Day: 171 | June 19 | Elimination of Sexual Violence in Conflict | Dhammapada Verse 5 (Avera) | Neurobiology of Dehumanization
Day: 171 | June 19 | Elimination of Sexual Violence in Conflict | Dhammapada Verse 5 (Avera) | Neurobiology of Dehumanization
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၉) ရက်၊ သောကြာနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါသမယမှာ Hswagata Museum (သွာဂတ) ဗုဒ္ဓစွယ်တော်မြတ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ပုဂ္ဂလိကပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ တည်ထောင်သူ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ဦးစီးပဓာနပြုလို့ ဒီကနေ့ တရားတော်နာ ကြွရောက်လာကြကုန်သော ဧည့်ပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းကြပါစေကြောင်း၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေကြောင်း ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီကနေ့ဟာ "ပဋိပက္ခအတွင်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု ပပျောက်ရေး နိုင်ငံတကာနေ့" (International Day for the Elimination of Sexual Violence in Conflict) ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြားမှာ စစ်ပွဲတွေ၊ ပဋိပက္ခတွေ ဖြစ်တဲ့အခါ အမျိုးသမီးတွေနဲ့ ကလေးငယ်တွေဟာ စစ်လက်နက်သဖွယ် အသုံးချခံရပြီး အကြမ်းဖက်ခံရလေ့ ရှိပါတယ်။ ဒါဟာ လူသားချင်း စာနာမှု ကင်းမဲ့တဲ့ အဆိုးဝါးဆုံး လုပ်ရပ်ပါပဲ။ Hswagata Museum ရဲ့ နေ့စဉ်ဆုတောင်း အစီအစဉ်မှာလည်း ဒီကနေ့ကို "Yoga Day" အကြိုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပေမယ့်၊ အဓိက ဦးတည်ချက်ကတော့ ပဋိပက္ခကြားက ဒုက္ခသည်တွေရဲ့ လုံခြုံရေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီကနေ့ တရားခေါင်းစဉ်ကို "ပဋိပက္ခအတွင်း လိမ္မာရေးခြားနှင့် လူသားဆန်မှုပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း" (Wisdom in Conflict and Re-humanization) လို့ သတ်မှတ်ပြီး၊ အကြမ်းဖက်မှုရဲ့ အဓိက တရားခံဖြစ်တဲ့ "ကာမတဏှာ" နဲ့ "ဒေါသ" ကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ဖြေရှင်းကြမယ့် နည်းလမ်းတွေကို ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီ၊ တရားမနာကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို မေတ္တာရေစင်နဲ့ ဆေးကြောပြီး၊ အကြမ်းဖက်လိုတဲ့ စိတ်အစအနတွေ ပျောက်ကင်းအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့တော့ "မေတ္တာဘာဝနာ" နဲ့ "အာနာပါန" ကို တွဲဖက်ကျင့်သုံးကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးပဲ သက်သောင့်သက်သာ မျှတတဲ့ ဣရိယာပုတ်တစ်ခုကို ယူလိုက်ကြပါ။ ခါးလေးကို ဆန့်ထားမယ်၊ မျက်လွှာလေးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ စိတ်ကို လျှောက်ပြီး မတွေးတော့ဘူး။ အရင်ဆုံး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေတ္တာပို့ပါ။ "ငါ့စိတ်ထဲမှာ ဒေါသကင်းပါစေ၊ ရက်စက်လိုစိတ် ကင်းပါစေ"။ ပြီးရင် ကမ္ဘာပေါ်မှာ ပဋိပက္ခတွေကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သူတွေကို အာရုံပြုလိုက်ပါ။ "သူတို့တွေ ဘေးကင်းကြပါစေ၊ လုံခြုံကြပါစေ"။ ဝင်လေကို ရှူသွင်းလိုက်တိုင်း မေတ္တာဓာတ်တွေ ကိုယ့်ရင်ထဲ ပြည့်လာတယ်လို့ အောက်မေ့ပါ။ ထွက်လေကို ရှူထုတ်လိုက်တိုင်း ကိုယ့်ဆီက မေတ္တာတွေဟာ လေလှိုင်းတွေကတစ်ဆင့် ဒုက္ခသည်တွေဆီ ရောက်သွားတယ်လို့ ခံစားကြည့်ပါ။ "ဝင်လေ... မေတ္တာ...၊ ထွက်လေ... ကရုဏာ..."။ အကယ်၍ စိတ်ထဲမှာ တစ်စုံတစ်ယောက်ကို မကျေနပ်တဲ့စိတ် ပေါ်လာရင် "ဒါဟာ မီးစပဲ၊ ငါ့လက်ကို အရင်ပူစေတယ်" လို့ သိပြီး ချက်ချင်း လွှတ်ချလိုက်ပါ။ အတင်းအကျပ် မလုပ်ပါနဲ့။ နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာပဲ ရှူရှိုက်နေမယ်။ ဒီအချိန်မှာ ဘုန်းဘုန်းတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ ဓားသွားလို ထက်မြက်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ဝါဂွမ်းလို နူးညံ့နေဖို့ လိုပါတယ်။ ကဲ... သတိလေးကပ်ပြီး တစ်မိနစ်လောက် ဆက်ရှုမှတ်ကြပါစို့။
ဆက်လက်ပြီးတော့ ဒီကနေ့ရဲ့ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "Dehumanization" (လူသားအဖြစ်မှ လျှော့ချမြင်ခြင်း) နဲ့ "Neurobiology of Aggression" (အကြမ်းဖက်မှု၏ အာရုံကြောဇီဝဗေဒ) အကြောင်းကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူသားတစ်ယောက်ဟာ နောက်လူသားတစ်ယောက်ကို ဘာကြောင့် ရက်ရက်စက်စက် နှိပ်စက်နိုင်တာလဲ၊ အထူးသဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု (Sexual Violence) တွေကို ဘာကြောင့် စစ်လက်နက်တစ်ခုလို သုံးနိုင်ရတာလဲ ဆိုတာကို သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လေ့လာခဲ့ကြပါတယ်။ အဖြေကတော့ ဦးနှောက်ရဲ့ "Dehumanization" (လူမဆန်သော အမြင်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း) ဆိုတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြောင့်ပါပဲ။
ပုံမှန်အားဖြင့် လူ့ဦးနှောက်မှာ "Mirror Neuron System" (ကြေးမုံ နျူရွန်စနစ်) နဲ့ "Empathy Circuit" (စာနာမှု လမ်းကြောင်း) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ တစ်ဖက်လူ နာကျင်နေတာကို မြင်လိုက်တာနဲ့ ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲက "Anterior Insula" နဲ့ "Anterior Cingulate Cortex" ဆိုတဲ့ နေရာတွေက ထပ်တူ လိုက်လှုပ်ရှားပြီး "ဪ... သူ နာနေပါလား" ဆိုတဲ့ ခံစားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ ဒါက သဘာဝတရားက ပေးထားတဲ့ "ဘရိတ်" (Brake) ပါ။ ဒါပေမဲ့ ပဋိပက္ခတွေ၊ စစ်ပွဲတွေ ဖြစ်လာတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် တဏှာရာဂ လွန်ကဲလာတဲ့အခါမှာ ဦးနှောက်က အဲဒီ Empathy Circuit ကို ပိတ်ချလိုက် (Switch Off) ပါတယ်။ အဲဒီအစား တစ်ဖက်လူကို "လူသား" (Human Being) အဖြစ် မမြင်တော့ဘဲ "အရာဝတ္ထု" (Object) သို့မဟုတ် "ပစ်မှတ်" (Target) အဖြစ်ပဲ မြင်တဲ့ "Object Recognition Network" ကို ဖွင့်လိုက်ပါတယ်။ ဒါကို "Objectification" (သက်မဲ့ဝတ္ထုပြုခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်သူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ကို စစ်ဆေးကြည့်တဲ့အခါ သူတို့ဟာ သားကောင် (Victim) ကို ကြည့်တဲ့အချိန်မှာ လူတစ်ယောက်ကို ကြည့်တဲ့ ဦးနှောက်အပိုင်း (mPFC) က အလုပ်မလုပ်ဘဲ၊ စားပွဲခုံ၊ ကုလားထိုင်ကို ကြည့်သလိုမျိုး အပိုင်းတွေကပဲ အလုပ်လုပ်နေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူတို့မှာ သနားစိတ်၊ ရှက်စိတ် ဆိုတာတွေ ပျောက်ဆုံးသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ဗီဒီယိုဂိမ်း (Video Game) ကစားတာနဲ့ တူပါတယ်။ ဂိမ်းထဲမှာ ကိုယ်က သေနတ်နဲ့ ပစ်လိုက်လို့ ရန်သူတွေ သေသွားတဲ့အခါ ကိုယ် ဝမ်းနည်းသလား။ မဝမ်းနည်းပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီ ရန်သူတွေဟာ "Pixel" (ရုပ်ပုံအစက်အပြောက်) တွေသာ ဖြစ်ပြီး၊ တကယ့် အသက်ရှိလူသား မဟုတ်မှန်း ဦးနှောက်က သိနေလို့ပါ။ ပဋိပက္ခဖြစ်နေတဲ့ ဒေသတွေမှာ၊ ဒါမှမဟုတ် ရာဂစိတ်ရိုင်း ဝင်နေတဲ့ သူတွေမှာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်က တစ်ဖက်လူကို "Pixel" လိုမျိုး၊ အရုပ်လိုမျိုး Dehumanize လုပ်ပစ်လိုက်ပါတယ်။ "သူက ငါ့ရန်သူပဲ"၊ "သူက ငါ့အာသီသ ဖြေဖျောက်စရာပဲ" ဆိုတဲ့ Label (တံဆိပ်) ကပ်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် လူသားချင်း စာနာမှု ပျောက်သွားပြီး၊ ဂိမ်းကစားသလို ရက်စက်ဖို့ ဝန်မလေးတော့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် သိပ္ပံအချက်အလက် တစ်ခုကတော့ "The Cycle of Violence" (အကြမ်းဖက်မှု သံသရာ) ပါ။ အကြမ်းဖက်မှုကို ခံခဲ့ရတဲ့သူ၊ ဒါမှမဟုတ် မြင်တွေ့ခဲ့ရတဲ့သူရဲ့ ဦးနှောက်မှာ "Amygdala" (ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ရာ နေရာ) က အမြဲတမ်း အကဲဆတ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒါကို "Hyper-arousal" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ဖြစ်နေတဲ့အခါ သာမန် အခြေအနေလေး တစ်ခုကိုတောင် "ရန်လိုမှု" လို့ အဓိပ္ပာယ်ကောက်လွဲပြီး ပြန်လည် တိုက်ခိုက်တတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ရန်ကို ရန်ချင်း တုံ့ပြန်ခြင်း" ဟာ ဦးနှောက်သိပ္ပံအရ ကြည့်ရင် မီးလောင်ရာ လေပင့်သလို ဖြစ်ပြီး၊ Amygdala ကို ပိုကြီးထွားစေ၊ ပဋိပက္ခကို ပိုရှည်ကြာစေပါတယ်။ ဒီသံသရာကို ဖြတ်နိုင်တဲ့ တစ်ခုတည်းသော နည်းလမ်းကတော့ Prefrontal Cortex (စဉ်းစားဆင်ခြင်ဉာဏ်) ကို ပြန်လည် အသက်သွင်းပြီး "ငါ အခု ဘာလုပ်နေတာလဲ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးခြင်း (Self-Regulation) သာ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ နှုတ်ကပတ်တော် ပိဋကတ်စာပေဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီကနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "ပဋိပက္ခအတွင်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု" နဲ့ "လူသားဆန်မှု ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ ယမကဝဂ်၊ ဂါထာနံပါတ် (၅) မှာ အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။ "န ဟိ ဝေရေန ဝေရာနိ၊ သမ္မန္တီဓ ကုဒါစနံ။ အဝေရေန စ သမ္မန္တိ၊ ဧသ ဓမ္မော သနန္တနော" တဲ့။ ဒီဂါထာလေးရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်လုံးချင်း စေ့ငုကြည့်ရအောင်။ "ဣဓ" - ဤလောက၌။ "ကုဒါစနံ" - တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှ။ "ဝေရာနိ" - ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းတို့သည်။ "ဝေရေန" - ရန်တုံ့ပြန်ခြင်းဖြင့်။ "န ဟိ သမ္မန္တိ" - အမှန်စင်စစ် မငြိမ်းအေးနိုင်ကုန်။ "အဝေရေန စ" - ရန်မတုံ့ပြန်ခြင်း၊ မေတ္တာပွားခြင်းဖြင့်သာလျှင်။ "သမ္မန္တိ" - ငြိမ်းအေးနိုင်ကုန်၏။ "ဧသ ဓမ္မော" - ဤသဘောတရားသည်။ "သနန္တနော" - ရှေးဘုရား အဆက်ဆက်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးခဲ့သော ရှေးဟောင်းလမ်းစဉ်ကြီး ဖြစ်ပေသတည်း တဲ့။ ဒီနေရာမှာ "သနန္တနော" (Sanantano) ဆိုတဲ့ စကားလုံးက အင်မတန် လေးနက်ပါတယ်။ ဒါဟာ လူတစ်ယောက်က ထွင်ထားတဲ့ ဥပဒေမဟုတ်ပါဘူး။ Physics သဘောတရားလိုမျိုး စကြာဝဠာတစ်ခုလုံးရဲ့ "Law of Energy" (စွမ်းအင်နိယာမ) ဖြစ်ပါတယ်။ အပူကို အပူနဲ့ ငြှိမ်းလို့မရသလို၊ အကြမ်းဖက်မှုကို အကြမ်းဖက်မှုနဲ့ တုံ့ပြန်ရင် ဘယ်တော့မှ မပြီးဆုံးနိုင်ဘူးလို့ ဆိုလိုတာပါ။
အထူးသဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု (Sexual Violence) လို ကိစ္စမျိုးမှာ တရားခံဟာ "ကာမတဏှာ" (Sensual Craving) နဲ့ "ဒေါသ" (Hatred) နှစ်ခု ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ စိတ်အခြေအနေပါ။ ပိဋကတ်တော်မှာ "ကာမေသု လောကဂ္ဂိ" (ကာမတို့၌ လောကမီးတောက်သည်) လို့ ဆိုထားပါတယ်။ စစ်ပွဲတွေမှာ အမျိုးသမီးတွေကို အကြမ်းဖက်တာဟာ ရိုးရိုး သာယာမှုသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "Power" (အာဏာပြလိုမှု)၊ "Domination" (လွှမ်းမိုးလိုမှု) နဲ့ "Dehumanization" (လူသားအဖြစ်မှ နှိမ့်ချလိုမှု) တွေ ပါဝင်နေပါတယ်။ ဒါဟာ "တဏှာ" ကနေ စပြီး "ဒေါသ" နဲ့ အဆုံးသတ်တဲ့ စက်ဝန်းဆိုးကြီးပါ။ ဒီလို စိတ်ရိုင်းဝင်နေတဲ့သူကို အပြစ်ပေးရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ သူ့ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "Wrong View" (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) ကိုပါ ပြုပြင်ပေးမှသာ ဒီသံသရာက လွတ်မြောက်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ညစ်ပတ်နေတဲ့ အဝတ်တစ်ထည်ကို သွေးနဲ့ လျှော်ရင် စင်ပါ့မလား။ မစင်ပါဘူး။ ပိုပြီး ညစ်ပတ်သွားမှာပါ။ ရန်သူက ကိုယ့်ကို နာကျင်အောင် လုပ်လိုက်လို့ ကိုယ်က ပြန်ပြီး နာကျင်အောင် လုပ်လိုက်ရင်၊ ဒါဟာ သွေးကို သွေးနဲ့ ဆေးလိုက်တာပါပဲ။ နှစ်ဖက်စလုံး ညစ်ပတ်သွားပါတယ်။ အဝတ်စင်ကြယ်ချင်ရင် "ရေကြည်" (မေတ္တာ) နဲ့ လျှော်မှ ရပါမယ်။ "အဝေရ" (Non-hatred) ဆိုတာ ဘာမှ မလုပ်ဘဲ ငြိမ်ခံနေတာကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ တရားဥပဒေအရ အရေးယူဆောင်ရွက်မှု လုပ်ရပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ "စိတ်" ထဲမှာတော့ တစ်ဖက်သားကို ပျက်စီးစေလိုတဲ့ ဒေါသအငွေ့အသက် မပါစေဘဲ၊ တရားမျှတမှု (Justice) ကို ဖော်ဆောင်ခြင်းသာ ဖြစ်ရပါမယ်။ ဆရာဝန်က လူနာကို ခွဲစိတ်တဲ့အခါ လူနာကို မုန်းလို့ ခွဲတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ရောဂါကို ပျောက်စေချင်တဲ့ စေတနာနဲ့ ခွဲတာပါ။ ထို့အတူပဲ အကြမ်းဖက်သမားကို အပြစ်ပေးတဲ့အခါမှာလည်း "သူ့ကို နာကျင်စေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ မဟုတ်ဘဲ "သူ့ရဲ့ မကောင်းမှု ရောဂါကို ကုသပေးမယ်၊ တခြားသူတွေကို ကာကွယ်မယ်" ဆိုတဲ့ ကရုဏာစိတ် အခြေခံမှသာ စစ်မှန်တဲ့ "အဝေရ" တရား ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။
ကဲ... အခု ဘုန်းဘုန်းတို့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ပိုင်းကို ကူးကြမယ်။ ဒီကနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကွင်းဆက်ကတော့ "ကာမတဏှာ" (Kama-Tanha) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေရာမှာ ကာမတဏှာဟာ သာမန် လိုချင်မက်မောမှု အဆင့်မဟုတ်တော့ဘဲ၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ "ဝိသမလောဘ" (Abhijjha) နဲ့ "ဗျာပါဒ" (Byapada) အဆင့်ကို ရောက်သွားတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို ရှုမြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ပထမဦးဆုံး "ဖဿ" (Contact) ကို ကြည့်ပါ။ အကြမ်းဖက်သူရဲ့ မျက်လုံး (စက္ခု) နဲ့ အာရုံ (ရူပ) တိုက်ဆိုင်လိုက်တဲ့အခါ "မြင်သိစိတ်" (စက္ခုဝိညာဉ်) ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီအဆင့်ထိ အပြစ်မရှိသေးပါဘူး။ ပြဿနာက "သညာ" (Perception) မှာ စတာပါ။ သူက မြင်လိုက်တဲ့ အမျိုးသမီး သို့မဟုတ် ကလေးငယ်ကို "လူသား" (Human) လို့ အမှတ်မပြုဘဲ "သာယာစရာ အရာဝတ္ထု" (Object of Pleasure) သို့မဟုတ် "ဖျက်ဆီးပစ်ရမယ့် ပစ်မှတ်" (Target) လို့ မှားယွင်းစွာ မှတ်သားလိုက်ပါတယ်။ (ဒါဟာ စောစောက ပြောခဲ့တဲ့ Neurobiology of Objectification ပါပဲ)။ အဲဒီ မှားယွင်းတဲ့ သညာကြောင့် "ဝေဒနာ" (Feeling) ပေါ်လာတဲ့အခါမှာ ရာဂစိတ်နဲ့ ယှဉ်တဲ့ သုခဝေဒနာ၊ သို့မဟုတ် နိုင်လိုမင်းထက် ပြုချင်တဲ့ ဒေါသဝေဒနာတွေ ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီကနေတစ်ဆင့် "ကာမတဏှာ" (လိုချင်မှု)၊ "ဥပါဒါန်" (စွဲလမ်းမှု) နဲ့ နောက်ဆုံး "ကမ္မဘဝ" (အကြမ်းဖက် လုပ်ရပ်များ) ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။
ယောဂီတို့အနေနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ "ရာဂ" (Lust) သို့မဟုတ် "ဒေါသ" (Anger) ဖြစ်လာတိုင်း ဒီကွင်းဆက်ကို ဖြတ်ဖို့ ကြိုးစားရပါမယ်။ ဘယ်လိုဖြတ်မလဲ။ "ဓာတ်ခွဲခြင်း" (Deconstruction) နည်းနဲ့ ဖြတ်ရပါမယ်။ ဥပမာ - တစ်ဖက်သားကို မြင်လို့ သာယာစိတ်၊ ဒါမှမဟုတ် မုန်းတီးစိတ် ဖြစ်လာရင် ချက်ချင်း မေးခွန်းထုတ်ပါ - "ငါ ဘာကို မြင်နေတာလဲ"။ "ဆံပင်၊ အမွေး၊ ခြေသည်း၊ လက်သည်း၊ သွား၊ အရေပြား... (၃၂) ကောဋ္ဌာသ အစုအဝေးကို မြင်နေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ငါ့စိတ်က ဖန်တီးထားတဲ့ ပုံရိပ်ယောင်ကို မြင်နေတာလား"။ တကယ်တော့ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုတာ "အကောင်အထည်" မဟုတ်ပါဘူး။ ရုပ်တရားတွေ စုဝေးထားတဲ့ "အိမ်အိုကြီး" သက်သက်ပါပဲ။ ဒီလို ဓာတ်သဘောကို မြင်အောင်ကြည့်လိုက်ရင် "ပုဂ္ဂိုလ်/သတ္တဝါ" ဆိုတဲ့ အမြင် ပျောက်ပြီး၊ "Objectification" လုပ်စရာ အကောင်အထည် မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီအခါ ရာဂမီး၊ ဒေါသမီးတွေဟာ လောင်စာပြတ်ပြီး ငြိမ်းသွားပါတယ်။
ဒိဋ္ဌိ (Ditthi) ဖြုတ်ဖို့အတွက်... "ငါ ခံစားရတယ်"၊ "သူက ငါ့ကို စော်ကားတယ်" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေဟာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkaya Ditthi) ကြောင့် ဖြစ်တာပါ။ ပဋိပက္ခတစ်ခုမှာ နစ်နာသူ (Victim) အနေနဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာ (Trauma) ရတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ ဒဏ်ရာကို ကုစားဖို့အတွက် ဝိပဿနာအမြင်က အရေးကြီးပါတယ်။ "ရုပ်ခန္ဓာကို သူများက ထိခိုက်လို့ ရပေမယ့်၊ ငါ့ရဲ့ စိတ် (နာမ်ခန္ဓာ) ကိုတော့ ဘယ်သူမှ လက်ဖျားနဲ့တောင် မတို့နိုင်ဘူး" ဆိုတဲ့ အသိကို မွေးမြူပါ။ နာကျင်မှု (Dukkha Vedana) ဟာ ရုပ်မှာ ဖြစ်တာပါ။ သိစိတ် (Vinnana) က ဒါကို သိရုံပဲ သိတာပါ။ အဲဒီ နာကျင်မှုကို "ငါ့ဘဝကြီး ပျက်စီးပြီ" လို့ ဥပါဒါန်နဲ့ သွားမချိတ်ပါနဲ့။ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အတိတ်က ရုပ်နာမ်တွေဟာ အဲဒီနေရာမှာတင် ချုပ်ပျောက်ခဲ့ပါပြီ။ အခု လက်ရှိ ရုပ်နာမ်က အသစ်ပါ။ အတိတ်က အရိပ်မည်းကို လက်ရှိစိတ်ထဲ ဆွဲမခေါ်ပါနဲ့။ ဒီလို ခွဲခြားသိမြင်လိုက်တာနဲ့ "စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လွတ်မြောက်မှု" (Liberation) ကို ရရှိနိုင်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... မြွေတစ်ကောင် အရေခွံလဲတာနဲ့ တူပါတယ်။ မြွေဟာ အရေခွံဟောင်းကို စွန့်ပစ်ခဲ့ပြီးရင် အဲဒီ အရေခွံဟောင်းကို ပြန်မကြည့်တော့ပါဘူး။ သူက ကိုယ်ခန္ဓာအသစ်နဲ့ ဆက်သွားပါတယ်။ အကြမ်းဖက်မှု ခံခဲ့ရတဲ့ သူတွေ၊ ဒါမှမဟုတ် အတိတ်မှာ အမှားလုပ်ခဲ့သူတွေဟာ အဲဒီ အတိတ်ဖြစ်ရပ်ကို "အရေခွံဟောင်း" လို့ သဘောထားရပါမယ်။ "အဲဒီတုန်းက ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ရုပ်နာမ်တွေဟာ အဲဒီတုန်းက အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်ပြီး ချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ။ အခု ငါက လူသစ်၊ စိတ်သစ် ဖြစ်နေပြီ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ အတိတ်ဆိုတဲ့ အလောင်းကောင်ကြီးကို ပွေ့ဖက်မထားပါနဲ့။ လက်ရှိတည့်တည့်ကို ရှုမှတ်ပြီး ဖြူစင်တဲ့ စိတ်အသစ်တွေကို မွေးမြူခြင်းသည်သာလျှင် စစ်မှန်တဲ့ ကုစားမှု ဖြစ်ပါတယ်။ Hswagata Museum ရဲ့ မူဝါဒ (၁၃.၃) မှာ "ပြတိုက်သည် ပဋိပက္ခဒဏ်သင့် ဒုက္ခသည်များအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခိုလှုံရာ (Mental Sanctuary) ဖြစ်စေရမည်" လို့ ပါရှိပါတယ်။ ဒါဟာ အဆောက်အအုံကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာတွေကို ဓမ္မနည်းနဲ့ ဆေးကြောပေးမယ့် ဝန်းကျင်ကောင်းကို ဆိုလိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ဝင်စားမယ့် ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခုကို ပြောပြပါမယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Hswagata Museum (သွာဂတ) ပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ လုံခြုံရေးနှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး ဌာနရဲ့ မှတ်တမ်းအမှတ် Case-2571 မှာ ရှိခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးပါ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက "Dehumanization" (လူသားအဖြစ်မှ လျှော့ချမြင်ခြင်း) ဆိုတဲ့ စိတ်ရောဂါဆိုး ဘယ်လိုဝင်လာသလဲ၊ အဲဒါကို Hswagata ရဲ့ မူဝါဒနဲ့ ဘယ်လို ကုစားခဲ့သလဲ ဆိုတာကို မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ လွန်ခဲ့တဲ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလလောက်ကပေါ့။ ပြတိုက်ကို နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တစ်ဖွဲ့ ရောက်လာပါတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ အသက် (၄၀) အရွယ်လောက်ရှိတဲ့ ချမ်းသာကြွယ်ဝပုံရတဲ့ အမျိုးသားကြီး "Mr. John" (အမည်လွှဲ) လည်း ပါလာပါတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ "ရှေးဟောင်းလက်ဝတ်ရတနာ ပြခန်း" (Ancient Jewelry Gallery) မှာ တာဝန်ကျနေတာကတော့ အသက် (၂၀) ကျော်အရွယ် "မေသူ" (အမည်လွှဲ) ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းသမီးငယ်လေးပါ။ မေသူက ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့တယ်၊ ဒါပေမဲ့ စည်းကမ်းအတိုင်း တိကျသူပါ။ ပြတိုက်စည်းကမ်းအရ ရတနာတွေကို ဓာတ်ပုံရိုက်ခွင့် မပြုပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ Mr. John က သူ့ဖုန်းနဲ့ တိတ်တဆိတ် ရိုက်ဖို့ ကြိုးစားပါတယ်။ မေသူက ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေးပဲ "Sorry Sir, No Photo please" လို့ တားလိုက်ပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ Mr. John ရဲ့ တုံ့ပြန်ပုံက အင်မတန် ထိတ်လန့်စရာ ကောင်းပါတယ်။ သူက မေသူ့ကို "လူသား" တစ်ယောက်လို မကြည့်ပါဘူး။ သူ့ရဲ့ အလိုဆန္ဒကို တားဆီးတဲ့ "အတားအဆီး" (Obstacle) တစ်ခုလို၊ ဒါမှမဟုတ် သူ့ထက် နိမ့်ကျတဲ့ "အရာဝတ္ထု" တစ်ခုလို သဘောထားပြီး ဆက်ဆံပါတော့တယ်။ သူက မေသူ့ရဲ့ လက်မောင်းကို လှမ်းဆွဲတယ် (ဒါဟာ Physical Boundary ကို ချိုးဖောက်တာပါ)။ ပြီးတော့ "ငါ ဘယ်သူလဲ မင်းသိလား၊ ငါ ပိုက်ဆံပေးပြီး ဝင်လာတာ၊ မင်းလို ဝန်ထမ်းအဆင့်လောက်က ငါ့ကို လာမပြောနဲ့" ဆိုပြီး အသံကုန် အော်ဟစ်ပါတော့တယ်။ သူ့မျက်လုံးတွေက နီရဲနေပြီး၊ အာဏာပြလိုမှု (Dominance) နဲ့ ဒေါသ (Aggression) တွေ လွှမ်းမိုးနေပါတယ်။ ဒါဟာ စောစောက သိပ္ပံအပိုင်းမှာ ပြောခဲ့တဲ့ "Objectification" (သက်မဲ့ပြုခြင်း) ဆိုတဲ့ ဦးနှောက်အလုပ်လုပ်ပုံ အတိအကျပါပဲ။ သူက မေသူ့ကို စိတ်ခံစားချက်ရှိတဲ့ မိန်းကလေးတစ်ယောက်လို့ မမြင်တော့ဘဲ၊ သူ့ဒေါသကို ပုံချစရာ အမှိုက်ပုံးတစ်ခုလို သဘောထားလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့အတွက် ဘုန်းဘုန်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က Policy Ref: Pol 13, Art 13.3 ကို ချက်ချင်း အသုံးပြုခဲ့ရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာရေးထားသလဲဆိုတော့ "Hswagata ပြတိုက်သည် ပဋိပက္ခကင်းမဲ့ဇုန် (Zone of Non-Violence) ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်မဆို ဝန်ထမ်းများ သို့မဟုတ် အခြားဧည့်သည်များအား နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ကိုယ်ထိလက်ရောက်ဖြစ်စေ၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေ (Harassment) ပြုလုပ်ပါက 'Zero Tolerance' (လုံးဝသည်းမခံခြင်း) မူဝါဒဖြင့် ချက်ချင်း ဖယ်ရှားမည်ဖြစ်ပြီး၊ လိုအပ်ပါက တရားဥပဒေအရ အရေးယူမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
လုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် ရောက်လာတဲ့အခါ Mr. John ကို ကြမ်းတမ်းစွာ ဆွဲထုတ်တာမျိုး မလုပ်ပါဘူး။ (အကြမ်းဖက်မှုကို အကြမ်းဖက်မှုနဲ့ မတုံ့ပြန်ပါဘူး)။ အဲဒီအစား တည်ငြိမ်အေးချမ်းတဲ့ အသံနဲ့ "Sir, ဒီနေရာဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဓာတ်တော်တွေ ကိန်းဝပ်ရာ 'သန္တိသုခ' နယ်မြေပါ။ Sir ရဲ့ အခုလို အပြုအမူဟာ ဒီနေရာရဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးဓာတ်ကို ဖျက်ဆီးနေပါတယ်။ ကျေးဇူးပြုပြီး အပြင်က 'Reflective Room' (ဆင်ခြင်ခန်း) ကို ခဏ လိုက်ခဲ့ပါ" လို့ ဖိတ်ခေါ်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီအခန်းထဲရောက်မှ ဘုန်းဘုန်း ကိုယ်တိုင် ကြွသွားပြီး သူ့ကို တရားပြပေးခဲ့ပါတယ်။
"ဒကာကြီး... ဒကာကြီးရဲ့ ဒေါသက ဒကာကြီးရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို ဝါးမြိုသွားပြီ။ ဒကာကြီး စော်ကားလိုက်တဲ့ ဝန်ထမ်းမလေးဟာ ဒကာကြီးရဲ့ သမီးအရွယ်လောက်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။ သူ့မှာလည်း မိဘရှိတယ်၊ သိက္ခာရှိတယ်။ သူ့ကို 'လူသား' တစ်ယောက်အနေနဲ့ ပြန်မြင်ကြည့်ပါဦး" လို့ မေတ္တာနဲ့ ထောက်ပြလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီတော့မှ Mr. John ဟာ သူ့ရဲ့ "Dehumanization Mode" (လူမဆန်သော အမြင်) ပျက်သွားပြီး၊ "Empathy Circuit" (စာနာမှု လမ်းကြောင်း) ပြန်ပွင့်လာပါတယ်။ သူ မျက်နှာပျက်သွားတယ်။ ချက်ချင်းပဲ မေသူ့ကို ပြန်တောင်းပန်ဖို့ ဝန်ခံပါတယ်။ မေသူကလည်း ကြောက်လန့်နေပေမယ့် "အဝေရ" (ရန်မတုံ့ပြန်ခြင်း) တရားနဲ့ ခွင့်လွှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ကွန်ပျူတာတစ်လုံး Virus ကိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။ Virus ဝင်နေတဲ့ ကွန်ပျူတာဟာ ပုံမှန် အလုပ်မလုပ်တော့ဘဲ ဖိုင်တွေကို ဖျက်ဆီးတတ်ပါတယ်။ Mr. John ရဲ့ စိတ်ဟာ "Dosa-Virus" (ဒေါသဗိုင်းရပ်စ်) ဝင်နေတဲ့ ကွန်ပျူတာလို ဖြစ်နေတာပါ။ Hswagata ရဲ့ Policy 13.3 ဟာ အဲဒီ ဗိုင်းရပ်စ်ကို "Quarantine" (သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်း) လုပ်လိုက်တဲ့ Anti-virus Software ပါပဲ။ သူ့ကို ပြတိုက်ထဲက ထုတ်ပစ်ဖို့ သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ သူ့စိတ်ထဲက ဗိုင်းရပ်စ်ကို သန့်စင်ပေးဖို့ "System Restore" လုပ်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရလဒ်ကတော့ ပဋိပက္ခ မီးတောက်ကြီး ငြိမ်းသွားပြီး၊ လူသားချင်း စာနာမှုဆိုတဲ့ ပန်းခင်းကြီး ပြန်လည် လန်းဆန်းလာခဲ့ပါတယ်။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီကနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ပဋိပက္ခအတွင်း လိမ္မာရေးခြားနှင့် လူသားဆန်မှုပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း" တရားတော်ကို အရိယသစ္စာ လေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး သိမ်းဆည်းကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ (ဆင်းရဲခြင်းအမှန်): အကြမ်းဖက်မှု၊ စော်ကားမှု၊ နှိပ်စက်မှု ခံရခြင်းသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ဆင်းရဲခြင်း ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူ သူတစ်ပါးကို စော်ကားလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော အကြမ်းဖက်သမား၏ စိတ်သည်လည်း ပူလောင်သော ဒုက္ခသစ္စာပင် ဖြစ်ပါတယ်။
၂။ သမုဒ္ဒယသစ္စာ (ဆင်းရဲကြောင်းအမှန်): ဒီဒုက္ခတွေ ဖြစ်ရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းကတော့ "ကာမတဏှာ" (အာဏာနှင့် ကာမကို မက်မောခြင်း)၊ "ဗျာပါဒ" (ဖျက်ဆီးလိုခြင်း) နှင့် "အဝိဇ္ဇာ" (သူတစ်ပါးကို လူသားအဖြစ် မမြင်ခြင်း) တို့ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ နိရောဓသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာအမှန်): ရန်လိုမှု၊ အကြမ်းဖက်မှု ကင်းစင်ပြီး မေတ္တာ၊ ကရုဏာတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်နိုင်သော "အဝေရ" ဓာတ်၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည်သာလျှင် စစ်မှန်သော လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ကြောင်းအမှန်): သူတစ်ပါးကို ကိုယ်ချင်းစာသော သမ္မာသင်္ကပ်ပ (မှန်ကန်သော ကြံစည်မှု)၊ အသက်ကို မသတ်၊ သူတစ်ပါးသားမယားကို မစော်ကားသော သမ္မာကမ္မန္တ (မှန်ကန်သော အပြုအမူ) စသော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည်သာလျှင် ပဋိပက္ခမှ ထွက်မြောက်ရာ လမ်းကောင်း ဖြစ်ပါတယ်။
လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင် (Work Assignment):
ဒီကနေ့ တရားနာပြီးတဲ့အခါ သူတော်ကောင်းတို့ အိမ်ပြန်ရောက်ရင် "Re-humanization Exercise" (လူသားဆန်မှု ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း လေ့ကျင့်ခန်း) ကို လုပ်ကြည့်ကြပါ။
(၁) ကိုယ် သိပ်မကြည်တဲ့သူ၊ ဒါမှမဟုတ် ရန်ဖြစ်ထားတဲ့သူ တစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို စိတ်ထဲမှာ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။
(၂) သူ့ကို "ရန်သူ" လို့ မမြင်ဘဲ၊ "သူ့မှာလည်း ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ် ရှိတယ်၊ သူ့မှာလည်း နာကျင်တတ်တဲ့ နှလုံးသား ရှိတယ်၊ သူလည်း ငါ့လိုပဲ ဒုက္ခက လွတ်ချင်ရှာတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
(၃) "သူ့စိတ်ထဲက ဒေါသတွေ ငြိမ်းပါစေ၊ ငါ့စိတ်ထဲက အမုန်းတွေ ငြိမ်းပါစေ" လို့ (၃) ကြိမ် မေတ္တာပို့ပါ။ ဒီလို လုပ်ခြင်းအားဖြင့် ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲက "Empathy Circuit" တွေ ပြန်အားကောင်းလာပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဖော်ဆောင်နိုင်သူတွေ ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။
ဒီကနေ့ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်တွင် ပါရှိသည့်အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်မှ အကြမ်းဖက်လိုစိတ်များကို ဖယ်ရှားနိုင်ကြပြီး၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတည်းဟူသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 2026, June 19
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.