ပါ။ နူးညံ့ငြိမ်သက်တဲ့ စိတ်အစဉ်ကိုသာ မွေးမြူပါ။ ရန်သူ (နီဝရဏ) တွေ မသိအောင် ကုသိုလ်စိတ်ကို ဝှက်ပြီး သယ်ဆောင်နေတယ်လို့ နှလုံးသွင်းပြီး တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ရှုမှတ်ကြည့်ရအောင်...။
ကဲ... စိတ်ကလေး အနည်းငယ် တည်ငြိမ်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "အမျိုးသမီးများ၏ စွမ်းဆောင်ရည်နှင့် ဝှက်စာပညာ" (Steganography & Female Resilience) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သိပ္ပံပညာရပ်တွေကို ဘုန်းကြီးတို့ အသေးစိတ် လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သိပ္ပံပညာမှာ "Steganography" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဂရိစကားလုံး "Steganos" (ဖုံးကွယ်ထားသော) နဲ့ "Graphein" (ရေးသားခြင်း) ကနေ ဆင်းသက်လာတာပါ။ Cryptography (ကုဒ်ဝှက်ခြင်း) နဲ့ မတူတာက၊ Cryptography က စာကို ဖတ်မရအောင် ဖျက်ဆီးထားတာ ဖြစ်ပြီး၊ Steganography ကတော့ စာရှိမှန်းကိုက မသိအောင် (Hiding the existence of the message) လုပ်ဆောင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟေမမာလာ မင်းသမီး လုပ်ခဲ့တာဟာ Classic Steganography ပါပဲ။ လူတိုင်းက သူ့ကို သာမန် အမျိုးသမီး တစ်ယောက်၊ ဆံထုံးထုံးထားတဲ့ ပုဏ္ဏားမလေးလို့ပဲ မြင်ကြတယ်။ အဲဒီ "မြင်ကွင်း" (Cover Image) ရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ တန်ဖိုးအဖြတ်နိုင်ဆုံး "စွယ်တော်မြတ်" (Hidden Data) ကို သယ်ဆောင်သွားခဲ့တာပါ။
ဒါကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံနည်းကျ ထပ်ပြီး သုံးသပ်ကြည့်ရင် အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံ (Female Brain Architecture) ဟာ "Multitasking" နဲ့ "Emotional Resilience" (စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ ကြံ့ခိုင်မှု) မှာ ထူးခြားမှု ရှိကြောင်း Neuroscientist တွေက တွေ့ရှိထားပါတယ်။ Corpus Callosum လို့ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက် ဘယ်ညာ ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့ တံတားဟာ အမျိုးသမီးတွေမှာ ပိုပြီး ထူထဲလေ့ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူတို့ဟာ စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) နဲ့ ကြောက်ရွံ့မှု (Fear) ကို ခံစားနေရတဲ့ အချိန်မှာတောင်၊ အဲဒီ ခံစားချက်ကို မျက်နှာမှာ မပေါ်အောင် ထိန်းသိမ်းပြီး (Emotional Regulation)၊ လုပ်စရာ ရှိတဲ့ အလုပ် (Task) ကို ပြီးမြောက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း ရှိကြပါတယ်။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးဟာ လမ်းခရီးမှာ စစ်သားတွေ စစ်ဆေးတာကို ခံရတဲ့အခါ၊ ကြောက်စိတ်ကို မျိုးချစ်စိတ်၊ သာသနာချစ်စိတ်တွေနဲ့ ဖုံးအုပ်ပြီး တည်ငြိမ်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့တာဟာ ဒီ Biological Advantage ကြောင့်လည်း ပါဝင်နိုင်ပါတယ်။
ကွန်ပျူတာ ဖိုင်တစ်ခုကို ပုံတစ်ပုံထဲမှာ ဝှက်ထည့်လိုက်သလိုပါပဲ။ အပြင်ပန်း ကြည့်လိုက်ရင်တော့ လှပတဲ့ ပန်းချီကား တစ်ချပ်ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ ပန်းချီကားရဲ့ Pixel လေးတွေကြားထဲမှာ လျှို့ဝှက် စစ်မိန့်တွေ၊ ဘဏ်ကုဒ်တွေ ပါနေနိုင်ပါတယ်။ Hacker တွေက ပန်းချီကားကို မြင်ပေမယ့် ကုဒ်ကို မမြင်ဘူး။ ထို့အတူပါပဲ... ဟေမမာလာ မင်းသမီးရဲ့ "ဆံထုံး" ဟာ ပန်းချီကား (Cover Object) ဖြစ်ပြီး၊ "စွယ်တော်" ဟာ လျှို့ဝှက်ကုဒ် (Secret Payload) ဖြစ်ပါတယ်။ ရန်သူတွေက ဆံပင်ကိုပဲ မြင်တယ်။ ဆံပင်ထဲက ဓာတ်တော်ကို မမြင်ဘူး။ ဒါဟာ "အမြင်ကို လှည့်စားခြင်း" (Visual Deception) ဆိုတဲ့ အဆင့်မြင့် စိတ်ပညာ နည်းဗျူဟာ တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်တစ်ချက်က "Resilience" (ကြံ့ခိုင်မှု) အကြောင်း ပြောချင်ပါတယ်။ ရူပဗေဒမှာ Resilience ဆိုတာ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ဖိချလိုက်ရင် ပြန်ကန်ထွက်လာနိုင်တဲ့ စွမ်းအင် (Elasticity) ကို ဆိုလိုပါတယ်။ အမျိုးသမီးတွေဟာ ဇီဝဗေဒအရ ကလေးမွေးဖွားခြင်း ဆိုတဲ့ အကြီးမားဆုံး နာကျင်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် သဘာဝတရားက ဖန်တီးပေးထားပါတယ်။ Pain Threshold (နာကျင်မှု ခံနိုင်ရည်) မြင့်မားသလို၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာလည်း "Post-Traumatic Growth" (စိတ်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ပိုမို ရင့်ကျက်လာခြင်း) ဖြစ်နိုင်စွမ်း မြင့်မားပါတယ်။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးဟာ တိုင်းပြည် ပျက်စီးသွားတာကို မြင်ရတဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာ (Trauma) ကို ခံစားခဲ့ရပေမယ့်၊ အဲဒီ နာကျင်မှုကို "စွယ်တော်ကို ကယ်တင်ရမယ်" ဆိုတဲ့ စွမ်းအင် (Drive) အဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်လိုက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်...
ဝါးပင်လေး တစ်ပင်နဲ့ တူပါတယ်။ မုန်တိုင်းလာရင် ဝါးပင်က မြေကြီးနဲ့ ထိမတတ် ကွေးညွှတ်သွားတယ်။ ဒါပေမဲ့ မုန်တိုင်း ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပြန်မတ်လာတယ်။ သပိတ်ပင်ကြီးတွေကျတော့ တောင့်ခံထားရင်း ကျိုးသွားတတ်တယ်။ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ စိတ်ဓာတ်ခွန်အားဟာ ဝါးပင်လို "Soft but Strong" (နူးညံ့သော်လည်း ခိုင်မာသော) သဘော ရှိပါတယ်။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးဟာ စစ်သူကြီးတွေလို ဓားဆွဲပြီး မတိုက်ခိုက်ပါဘူး။ ဝါးပင်လို ကွေးညွှတ်ပြီး ရန်သူ့ကြားကနေ လွတ်အောင် ရှောင်ထွက်သွားခဲ့တာပါ။ ဒါဟာ "Passive Resistance" လို့ခေါ်တဲ့ နူးညံ့စွာ ခုခံကာကွယ်ခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
ခုနက ဟေမမာလာ မင်းသမီးရဲ့ "ဆံထုံးထဲက ဝှက်စာ" (Steganography) အကြောင်း ပြောခဲ့တယ်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာလည်း ဒီလို ဉာဏ်ပညာနဲ့ ယှဉ်တဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို အလွန် တန်ဖိုးထားပါတယ်။
ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဓမ္မပဒ ဂါထာတော် (Verse 72) မှာ မြတ်စွာဘုရားက "ပညာမဲ့သူ" (Fool) နဲ့ "ပညာရှိသူ" (Wise) တို့ရဲ့ စွမ်းရည် ကွာခြားပုံကို ဟောကြားထားပါတယ်။
"ယာဝဒေဝ အနတ္ထာယ၊ ဉတ္တံ ဗာလဿ ဇာယတိ။
ဟန္တိ ဗာလဿ သုက္ကံသံ၊ မုဒ္ဓမဿ ဝိပါတယံ။"
ဒီဂါထာတော်ရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်လုံးချင်း (Word-by-word) ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်ဆိုရင် - "ဗာလဿ" - လူမိုက်အား၊ "ဉတ္တံ" - အတတ်ပညာသည်၊ "ယာဝဒေဝ အနတ္ထာယ" - အကျိုးမဲ့ခြင်းငှာသာလျှင်၊ "ဇာယတိ" - ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ (ထိုပညာသည်) "အဿ" - ထိုလူမိုက်၏၊ "မုဒ္ဓံ" - ဦးခေါင်း (သို့မဟုတ်) ပညာအမြော်အမြင်ကို၊ "ဝိပါတယံ" - ဖျက်ဆီး၍၊ "သုက္ကံသံ" - ကုသိုလ်ကံ အစိတ်အပိုင်းကို၊ "ဟန္တိ" - သတ်ဖြတ်တတ်၏။
ဒီဂါထာက ဘာကို ဆိုလိုသလဲဆိုတော့ လူမိုက်တွေ လက်ထဲကို နည်းပညာ၊ အတတ်ပညာ ရောက်သွားရင် အဲဒီပညာက သူ့ကိုယ်သူ ပြန်ဖျက်ဆီးတဲ့ လက်နက် (Weapon of Self-Destruction) ဖြစ်သွားတတ်တယ် တဲ့။ ဥပမာ - အဏုမြူ နည်းပညာကို လူမိုက်ရရင် ဗုံးလုပ်ပြီး ကမ္ဘာကို ဖျက်ဆီးမယ်။ ဒါပေမဲ့ ဟေမမာလာ မင်းသမီးလို ပညာရှိ အမျိုးသမီး လက်ထဲကို "ဆံထုံးထုံးနည်း" ဆိုတဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ အတတ်ပညာ ရောက်သွားတဲ့အခါမှာတော့၊ အဲဒီ ဆံထုံးဟာ သာသနာတော်ကို ကယ်တင်မယ့် "လုံခြုံရေး ဘဏ္ဍာတိုက်" (Secure Vault) ဖြစ်သွားပါတော့တယ်။ လူမိုက်ရဲ့ ပညာက ဦးခေါင်းကို ကွဲစေတယ်၊ ပညာရှိရဲ့ ပညာကတော့ ဦးခေါင်း (ဆံပင်) ထဲမှာ ဓာတ်တော်ကို ကိန်းဝပ်စေပြီး ကုသိုလ်ကို ပွားစေပါတယ်။
ဒါ့အပြင် "ဓာတုဝံသ" ကျမ်းမှာ ဟေမမာလာ မင်းသမီးရဲ့ လုပ်ရပ်ကို "ဥပါယကောသလ္လဉာဏ်" (Upaya Kosalla Nana) လို့ ခေါ်တဲ့ အမှားမရှိ အောင်မြင်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်သော နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု အဖြစ် ဖော်ပြထားပါတယ်။ သူမဟာ "ကေသ" (ဆံပင်) ဆိုတဲ့ ပဋိကုလ (စက်ဆုပ်ဖွယ်) အရာကို ဓာတ်တော် (မွန်မြတ်ဖွယ်) အရာနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး ရန်သူရဲ့ မျက်စိကို လှည့်စားနိုင်ခဲ့တယ်။ ဓမ္မသဘောအရ ပြောရင် "အာရုံ" (Object) တစ်ခုတည်းကိုပဲ လူမိုက်က တပ်မက်စရာ အဖြစ် မြင်ပေမယ့်၊ ပညာရှိကတော့ သာသနာပြုစရာ အခွင့်အလမ်း (Opportunity) အဖြစ် ပြောင်းလဲ အသုံးချသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဆိပ်ပြင်းတဲ့ မြွေတစ်ကောင်ကို ကိုင်တွယ်ပုံချင်း မတူကြပါဘူး။ လူမိုက်က မြွေကို ကိုင်ရင် အကိုက်ခံရမယ်။ မြွေလိမ္မာ ဆရာကတော့ မြွေကို ကိုင်ပြီး ဆေးဖော်မယ်။ "ဆံပင်" ဆိုတာ အမျိုးသမီးတွေအတွက် တပ်မက်စရာ (တဏှာ) အရာ ဖြစ်ပေမယ့်၊ ဟေမမာလာ မင်းသမီး အတွက်တော့ သာသနာ့ဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရာ ယာဉ် (Vehicle) ဖြစ်သွားပါတယ်။ သူမဟာ ဆံပင်ကို အလှအပ အတွက် မသုံးဘဲ၊ ဓာတ်တော် သယ်ဖို့ သုံးလိုက်ခြင်းအားဖြင့် "တဏှာ" ကို "သဒ္ဓါ" အဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်း (Transform) လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ စစ်မှန်တဲ့ ဓမ္မ Alchemy (ဓာတ်ပြောင်းပညာ) ပါပဲ။
ကဲ... အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ ဒီဇာတ်လမ်းနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ကို လေ့လာကြည့်ကြမယ်။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ရှုကွက်ကတော့ "ပရိဒေဝ" (Lamentation) သို့မဟုတ် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးဟာ သူ့ရဲ့ ဖခင်မင်းကြီး (ဂူဟသီဝမင်း) စစ်ပွဲမှာ ကျဆုံးသွားတာကို သိလိုက်ရချိန်၊ သူ့ရဲ့ တိုင်းပြည် ပျက်စီးသွားတာကို မြင်လိုက်ရချိန်မှာ ဘယ်လောက်တောင် ငိုချင်လိုက်မလဲ။ ဒါပေမဲ့ သူ မငိုခဲ့ပါဘူး။ တကယ်လို့ သူသာ လမ်းမှာ "အဖေရေ... တိုင်းပြည်ရေ..." ဆိုပြီး အော်ငိုလိုက်ရင် ရန်သူတွေက သတိထားမိပြီး ဓာတ်တော်ပါ ပါသွားနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ရာမှာ "ပရိဒေဝ" ကို ဘယ်လို ကိုင်တွယ်မလဲ ဆိုတာ အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာအရ "သောက" (Soka - စိတ်ဆင်းရဲခြင်း) ဖြစ်ပြီးရင် "ပရိဒေဝ" (Parideva - အော်ဟစ်ငိုကြွေးခြင်း) ဆက်ဖြစ်လေ့ ရှိပါတယ်။ "သောက" က အတွင်းမီး၊ "ပရိဒေဝ" က အပြင်မီး ပါ။ အိုးထဲမှာ ရေဆူတာက သောက၊ ရေတွေ လျှံကျလာတာက ပရိဒေဝ ပါပဲ။
ပထမဆုံး အပိုင်းအနေနဲ့ "ပရိဒေဝ" ရဲ့ သဘောတရားကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။ လူတစ်ယောက် ငိုတယ် ဆိုတာ ဘာဖြစ်တာလဲ။
၁။ စိတ် - ဒေါမနဿ ဝေဒနာ (ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု) အထွတ်အထိပ် ရောက်သွားတယ်။
၂။ ရုပ် - စိတ်ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ဝါယောဓာတ် (Wind Element) တွေက အသံအိုးကို ရိုက်ခတ်ပြီး အသံတွေ ထွက်လာတယ်။ မျက်ရည်တွေ (အာပေါဓာတ်) ယိုစီးကျလာတယ်။ ရင်ဘတ်တွေ တုန်ခါ (Vibration) လာတယ်။
ဝိပဿနာ ယောဂီက "ငါ ငိုနေတယ်" လို့ မရှုရပါဘူး။ "အသံတွေ ထွက်နေပါလား၊ ရုပ်တွေ တုန်ခါနေပါလား၊ စိတ်မီးတွေ လောင်နေပါလား" လို့ ပရမတ် သဘောသက်သက်သာ ရှုမြင်ရပါမယ်။
ဒုတိယ အပိုင်းအနေနဲ့ "ပရိဒေဝ" ကို "ဝီရိယ" (Energy) အဖြစ် ဘယ်လို ပြောင်းမလဲ။ ဟေမမာလာ မင်းသမီး လုပ်ခဲ့တာ ဒါပါပဲ။ ဝမ်းနည်းလို့ ထွက်လာမယ့် အားအင်တွေကို ငိုဖို့ မသုံးဘဲ၊ ခြေလှမ်းလှမ်းဖို့ သုံးလိုက်တယ်။ ယောဂီလည်း ထို့အတူပါပဲ။ တရားထိုင်ရင်း အတိတ်က ဝမ်းနည်းစရာတွေ ပေါ်လာလို့ ငိုချင်လာရင် အဲဒီ "ငိုချင်စိတ်" (Impulse to cry) ကို သတိနဲ့ ဖမ်းလိုက်ပါ။ "ငိုချင်တယ်... ငိုချင်တယ်" လို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီ စိတ်အရှိန်ကို ရှုမှတ်မှု အရှိန် (Mindfulness Momentum) အဖြစ် ပြောင်းပစ်လိုက်ပါ။
ရေနွေးငွေ့ စက်ခေါင်း တစ်ခုမှာ ရေနွေးငွေ့တွေ အများကြီး ထွက်လာတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီ အငွေ့တွေကို ဥဩဆွဲပြီး လေလွင့်ခံလိုက်ရင် ဆူညံသံ (ပရိဒေဝ) ပဲ ထွက်မယ်။ စက်ခေါင်း မရွေ့ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အငွေ့တွေကို ပစ္စတင် (Piston) ထဲ ထည့်ပြီး မောင်းနှင်လိုက်ရင် ရထားကြီး ရွေ့သွားမယ်။ "ငိုကြွေးမှု" ဆိုတာ စွမ်းအင် ဖြုန်းတီးမှု (Energy Leakage) ပါ။ အဲဒီ စွမ်းအင်ကို သတိပဋ္ဌာန် စက်ယန္တရားထဲ ထည့်လိုက်ရင် နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း ခွန်အား (Paramis) ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
တတိယ အပိုင်းအနေနဲ့ "ဒိဋ္ဌိ" (View) ကို ဖြုတ်ရပါမယ်။ ငိုနေတာ ဘယ်သူလဲ။ "ငါ" လား။ မဟုတ်ဘူး။ ဒုက္ခသစ္စာ က ဒုက္ခသစ္စာ အလုပ် လုပ်နေတာ။ ခန္ဓာရထားကြီး ပျက်လို့ အသံမြည်နေတာ။ ကားဘရိတ်ပေါက်ရင် "ကျွီ" ဆိုပြီး အသံမြည်သလိုပါပဲ။ လူသေလို့ ငိုတာ မဟုတ်ဘူး၊ ခန္ဓာအိမ် ယိုယွင်းမှုကို လက်မခံနိုင်တဲ့ "တဏှာ" က အသံထွက်ပြီး ဆန္ဒပြနေတာပါ။ ဒီအမှန်တရားကို မြင်ရင် "ငါ့အဖေ သေလို့ ငါငိုတာ" ဆိုတဲ့ ပညတ်နယ်ကနေ "ပျက်စီးမှုကို အကြောင်းပြုပြီး ဒေါမနဿ ဖြစ်တာ" ဆိုတဲ့ ပရမတ်နယ်ကို ရောက်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့ Hswagata Museum ကြီးရဲ့ မှတ်တမ်းမော်ကွန်းတိုက် (Case Archive) ထဲက "အမျိုးသမီးများ၏ ကြံ့ခိုင်မှု" (Female Resilience) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အလွန် စိတ်လှုပ်ရှားဖွယ်ရာ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ပုဒ်ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ လွန်ခဲ့တဲ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတုန်းက ဖြစ်ပွားခဲ့တာဖြစ်ပြီး Case ID: Case-2563 အနေနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းက ဟေမမာလာ မင်းသမီးရဲ့ မျိုးဆက်လို့ ခေါ်ဆိုနိုင်လောက်တဲ့ တို့ခေတ်က အမျိုးသမီးတစ်ယောက်ရဲ့ သတ္တိကို မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ အဲဒီနေ့က မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းပြီး ပြတိုက်ရဲ့ အနောက်ဘက်ခြမ်းမှာ မြေပြိုမှု (Landslide) အန္တရာယ် သတိပေးချက် ထွက်ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ အနောက်ဘက်ဆောင်မှာက တန်ဖိုးအဖြတ်နိုင်ဆုံး "ရှေးဟောင်း ပေစာမူ" (Ancient Palm-leaf Manuscripts) တွေ ထိန်းသိမ်းထားတဲ့ အခန်း ရှိပါတယ်။ တာဝန်ကျနေတာကတော့ ရှေးဟောင်းသုတေသန ထိန်းသိမ်းရေးမှူး ဒေါ်သီတာ (အမည်လွှဲ) ဖြစ်ပါတယ်။ သူက အသက် ၄၀ အရွယ် အမျိုးသမီး တစ်ယောက်ဖြစ်ပြီး၊ အလွန် အေးဆေးတည်ငြိမ်သူ တစ်ယောက်ပါ။
ပြဿနာက ဘယ်မှာ စသလဲဆိုတော့၊ အရေးပေါ် ဥဩသံတွေ မြည်နေတဲ့ အချိန်၊ ဝန်ထမ်းတွေ အားလုံး ပစ္စည်းတွေ ရွှေ့ပြောင်းဖို့ ပြင်ဆင်နေတဲ့ အချိန်မှာပဲ ဒေါ်သီတာဆီကို ဖုန်းတစ်call ဝင်လာပါတယ်။ ဆေးရုံကပါ။ သူ့ရဲ့ ဖခင်ကြီး ရုတ်တရက် နှလုံးဖောက်ပြီး ဆုံးပါးသွားပြီ ဆိုတဲ့ သတင်းဆိုးပါပဲ။ ဖုန်းကို ကိုင်ရင်း ဒေါ်သီတာ့ မျက်နှာ တစ်ချက် ပျက်သွားတယ်။ ခြေတွေ လက်တွေ တုန်သွားတယ်။ "အဖေ..." လို့ တစ်ချက် ညည်းလိုက်မိတယ်။ သူ့မျက်လုံးထဲမှာ မျက်ရည်တွေ ဝဲလာတယ်။ ပုံမှန်ဆိုရင်တော့ အော်ဟစ် ငိုကြွေးပြီး (ပရိဒေဝ) ချက်ချင်း ပြေးထွက်သွားရမယ့် အခြေအနေပါ။
ဒါပေမဲ့ ဒေါ်သီတာက အဲဒီလို မလုပ်ခဲ့ပါဘူး။ သူက ဟေမမာလာ မင်းသမီးရဲ့ "Steganography" နည်းလမ်းကို ချက်ချင်း သုံးလိုက်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကို "တာဝန်သိစိတ်" ဆိုတဲ့ အပေါ်ယံ အလွှာနဲ့ ဖုံးအုပ်လိုက်တယ်။ Hswagata Museum Policy အမှတ် (၉)၊ အခန်းကဏ္ဍ (၉.၂) ဖြစ်တဲ့ "အရေးပေါ် ကာလအတွင်း ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ ဦးစားပေး ကာကွယ်ခြင်းနှင့် ဝန်ထမ်းများ၏ ကျင့်ဝတ်" (Emergency Priority & Staff Code of Conduct under Duress) ကို သူ သတိရလိုက်ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "တာဝန်ရှိသူ (Custodian) သည် မိမိ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ခံစားချက်များကို ခေတ္တ ဘေးဖယ်ထားပြီး၊ သာသနာ့အမွေအနှစ် လုံခြုံရေးကို ပထမ ဦးစားပေးရမည်" လို့ အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ဒေါ်သီတာဟာ ဖုန်းကို ချ၊ မျက်ရည်ကို သုတ်ပြီး သူ့အဖွဲ့သားတွေကို လှည့်ကြည့်လိုက်တယ်။ သူ့အသံက အနည်းငယ် တုန်နေပေမယ့် အမိန့်ပေးသံကတော့ ပြတ်သားပါတယ်။ "အားလုံးပဲ... အခု ငါတို့မှာ အချိန် ၁၀ မိနစ်ပဲ ရှိတယ်။ ပေစာတွေကို Code A အတိုင်း ထုပ်ပိုးပြီး Safe House ကို ရွှေ့မယ်။ ဘယ်သူမှ မလန့်ကြနဲ့။ ငါ ဦးဆောင်မယ်" လို့ ပြောပါတယ်။ အဖွဲ့သားတွေက သူ့အဖေ ဆုံးတာကို မသိကြဘူး။ သူကလည်း မပြောဘူး။ သူဟာ ပေစာတွေကို ရေလုံသေတ္တာတွေထဲ ထည့်ရာမှာ ကိုယ်တိုင် ပါဝင် ကူညီပေးတယ်။ မိုးကြိုးသံတွေ၊ ဥဩသံတွေကြားမှာ သူ့ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေက စက်ရုပ်တစ်ရုပ်လို တိကျမြန်ဆန်နေပါတယ်။
စစ်မြေပြင်မှာ ဒဏ်ရာရထားတဲ့ စစ်ဗိုလ်တစ်ယောက်လိုပါပဲ။ ဗိုက်မှာ သေနတ်မှန်ထားပေမယ့်၊ တပ်သားတွေ စိတ်ဓာတ်မကျအောင် ဒဏ်ရာကို လက်နဲ့ အုပ်ပြီး "ရှေ့ဆက်တက်" လို့ အမိန့်ပေးနေသလိုပါပဲ။ ဒေါ်သီတာရဲ့ နှလုံးသားမှာ "ဖခင်သေဆုံးခြင်း" ဆိုတဲ့ ဒဏ်ရာကြီး ရနေပါတယ်။ သောက မီးတွေ လောင်နေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက အဲဒီ ဒဏ်ရာကို "သတိ" ဆိုတဲ့ ပတ်တီးနဲ့ စည်းပြီး၊ ပြတိုက်ရဲ့ အမွေအနှစ်တွေကို ကယ်တင်ဖို့ ရှေ့ကနေ မားမားမတ်မတ် ရပ်တည်ခဲ့တာပါ။ ဒါဟာ အမျိုးသမီးတွေမှာပဲ ရှိတဲ့ ထူးခြားတဲ့ စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု (Maternal Resilience) တစ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ဆုံး ပေစာသေတ္တာတွေ အားလုံး ဘေးကင်းရာကို ရောက်သွားပြီး၊ ဝန်ထမ်းတွေ အားလုံး လုံခြုံသွားတဲ့ အချိန်ကျမှ ဒေါ်သီတာဟာ ဘုန်းကြီးရှေ့ကို ရောက်လာပါတယ်။ အဲဒီကျမှ သူဟာ ဒူးထောက်ချလိုက်ပြီး "အရှင်ဘုရား... တပည့်တော် အဖေ မရှိတော့ဘူး" ဆိုပြီး ရှိုက်ကြီးတငင် ငိုကြွေးပါတော့တယ်။ (ဒါက အချိန်အခါ မဟုတ်တော့တဲ့အတွက် ပရိဒေဝ မဟုတ်တော့ပါဘူး၊ သဘာဝတရားပါ)။ ဘုန်းကြီးက သူ့ကို မေးတယ်။ "ဒကာမကြီး... ခုနက ဘာလို့ ချက်ချင်း မပြောတာလဲ၊ ဘာလို့ မသွားတာလဲ" လို့။
ဒေါ်သီတာက ဖြေတယ်။ "အရှင်ဘုရား... တပည့်တော် အဖေက သေပြီးသွားပါပြီ။ ပြန်ရှင်အောင် လုပ်လို့ မရတော့ပါဘူး။ ဒီပေစာတွေက ပျက်စီးသွားရင် ပြန်အစားထိုးလို့ မရပါဘူး။ အဖေသာ သိရင်လည်း သာသနာ့တာဝန်ကို ပစ်ပြီး ပြေးလာတဲ့ သမီးကို ခွင့်လွှတ်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် တပည့်တော် မျက်ရည်ကို မြိုသိပ်ထားခဲ့တာပါ" လို့ လျှောက်ထားပါတယ်။
ဒီအဖြစ်အပျက်ကို ကြည့်ပြီး ဘုန်းကြီးတို့ Hswagata Museum စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က ဒေါ်သီတာကို "Princess Hemamala Award" (ဟေမမာလာ စွမ်းဆောင်ရည်ဆု) ကို ချီးမြှင့်ခဲ့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ရပ်ဟာ Policy 9.2 ကို လိုက်နာရုံသာမက၊ ဓမ္မလမ်းကြောင်းပေါ်မှာ "ပရိဒေဝ" ကို အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့တဲ့ လက်တွေ့ပြယုဂ် တစ်ခု ဖြစ်လို့ပါပဲ။ သူဟာ ငိုကြွေးခြင်း (Lamentation) အစား၊ စွမ်းဆောင်ခြင်း (Action) နဲ့ အဖေ့ကို ရည်စူးပြီး ကုသိုလ်ပြုခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်...
ဆည်တစ်ခုမှာ ရေတွေ ပြည့်လျှံလာတဲ့အခါ၊ ရေတွေကို ဒီအတိုင်း လွှတ်ချလိုက်ရင် အောက်က ရွာတွေ ရေကြီးကုန်မယ်။ အဲဒီအစား ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံဘက်ကို လွှဲပြီး တာဘိုင်တွေ လည်ပတ်စေလိုက်ရင် မီးလင်းသွားမယ်။ ဒေါ်သီတာရဲ့ "သောက" (ရေအား) ဟာ အလွန် ကြီးမားပါတယ်။ သူက အဲဒီအားကို "ငိုကြွေးခြင်း" ဆိုတဲ့ ရေပိုလွှဲ (Spillway) ကနေ မထုတ်ဘဲ၊ "ကယ်ဆယ်ရေး" ဆိုတဲ့ တာဘိုင် (Turbine) ထဲကို မောင်းထည့်လိုက်တာပါ။ ရလဒ်ကတော့ သာသနာ့အမွေအနှစ်တွေ လုံခြုံသွားခြင်း ဆိုတဲ့ "ကုသိုလ်မီးရောင်" လင်းလက်သွားခြင်းပါပဲ။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "Princess Hemamala & Resilience" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်ကနေ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - ချစ်ခင်ရသူတွေနဲ့ ကွဲကွာရခြင်း (ပိယေဟိ ဝိပ္ပယောဂ)၊ သေဆုံးခြင်း (မရဏ)၊ သောက ပရိဒေဝ ဖြစ်ရခြင်း အားလုံးဟာ ဒုက္ခသစ္စာ အစစ်တွေပါပဲ။ ဟေမမာလာ မင်းသမီးရော၊ ဒေါ်သီတာရော ဒီဒုက္ခကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပါတယ်။
၂။ သမုဒယသစ္စာ - ဒီဒုက္ခတွေ ဘာလို့ ဖြစ်တာလဲ။ ခန္ဓာအပေါ်၊ ဆွေမျိုးအပေါ် တွယ်တာတဲ့ တဏှာ (Attachment) ကြောင့်ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ပညာရှိတွေက ဒီတဏှာကို သတိနဲ့ ထိန်းချုပ်နိုင်ပါတယ်။
၃။ နိရောဓသစ္စာ - ငိုကြွေးခြင်း၊ ပူဆွေးခြင်းတွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန် ဆိုတဲ့ ငြိမ်းချမ်းရာ အရပ် ရှိပါတယ်။ အဲဒီမှာ ဆံပင်ထဲ ဓာတ်တော်ဝှက်ပြီး ထွက်ပြေးစရာ မလိုတော့ပါဘူး။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုဆီကို သွားဖို့အတွက် သတိ၊ ဝီရိယ၊ ပညာ ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်ယာဉ်ရထားကို စီးနင်းလိုက်ပါရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ခရီးသွားတစ်ယောက်ဟာ အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာကို လုံခြုံတဲ့ သေတ္တာထဲ ထည့်သယ်သလိုပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း "နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း ကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ ရတနာကို "ခန္ဓာ" ဆိုတဲ့ သေတ္တာထဲမှာ ထည့်သယ်နေရတာပါ။ လမ်းခရီးမှာ ဓားပြ (ကိလေသာ) တွေ တွေ့နိုင်တယ်။ မုန်တိုင်း (လောကဓံ) တွေ တွေ့နိုင်တယ်။ အရေးကြီးတာက သေတ္တာ ပျက်စီးသွားရင်တောင် ရတနာ မပျောက်ဖို့ပါပဲ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကြီး အိုမယ်၊ နာမယ်၊ သေမယ်။ ဒါ သေတ္တာ ပျက်စီးတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်၊ ကိုယ့်ရဲ့ ကုသိုလ်ကတော့ မပျက်စီးဘဲ ဘဝတစ်ပါးအထိ (သို့မဟုတ်) နိဗ္ဗာန်အထိ ပါသွားရပါမယ်။
ကဲ... ယနေ့ "Women in History" နေ့မှာ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို နာကြားပြီးနောက် သူတော်ကောင်းတို့အတွက် အိမ်စာ (Homework) တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ "Steganography of Merit" (ကုသိုလ်ကို ဝှက်ထားခြင်း) ပါပဲ။ ဒီရက်ပိုင်းအတွင်းမှာ သူတစ်ပါး မသိအောင် ကောင်းမှုတစ်ခုခု လုပ်ပါ။ တံမြက်စည်း လှည်းတာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ရေသန့်ဘူး ဖြည့်တာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ငွေလှူတာပဲ ဖြစ်ဖြစ် "ငါ လုပ်ပါတယ်" လို့ ဘယ်သူ့ကိုမှ မပြောဘဲ (Facebook ပေါ် မတင်ဘဲ) တိတ်တိတ်လေး လုပ်ကြည့်ပါ။ ပြီးရင် "ဒီကုသိုလ်ကို ငါနဲ့ နတ်သိကြားတွေပဲ သိတယ်" ဆိုပြီး ပီတိဖြစ်ကြည့်ပါ။ အဲဒီ ဝှက်ထားတဲ့ ကုသိုလ်ဟာ ဟေမမာလာရဲ့ ဆံထုံးထဲက ဓာတ်တော်လိုပဲ အလွန် တန်ခိုးကြီးပါလိမ့်မယ်။
အားလုံးသော သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ဟေမမာလာ မင်းသမီးကဲ့သို့ သာသနာ့တာဝန်ကို ရဲရင့်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ကြပါစေ။ လောကဓံ မုန်တိုင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်သော စိတ်စွမ်းအားရှင်များ ဖြစ်ကြပါစေ။ သောက ပရိဒေဝ ကင်းဝေး၍ ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 11th June 2026
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.