အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်၊ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှု အတွင်းစာရင်းစစ်နှင့် ကာယာနုပဿနာ၏ သတိပညာ

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၄ ရက်

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့

အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်၊ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှု

အတွင်းစာရင်းစစ်နှင့် ကာယာနုပဿနာ၏ သတိပညာ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ နာယူကြမယ့်တရားကို အဖွဲ့အစည်းရုံးခန်းထဲက စကားတစ်လုံးနဲ့ စပြီး ဝိပဿနာပွားရာ ခန္ဓာကိုယ်ဆီ ပြန်ဝင်ကြည့်မယ်။ အဲဒီစကားက “စစ်ဆေးခြင်း” ပါ။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ ငွေစာရင်း၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ အန္တရာယ်၊ တာဝန်ခွဲဝေမှု၊ စာရွက်စာတမ်း၊ လိုက်နာမှုတွေကို အတွင်းကနေ လွတ်လပ်စွာ ပြန်ကြည့်ပေးတဲ့ အတွင်းစာရင်းစစ် ရှိတတ်တယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း ဓမ္မဘက်က ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေ့မနေဖို့၊ ကိုယ်မှာ ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ ရှုမှတ်ဖို့ ကာယာနုပဿနာရှိတယ်။

ဒါပေမဲ့ အရင်ဆုံး စည်းတစ်ခု တိတိကျကျထားမယ်။ အတွင်းစာရင်းစစ်နဲ့ ကာယာနုပဿနာဟာ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ Internal Audit က လောကီအဖွဲ့အစည်းစီမံခန့်ခွဲမှုနယ်ပယ်က ပညာရပ်။ ကာယာနုပဿနာက မြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူတဲ့ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်း။ စာရင်းစစ်ပညာက တရားတော်ကို သက်သေပြတာ မဟုတ်သလို ဝိပဿနာတရားကလည်း auditing standard ကို အစားထိုးမပေးပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့ ဒီနေ့ ချိန်ထိုးမယ်ဆိုတာ “အမှန်ကို အနီးကပ်ကြည့်တတ်တဲ့ အလေ့အကျင့်” ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာအပိုင်းမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

စစ်ဆေးခြင်းဆိုတာ အပြစ်ရှာခြင်း မဟုတ်ဘူး

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက “Internal Audit လာမယ်” လို့ ကြားလိုက်တာနဲ့ လူတချို့ စိတ်တုန်သွားတတ်တယ်။ “ဘယ်သူ့အမှားဖမ်းမလဲ၊ ဘယ်သူ့ကိုအပြစ်ပေးမလဲ” လို့ ထင်တတ်ကြတယ်။ အဲဒီအမြင်က အတွင်းစာရင်းစစ်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို သေးသွားစေတယ်။

The Institute of Internal Auditors ရဲ့ လက်ရှိ Global Internal Audit Standards မှာ Internal Auditing ကို အဖွဲ့အစည်းက တန်ဖိုးဖန်တီး၊ ကာကွယ်၊ တည်တံ့အောင် လုပ်နိုင်စွမ်း ပိုကောင်းစေရန် board နဲ့ management ကို လွတ်လပ်ပြီး risk-based ဖြစ်တဲ့ objective assurance၊ advice၊ insight နဲ့ foresight ပေးတဲ့ လုပ်ငန်းအဖြစ် ရှင်းထားပါတယ်။ Governance၊ risk management၊ control process၊ decision-making၊ oversight၊ reputation နဲ့ stakeholder confidence တို့ကို ကောင်းမွန်စေဖို့ အထောက်အကူပြုတယ်လို့လည်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ 

အဲဒီတော့ Auditor တစ်ယောက်ရဲ့ အလုပ်က “အပြစ်ရှိသူ ဘယ်သူလဲ” ကိုပဲ ရှာတာမဟုတ်ဘူး။ “စနစ်က ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းနေသလဲ၊ risk ဘယ်မှာရှိသလဲ၊ control က တကယ်အလုပ်လုပ်သလား၊ မှတ်တမ်းက အဖြစ်မှန်နဲ့ ကိုက်သလား၊ ပြဿနာတစ်ခု တွေ့ရင် ဘယ်လိုပြန်ပြင်မလဲ” ဆိုတာကို evidence နဲ့ စစ်ကြည့်တာပါ။

ဒီအချက်ကို ကိုယ့်ဘဝနဲ့ ပြန်ချိန်ကြည့်ရအောင်။

တရားအားထုတ်တဲ့အခါ “ငါ မကောင်းဘူး၊ ငါ့ခန္ဓာ မကောင်းဘူး” လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ဘူးနော်။ ဖြစ်နေသမျှကို ဖြစ်နေသလို သိဖို့ပါ။ လမ်းလျှောက်နေရင် လမ်းလျှောက်နေမှန်း သိတယ်။ ရပ်နေရင် ရပ်နေမှန်း သိတယ်။ ထိုင်နေရင် ထိုင်နေမှန်း သိတယ်။ လဲလျောင်းနေရင် လဲလျောင်းနေမှန်း သိတယ်။ နေ့စဉ်အပြုအမူတွေထဲမှာလည်း ရှေ့သွား၊ နောက်ပြန်၊ ကြည့်၊ ကွေး၊ ဆန့်၊ စား၊ သောက်၊ ပြော၊ တိတ် စတဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေကို သတိနဲ့ သိဖို့ သတိပဋ္ဌာန်ကျမ်းတွေအတွင်း ရှင်းလင်းစွာ တွေ့ရပါတယ်။ 

ကာယာနုပဿနာက “ခန္ဓာကိုယ်ကို မုန်းပါ” လို့ မဟောဘူး။ “ခန္ဓာကိုယ်ကို စွဲပါ” လို့လည်း မဟောဘူး။ ကိုယ်ကို ကိုယ်အဖြစ်ပဲ သိ၊ ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးသဘောကို သိ၊ သိဖို့လိုသလောက် သတိထားပြီး စွဲလမ်းမှုမဖြစ်အောင် နေ ဆိုတဲ့ ဦးတည်ချက်ကို တွေ့ရတယ်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် သတိပဋ္ဌာနသုတ်မှာ ကိုယ်၌ ကိုယ်ကို ရှုခြင်း၊ ကိုယ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ရှုခြင်း၊ “ကိုယ်ရှိသည်” ဟူသော သတိကို သိမှတ်ရန်အတွက်သာ တည်စေပြီး လောက၌ မစွဲမလမ်းနေခြင်းကို ဖော်ပြထားပါတယ်။  

အတွင်းစာရင်းစစ်က မျက်နှာဖုံးမကြည့်ဘူး၊ evidence ကြည့်တယ်

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းမှာ ပြဿနာအများစုက “မကောင်းတဲ့လူရှိလို့” တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်တာမဟုတ်ဘူး။ လုပ်ပိုင်ခွင့်မရှင်းတာ၊ တစ်ယောက်တည်းက စီမံ-ပေးချေ-မှတ်တမ်း-စစ် အကုန်လုပ်နေတာ၊ အတည်ပြုချက်မရှိတာ၊ data မပြည့်တာ၊ follow-up မရှိတာ၊ control design ကောင်းပေမဲ့ လက်တွေ့မလိုက်နာတာ၊ risk ပြောင်းသွားပေမဲ့ system မပြောင်းတာ—ဒီလို အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိတတ်တယ်။

ကောင်းတဲ့ Auditor က လူတစ်ယောက်ရဲ့မျက်နှာကိုကြည့်ပြီး “ဒီလူက ယုံရတယ်၊ မစစ်လည်းရတယ်” လို့ မဆုံးဖြတ်သင့်ဘူး။ လူကောင်းကို ယုံလို့ရပေမဲ့ စနစ်ကတော့ evidence နဲ့ ကိုက်ညီရမယ်။ အတည်ပြုချက်ရှိလား၊ supporting document ရှိလား၊ transaction trace ရလား၊ policy နဲ့ကိုက်လား၊ control တကယ်လုပ်ထားလား၊ finding တစ်ခုထပ်ဖြစ်နေသလား—ဒီလို မေးခွန်းတွေ ရှိတယ်။

ဒီနေရာမှာ ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်လို့ကောင်းတယ်။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကြည့်တဲ့အခါလည်း “ငါ အဆင်ပြေပါတယ်” လို့ စိတ်ထဲက ပြောနေတာတစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ အခုကိုယ် ဘာလုပ်နေလဲ။ အသက်ရှူတာ ရှည်လားတိုလား။ ကိုယ်အနေအထား ဘယ်လိုလဲ။ လှုပ်ရှားမှု ဘယ်လိုဖြစ်နေလဲ။ သတိရှိလား မရှိဘူးလား။ ကိုယ်ပေါ်မှာ တကယ်ဖြစ်နေတဲ့အရာကို သိရမယ်။ သတိပဋ္ဌာန်ကျမ်းက လမ်းလျှောက်နေတုန်း လမ်းလျှောက်နေကြောင်း သိခြင်း၊ မည်သည့်ကိုယ်အနေအထားဖြစ်နေစေ ထိုအတိုင်း သိခြင်းကို အလေးထားပါတယ်။

စာရင်းစစ်မှာ evidence ကို “ငါထင်တာ” နဲ့ မပြောင်းရသလို ဝိပဿနာမှာလည်း “ဖြစ်သင့်တာ” ကို ကြည့်တာမဟုတ်ဘူး။ “ဖြစ်နေတာ” ကို သိတာ။ ဒီတစ်ချက်က နှိုင်းယှဉ်လို့ကောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ မတူတာကိုလည်း မှတ်ထား—Audit evidence က organizational assertion ကို စစ်ဖို့။ ကာယာနုပဿနာရဲ့ သိမြင်မှုက ကိုယ်၌ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ ရှုဖို့။ နယ်ပယ်မတူဘူး၊ သင်ခန်းစာတစ်ခုသာ ဆင်တူတယ်။

ကိုယ့်အလုပ်ကို ကိုယ်လုပ်ပြီး ကိုယ်တိုင်ပဲ စစ်ရင် ဘာဖြစ်မလဲ

Internal Audit ရဲ့ အရေးကြီးဆုံးအချက်တွေထဲက တစ်ခုက independence နဲ့ objectivity ပါ။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှာ The IIA က ပြန်လည်မွမ်းမံထုတ်ပြန်ထားတဲ့ Three Lines Model မှာ management က နေ့စဉ် risk နဲ့ controls ကို ပိုင်ဆိုင်စီမံရပြီး၊ Internal Audit က management responsibility ကို မယူဘဲ လွတ်လပ်တဲ့ assurance နဲ့ advice ပေးတဲ့ အခန်းကဏ္ဍဖြစ်ကြောင်း အလေးထားပါတယ်။ Board ဆီကို ယုံကြည်လောက်တဲ့ assurance ပေးနိုင်ဖို့ အဲဒီ independence က အဓိကပါ။ 

ဥပမာတစ်ခုအနေနဲ့ စဉ်းစားပါ။ ငွေပေးချေတဲ့သူက သူ့ငွေပေးချေမှုကို ကိုယ်တိုင်အတည်ပြု၊ ကိုယ်တိုင်မှတ်တမ်း၊ ကိုယ်တိုင် bank reconciliation လုပ်၊ ကိုယ်တိုင် internal audit report ရေးရင် “စစ်ပြီးပြီ” ဆိုတဲ့စာရင်းက ရှိနိုင်ပေမဲ့ လွတ်လပ်မှုမရှိဘူး။ လူကို မစွပ်စွဲပါနဲ့။ စနစ်က conflict ဖြစ်နေတာကို ပြောတာပါ။

ဒီအချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးရင် စိတ်ဝင်စားစရာရှိတယ်။ ကိုယ်ကို ရှုတဲ့အခါ “ငါ့ကိုယ်” ဆိုတဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုစိတ်၊ နှစ်သက်မှု၊ မနှစ်သက်မှု၊ လိုချင်မှု၊ မလိုချင်မှုတွေက လွယ်လွယ်နဲ့ ဝင်တတ်တယ်။ အဲဒီတော့ ရှုတဲ့စိတ်က အာရုံကို အမှန်အတိုင်းမမြင်ဘဲ “ငါလိုချင်သလို” ပြောင်းဖတ်နိုင်တယ်။ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်က ကိုယ်ကို ကိုယ်အဖြစ် ရှု၊ ဖြစ်ပျက်ကို ရှု၊ လောက၌ မစွဲမလမ်းဘဲ နေဖို့ ဦးတည်ပေးတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒါကို “auditor independence = အနတ္တ” လို့ မဆိုရဘူးနော်။ အဲဒီလိုဆို သဘောတရားနှစ်ခုကို မှားပေါင်းတာဖြစ်သွားမယ်။ Auditor independence က professional governance requirement။ ကာယာနုပဿနာမှာ စွဲလမ်းမှုလျော့ပြီး အမှန်အတိုင်းသိဖို့က ဝိပဿနာလမ်း။ တူတာက ကိုယ့်အလိုကို evidence အပေါ် မတင်ရဘူးဆိုတဲ့ သတိပညာဆန်တဲ့ အချက်သာ။

“တစ်နှစ်တစ်ခါ စစ်” လို့ မရတဲ့အရာတွေ ရှိတယ်

အဖွဲ့အစည်းမှာ Internal Audit က annual plan နဲ့ စနစ်တကျသွားနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ management control ကိုတော့ Auditor လာမှ လုပ်လို့မရဘူး။ နေ့စဉ် transaction၊ approval၊ access control၊ stock၊ data၊ cash၊ safety၊ compliance တို့ကို သက်ဆိုင်ရာတာဝန်ရှိသူတွေက နေ့တိုင်းထိန်းရတယ်။ Auditor က လွတ်လပ်စွာ စစ်ဆေးပြီး assurance၊ advice၊ finding၊ recommendation ပေးတယ်။ ပြင်ဆင်ရေးလုပ်ငန်းကိုတော့ management က တာဝန်ယူရတယ်။ IIA ရဲ့ Three Lines Model က ဒီ role separation ကို ရှင်းလင်းစွာ အလေးထားပါတယ်။

GAO ရဲ့ ၂၀၂၅ Green Book ကလည်း internal control system ကို management အတွက် mission၊ operations၊ reporting၊ compliance ရည်ရွယ်ချက်တွေ ပြည့်မီအောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ framework အဖြစ် ရှင်းထားပြီး၊ တွေ့ရှိထားတဲ့ control deficiencies ကို သင့်လျော်တဲ့ reporting line ကနေ တင်ပြပြီး အချိန်မီ evaluate လုပ်ကာ corrective action နဲ့ ပြန်ပြင်ဖို့ အလေးထားပါတယ်။ 

ဒီအချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို တစ်နှစ်တစ်ခါ retreat ဝင်ချိန်မှ သတိရပြီး ကျန်တဲ့ရက်တွေ မေ့နေလို့ မဖြစ်ဘူး။ သတိနဲ့ ရှင်းလင်းသိခြင်းဟာ လမ်းလျှောက်၊ ရပ်၊ ထိုင်၊ လဲလျောင်း၊ စား၊ သောက်၊ ပြော၊ တိတ် စတဲ့ နေ့စဉ်အခြေအနေထဲ ပြန်ဝင်ရမယ်လို့ သတိပဋ္ဌာန်ဆိုင်ရာ သုတ်တွေက ဖော်ပြတယ်။

အတွင်းစာရင်းစစ်က “periodic independent review” ဖြစ်နိုင်တယ်။ သတိကတော့ ဘဝထဲမှာ ထပ်ခါထပ်ခါ နိုးကြားရမယ့် လေ့ကျင့်မှု။ ဒီနှစ်ခုကို မတူအောင်ထားပြီး သင်ခန်းစာယူရင်—ပြဿနာကြီးလာမှ မကြည့်နဲ့၊ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်ကတည်းက သိတတ်အောင်လုပ် ဆိုတဲ့ အချက်ရတယ်။

Finding ရှိတာနဲ့ ပြီးသွားပြီလား

Auditor က finding တစ်ခု ရှာတွေ့တယ်ဆိုပါစို့။ “Voucher supporting document မပြည့်”၊ “Access right ကို ပြန်မသုံးသပ်”၊ “Policy ကအသစ်ဖြစ်ပေမဲ့ လက်တွေ့မလိုက်နာ”၊ “Old finding ပြန်ဖြစ်” စသဖြင့်။ Finding report ရေးပြီး လက်မှတ်ထိုးလိုက်တာနဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိပြီလား။ မရှိသေးဘူး။ Root cause ကို နားလည်ရမယ်။ Management response ရှိရမယ်။ Responsible person နဲ့ target date ရှိရမယ်။ Follow-up လုပ်ရမယ်။ ပြန်ပြင်ထားတာ တကယ်လုပ်နေသလား စစ်ရမယ်။

GAO Green Book ရဲ့ monitoring principle မှာ တွေ့ရှိတဲ့ internal control deficiencies ကို အချိန်မီ remediation လုပ်ရန်၊ issues ကို reporting line ကနေ သက်ဆိုင်ရာလူထံ တင်ပြရန်၊ evaluate လုပ်ပြီး corrective action ဆောင်ရွက်ရန် အလေးထားထားပါတယ်။

ကိုယ့်ခန္ဓာကို ရှုတဲ့အခါလည်း “အိုး… နာနေတယ်” လို့ သိတာတစ်ခုတည်းကို ဝိပဿနာရဲ့အဆုံးလို့ မထင်နဲ့။ နာတာကို သိရင်း နှစ်သက်မနှစ်သက် စိတ်ဘယ်လိုဝင်လာလဲကို သတိထားရမယ်။ ဖြစ်ပေါ်တာ၊ တည်နေခိုက်တာ၊ ပျက်သွားတာကို ရှုနိုင်ရမယ်။ သတိပဋ္ဌာန၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀ မှာ ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျောက်ကွယ်ခြင်းကို ရှုသိနေခြင်းနဲ့ ရှင်းထားပါတယ်။

အဲဒီတော့ “သိပြီ” ဆိုတာနဲ့ မရပ်ဘူး။ သိတာကနေ သဘောပေါက်၊ သဘောပေါက်တာကနေ မစွဲ၊ မစွဲတာကနေ လွတ်လပ်ရာဆီ တဖြည်းဖြည်းသွားရမယ်။ Organizational audit မှာ finding → remediation → follow-up ဖြစ်သလို ဝိပဿနာမှာ “finding” ဆိုတဲ့ audit terminology မသုံးသင့်ပေမဲ့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို ထပ်ခါထပ်ခါ မြင်သိခြင်းက ပညာကို ရင့်ကျက်စေတယ်။

ကာယာနုပဿနာမှာ ဘာတွေကို ရှုတာလဲ

သူတော်ကောင်းတို့… “ကာယာနုပဿနာ” လို့ကြားတာနဲ့ အသက်ရှူတစ်ခုပဲ ထင်မနေပါနဲ့။ သတိပဋ္ဌာနသုတ်တွေအတွင်း ကိုယ်ကို ရှုရာမှာ အသက်ရှူခြင်း၊ ကိုယ်အနေအထားများ၊ အပြုအမူများကို ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများအပေါ် ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ဓာတ်သဘောများအပေါ် ရှုခြင်း၊ ခန္ဓာ၏ ပျက်စီးမလွဲသဘောကို သင်္ချိုင်းဆင်ခြင်မှုများနဲ့ ရှုခြင်း စတဲ့ အဆင့်များကို တွေ့ရပါတယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် ကာယဂတာသတိသုတ်မှာလည်း ကိုယ်၌ သတိကို လေ့ကျင့်ပွားများခြင်းရဲ့ အကျိုးကြီးမားမှုကို ဖော်ပြပြီး ကိုယ်အပေါ် သတိတည်စေသည့် လေ့ကျင့်မှုများကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဆက်လက်ရှင်းထားပါတယ်။ 

ဒီနေရာမှာ auditing analogy ကို အလွန်အကျွံမဆွဲရဘူး။ Auditor က body parts list လုပ်သလို “ခန္ဓာ asset register” လုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခုယူလို့ရတယ်—မသိရင် စွဲတတ်တယ်၊ မကြည့်ရင် ထင်မြင်ချက်နဲ့နေတတ်တယ်၊ အပိုင်းလိုက်ရှင်းရှင်းကြည့်ရင် အဖြစ်မှန်နဲ့ ပိုနီးလာတယ်။

ဦးဇင်းတို့ လူတွေက “ကိုယ်” လို့ တစ်လုံးတည်းပြောတော့ ခန္ဓာကိုယ်ကို တစ်ခုတည်းတည်မြဲတဲ့ အရာလို ခံစားလွယ်တယ်။ သတိပဋ္ဌာန်ကတော့ အသက်ရှူ၊ လှုပ်ရှား၊ အနေအထား၊ အစိတ်အပိုင်း၊ ဓာတ်သဘော၊ ဖြစ်ပျက်သဘော စသဖြင့် အတွေ့အကြုံကို အသေးစိတ်ပြန်ခွဲကြည့်စေတယ်။ ဒီလိုကြည့်မှ “ငါလိုချင်သလို မတည်ဘူး၊ အခြေအနေလိုက် ပြောင်းနေတယ်” ဆိုတဲ့ သဘောကို ကိုယ်တိုင်နားလည်ဖို့ လမ်းပွင့်လာတယ်။

အတွင်းစာရင်းစစ်ရှိခြင်းရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးကို ခုနစ်ချက်နဲ့ မှတ်ထား

အဖွဲ့အစည်းဘက်ကို ပြန်လာရအောင်။ Internal Audit function တစ်ခု ကောင်းကောင်းရှိတဲ့အခါ ဘာအကျိုးရှိနိုင်သလဲ။ အဖွဲ့အစည်းအရွယ်အစား၊ ဥပဒေ၊ risk profile၊ sector ပေါ်မူတည်လို့ စနစ်တစ်မျိုးတည်း မသတ်မှတ်နိုင်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ professional standards တွေအရ အဓိကအကျိုးတွေကို ဒီလိုနားလည်လို့ရတယ်။

ပထမ—Governance ကို အားကောင်းစေတယ်။ Board နဲ့ senior management က “စနစ်က တကယ်အလုပ်လုပ်သလား” ဆိုတာကို management self-report တစ်မျိုးတည်းမဟုတ်ဘဲ လွတ်လပ်တဲ့ assurance ရနိုင်တယ်။

ဒုတိယ—Risk ကို စောစောမြင်စေတယ်။ Risk မဖြစ်ခင် control design အားနည်းချက်၊ မကိုက်ညီမှု၊ repeated issue တွေကို တွေ့နိုင်တယ်။ Audit က risk အားလုံးကို ဖျောက်ပေးမယ့်အာမခံမဟုတ်ဘူး၊ ဒါပေမဲ့ မမြင်မသိနေတာထက် စနစ်တကျသိအောင် ကူညီတယ်။

တတိယ—Internal control အလုပ်လုပ်ပုံကို ပြန်စစ်ပေးတယ်။ Policy ရှိရုံမဟုတ်ဘူး။ လက်တွေ့လုပ်နေသလား၊ evidence ရှိသလား၊ control bypass လုပ်နေလား၊ change ဖြစ်လို့ control ဟောင်းမလုံလောက်တော့ဘူးလား စစ်တယ်။

စတုတ္ထ—Decision-making အတွက် ယုံကြည်ရတဲ့ information ပိုရစေတယ်။ Data၊ report၊ process ပေါ် အားနည်းချက်တွေ ဖော်ထုတ်ရင် ဆုံးဖြတ်သူတွေက လက်တွေ့အခြေအနေကို ပိုနီးကပ်စွာ သိနိုင်တယ်။

ပဉ္စမ—Accountability ကို မြင်သာစေတယ်။ Finding ရှိရင် responsible owner၊ response၊ target date၊ follow-up ရှိလာတယ်။ “အဲဒါ တစ်ယောက်ယောက်လုပ်လိမ့်မယ်” ဆိုတဲ့ မသေချာမှု လျော့တယ်။

ဆဋ္ဌမ—Trust ကို တည်ဆောက်နိုင်တယ်။ Internal Audit က ကောင်းစွာလွတ်လပ်ပြီး objective ဖြစ်၊ finding ကို မဖုံး၊ လူကိုအရှက်ခွဲမထားဘဲ system အားနည်းချက်ကို evidence နဲ့ ပြော၊ management ကလည်း timely remediation လုပ်ရင် stakeholder confidence က တိုးနိုင်တယ်။

သတ္တမ—အဖွဲ့အစည်းကို သင်ယူတတ်စေတယ်။ Issue ကို “အပြစ်” လို့ပဲ မမြင်ဘဲ “ဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲ၊ နောက်တစ်ခါမဖြစ်အောင် ဘာပြောင်းမလဲ” ဆိုတဲ့ learning loop ဖြစ်လာတယ်။

ဒီခုနစ်ချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးမယ်ဆိုရင်—သတိကလည်း ကိုယ့်ဘဝကို အပြစ်ပေးဖို့မဟုတ်ဘဲ မေ့လျော့မှုကို လျော့၊ ဖြစ်နေသမျှကို သိ၊ ဖြစ်ပျက်သဘောကို မြင်၊ စွဲလမ်းမှုလျော့၊ ပညာတိုးဖို့ လမ်းဖွင့်ပေးတာလို့ နားလည်ရမယ်။

အဖွဲ့မှာ Auditor ရှိပြီး Auditor ကို မလွတ်လပ်ခိုင်းရင် အကျိုးမရှိဘူး

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့… အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ title ရှိတာနဲ့ function အလုပ်လုပ်ပြီလို့ မယူရဘူး။ “Internal Auditor” ဆိုတဲ့ designation ရှိပေမဲ့ management က “ဒီကိစ္စမစစ်နဲ့၊ ဒီ report မရေးနဲ့၊ ဒီ finding ဖြုတ်၊ ဒီလူကို မမေးနဲ့” လို့ သြဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ရင် objective assurance အားနည်းသွားတယ်။ The IIA standards က internal audit function ကို independently positioned ဖြစ်ပြီး board ဆီ direct accountability ရှိရမယ်၊ auditor တွေ undue influence ကနေ လွတ်ကင်းပြီး objective assessment လုပ်နိုင်ရမယ်လို့ အလေးထားပါတယ်။

ဒါကို ကာယာနုပဿနာဘက်က အတွေးတစ်ချက်နဲ့ ပြန်ကြည့်ပါ။ သတိလုပ်နေတုန်း “ဒီခံစားချက်ကို မသိချင်ဘူး၊ ဒီနာတာကို ဖုံးမယ်၊ ဒီအိုမင်းမှုကို မကြည့်ချင်ဘူး၊ လှပတဲ့အရာပဲ ကြည့်မယ်” ဆိုရင် ရှုမှတ်မှုက ကိုယ့်လိုချင်တဲ့ report ပဲ ထုတ်တဲ့ audit လို ဖြစ်သွားမယ်။

တရားအားထုတ်ရာမှာတော့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ညှဉ်းပန်းဖို့မဟုတ်ဘဲ အခုရှိနေတဲ့အဖြစ်ကို သိရမယ်။ အသက်ရှူရင် အသက်ရှူ၊ လမ်းလျှောက်ရင် လမ်းလျှောက်၊ နာရင် နာတာကို သိ၊ ပြောင်းရင် ပြောင်းတာကို သိ။ သတိက “အဆင်ပြေတဲ့အရာပဲ approve လုပ်” တဲ့စနစ်မဟုတ်ဘူး။

ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့ သေချာထားရမယ့်အချက်က ဝိပဿနာမှာ “auditor” ဆိုတဲ့ သီးခြားတည်မြဲတဲ့အတ္တတစ်ခု ရှိတယ်လို့ မထည့်သုံးရဘူး။ “အတွင်းစာရင်းစစ်” ဟာ ဥပမာသာ။ ဓမ္မအာဏာက သုတ်တော်အတိုင်း ကာယာနုပဿနာအပေါ် တည်ရမယ်။

ခဏလောက် လက်တွေ့အလုပ်ပေး လုပ်ကြည့်ရအောင်

ကဲ… အခု တရားနာနေတဲ့ ဒကာ ဒကာမတို့ ခဏလောက် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အတွင်းကပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ ဦးဇင်းက စာရင်းစစ်လုပ်ခိုင်းတာမဟုတ်ဘူးနော်။ ကာယာနုပဿနာကို အရိုးရှင်းဆုံး သတိအလုပ်အဖြစ် စမ်းကြည့်ခိုင်းတာပါ။

ကိုယ်ထိုင်နေတယ်ဆိုရင်—ထိုင်နေတယ်ဆိုတာ သိပါ။ ကိုယ်ရပ်နေတယ်ဆိုရင်—ရပ်နေတယ်ဆိုတာ သိပါ။ ကိုယ့်အနေအထားကို အရင်သိ။

ပြီးတော့ အသက်ရှူတာကို သတိထား။ ရှည်ရင် ရှည်တာသိ၊ တိုရင် တိုတာသိ။ အတင်းပြောင်းဖို့မလို။ ဖြစ်နေတာကို သိ။ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်ရဲ့ ကာယာနုပဿနာအပိုင်းမှာ အသက်ရှူခြင်းကို သတိရှိရှိ သိခြင်းကို အစပြုလေ့ကျင့်စရာအဖြစ် ဖော်ပြထားပါတယ်။

ပြီးတော့ ကိုယ်နဲ့ထိုင်ခုံ ထိနေတဲ့နေရာ၊ လက်နှစ်ဖက် ထိနေတဲ့နေရာ၊ ကျောတန်းထားမှု၊ မျက်နှာမှာ တင်းနေသလား၊ ပခုံးတင်းနေသလား—အခုဖြစ်နေသလောက် သိ။ “ကောင်းတယ်၊ မကောင်းဘူး” အရင်မပြောသေးနဲ့။

နောက်တစ်ချက်—တစ်ခုခု ပြောင်းသွားတာကို သတိထား။ အသက်ဝင်ပြီး ထွက်တယ်။ တင်းတာပျော့သွားတယ်။ ကိုယ်အနေအထား ပြင်လိုက်တယ်။ နာတာ တိုးတယ်၊ လျော့တယ်၊ နေရာပြောင်းတယ်။ ဖြစ်တာနဲ့ ပျက်တာ တစ်ခုပြီးတစ်ခု မြင်ဖို့ ကြိုးစား။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀ က သတိပဋ္ဌာန်ဖွံ့ဖြိုးမှုမှာ ဖြစ်ပေါ်သဘော၊ ပျောက်ကွယ်သဘော၊ နှစ်ခုလုံးကို ရှုခြင်းကို ရှင်းထားပါတယ်။ 

နောက်ဆုံး—“ငါ့ခန္ဓာ အခု ဘာလုပ်နေလဲ” ဆိုတာကို story မဆောက်ဘဲ လက်ရှိဖြစ်နေသလောက် သိပြီး ပြန်တရားနာပါ။

ဒီအလုပ်ပေးက တစ်မိနစ်နှစ်မိနစ်ပဲဖြစ်ရင်တောင် အဓိကတစ်ချက်ရတယ်—မသိဘဲနေတာနဲ့ သိနေတာ မတူဘူး။ အဖွဲ့အစည်းမှာလည်း စနစ်ရှိပေမဲ့ မစစ်ရင် မသိနိုင်တာ ရှိသလို ကိုယ့်ခန္ဓာမှာလည်း ဖြစ်နေတာများစွာကို သတိမရှိရင် မသိဘဲနေနိုင်တယ်။

“Audit ရှိတော့ အားလုံးလုံခြုံပြီ” လို့ မထင်နဲ့

အတွင်းစာရင်းစစ်ရှိတဲ့အဖွဲ့တစ်ခုမှာ လိမ်လည်မှု လုံးဝမဖြစ်တော့ဘူး၊ အမှားလုံးဝမရှိတော့ဘူး၊ risk အားလုံးပျောက်သွားတယ်လို့ မပြောရဘူး။ Internal Audit က independent assurance နဲ့ advice ပေးပြီး governance၊ risk management၊ controls ပိုကောင်းစေဖို့ အထောက်အကူပြုတာ။ Management တာဝန်၊ board oversight၊ policies၊ staff competence၊ culture၊ external conditions စတာတွေအားလုံးက ဆက်စပ်တယ်။ The IIA က Internal Audit အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အဲဒီ governance context အတွင်းမှာပဲ ရှင်းထားပါတယ်။

တရားဘက်မှာလည်း “ငါ ကာယာနုပဿနာ နည်းနည်းလုပ်ပြီးပြီ၊ အားလုံးပြီးပြီ” လို့ မယူရဘူး။ သတိပဋ္ဌာန်ဟာ ကိုယ်၊ ဝေဒနာ၊ စိတ်၊ ဓမ္မ ဆိုတဲ့ ဘောင်ကြီးအတွင်း လေ့ကျင့်ရတယ်။ ကာယာနုပဿနာဟာ အရေးကြီးပေမဲ့ ကိုယ်တစ်ခုတည်းနဲ့ပဲ ဓမ္မလမ်းတစ်လုံးကို အလွယ်တကူ ချုံ့လို့ မရဘူး။

ဒီနှစ်ဖက်လုံးက သင်ပေးတာက—ကိရိယာတစ်ခုကို အာမခံစက်လို မယူနဲ့။ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုလုံးအတွင်း သူ့နေရာသူ သိ။

အဖွဲ့အစည်းအတွက် အတွင်းစာရင်းစစ် အလုပ်ပေး

ဒီနေ့တရားကို အဖွဲ့အစည်းလုပ်ငန်းအဖြစ် ပြောင်းချင်သူတွေ လက်တွေ့လုပ်စရာ ယူသွားကြပါ။ အဖွဲ့သေးသေး၊ အသင်း၊ ဖောင်ဒေးရှင်း၊ ပညာရေးအဖွဲ့၊ သာသနာရေးအဖွဲ့ စတဲ့ organization တစ်ခုချင်းစီမှာ ဥပဒေ၊ size၊ risk၊ funding ပေါ်မူတည်လို့ professional advice သီးခြားလိုနိုင်တယ်။ အောက်ကအချက်တွေက general governance application သာ ဖြစ်ပါတယ်။

တစ်—Internal Audit Charter ရေးပါ။ Internal Audit ဘာလုပ်မလဲ၊ ဘာမလုပ်ဘူးလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို report လုပ်မလဲ၊ ဘယ် records နဲ့ people ကို access ရမလဲ၊ independence ကို ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ ရေးထား။

နှစ်—Reporting line ကို မှန်အောင်ထားပါ။ Auditor ကို နေ့စဉ်စီမံခန့်ခွဲသူတစ်ဦးတည်းအောက်မှာပဲ အပြည့်အဝထားပြီး အဲဒီသူရဲ့လုပ်ငန်းကို ပြန်စစ်ခိုင်းရင် independence risk ရှိနိုင်တယ်။ Board သို့မဟုတ် သင့်လျော်တဲ့ governing body နဲ့ direct communication/ accountability ရှိဖို့ စဉ်းစား။ IIA standards က ဒီ independent positioning ကို အလေးထားပါတယ်။

သုံး—Risk-based plan ချပါ။ အကုန်လုံးကို တစ်ခါတည်းစစ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ရင် အရေးကြီးတဲ့ risk တွေ—finance၊ safeguarding၊ data၊ procurement၊ inventory၊ compliance၊ project reporting၊ IT access—အဖွဲ့ရဲ့အခြေအနေအလိုက် ဦးစားပေး။

လေး—Evidence standard သတ်မှတ်ပါ။ “သူပြောတယ်” တစ်ခုတည်းနဲ့ finding မတင်။ Policy၊ transaction၊ document၊ system log၊ observation၊ interview စတာတွေကို သက်ဆိုင်ရာ scope အလိုက် သက်သေအဖြစ် စုစည်းပြီး claim ထက် evidence ပိုခိုင်အောင်ထား။

ငါး—Finding ကို လူဖျက်ဖို့ မသုံးပါနဲ့။ Condition ဘာလဲ၊ expected criteria ဘာလဲ၊ risk ဘာလဲ၊ root cause ဘာဖြစ်နိုင်လဲ၊ recommendation ဘာလဲ ရှင်း။ Motive မသိဘဲ “တမင်လုပ်တာ” မရေး။

ခြောက်—Management response နဲ့ target date ထားပါ။ Auditor က recommendation ပေးနိုင်ပေမဲ့ management decision ကို ကိုယ်တိုင်လုပ်မယူသင့်ဘူး။ Role separation ကိုထိန်း။

ခုနစ်—Follow-up မပျောက်စေနဲ့။ Report ထုတ်ပြီး ဖိုင်ထဲသိမ်းထားတာနဲ့မပြီး။ Agreed action ပြီးလား၊ evidence ရှိလား၊ risk accept လုပ်ထားလား၊ overdue ဖြစ်နေသလား ပြန်ကြည့်။

ရှစ်—Auditor ကိုလည်း စစ်တဲ့စနစ်ထားပါ။ Conflict of interest ရှိလား၊ competence လုံလောက်လား၊ methodology ကိုက်လား၊ quality assurance ရှိလား စစ်။ Internal Audit က လွတ်လပ်တယ်ဆိုပြီး တာဝန်မဲ့လို့မရဘူး။

ကိုး—ပြဿနာကို ဖုံးမထားဘဲ privacy ကိုလည်း မဖျက်ပါနဲ့။ Transparency နဲ့ confidentiality နှစ်ခုစလုံး တာဝန်ရှိတယ်။ Report recipient၊ detail level၊ retention၊ access ကို policy နဲ့ ထိန်း။

ဆယ်—နှစ်ကုန်မှာ “Finding ဘယ်လောက်ရှိလဲ” တစ်ခုတည်း မမေးနဲ့။ “Repeated issue လျော့လား၊ action closure quality ကောင်းလား၊ governance decision ပိုကောင်းလာလား၊ high-risk control တကယ်တိုးတက်လား” ကို ပြန်ကြည့်။ Audit ရဲ့တန်ဖိုးက report အရေအတွက်မဟုတ်ဘူး။

သတိအတွက် ကိုယ်ပိုင် “နေ့စဉ်ပြန်စစ်ခြင်း”

အဖွဲ့အစည်းအလုပ်ပေးပြီးပြီ။ အခု ကိုယ့်ဘဝအတွက် ချုံ့ပြီး သတိအလုပ်ပေးလေး ယူသွားကြပါ။

မနက်အိပ်ရာထချိန်—ကိုယ်အနေအထားကို သိ။ ရုတ်တရက်ဖုန်းမကိုင်ခင် တစ်ချက် အသက်ရှူတာသိ။

လမ်းလျှောက်ချိန်—ခြေလှမ်းတိုင်းကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမည်တပ်ဖို့ မလိုပေမဲ့ လမ်းလျှောက်နေတယ်ဆိုတာ မမေ့နဲ့။

စားချိန်—အလျင်လိုနေသလား၊ ကိုယ်လှုပ်ရှားပုံ ဘယ်လိုလဲ သိ။

အလုပ်လုပ်ချိန်—ပခုံးတင်းနေသလား၊ ထိုင်ပုံမကောင်းလား၊ သတိလွတ်နေသလား သိ။

စိတ်တိုချိန်—အရင်ဆုံး ကိုယ်ဘက်ကို ပြန်ကြည့်။ မျက်နှာတင်းနေသလား၊ လက်က တင်းနေသလား၊ အသက်ရှူမြန်နေသလား။ စိတ်ရဲ့အကြောင်းကို အခုမသွားသေးဘဲ ကိုယ်ပေါ်က သိလို့ရတာကို စတင်သိ။

ညအိပ်ခါနီး—ဒီနေ့တစ်နေ့ ကိုယ်ကို မေ့နေတာများလား၊ သတိကပ်နိုင်တဲ့အချိန်ရှိလား ပြန်စဉ်းစား။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်မတင်နဲ့။ မနက်ဖြန် သတိပိုရှိအောင် ဆုံးဖြတ်။

ဒီလေ့ကျင့်မှုက အရိယမဂ် အပြည့်အစုံကို တစ်ညတည်းရစေမယ့် shortcut မဟုတ်ဘူး။ သတိလေ့ကျင့်မှုအဖြစ် နေ့စဉ်ဘဝထဲ ပြန်ထည့်တာ။

အတွင်းစာရင်းစစ်က အဖွဲ့ရဲ့ “သတိ” လား

ဒီမေးခွန်းကို တစ်ချို့က ကြိုက်လို့ “Internal Audit ဟာ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ mindfulness ပဲ” လို့ ခေါင်းစဉ်တပ်ချင်တတ်ကြတယ်။ ဦးဇင်းက အဲဒီလို အပြည့်အဝ မသတ်မှတ်ချင်ဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ mindfulness ဆိုတဲ့ ဓမ္မသဘောကို professional function တစ်ခုနဲ့ တန်းညှိလိုက်ရင် အဓိပ္ပာယ်လျော့သွားနိုင်တယ်။

ပိုမှန်တာက—Internal Audit မှာ အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဖြစ်နေသမျှကို သက်သေ၊ risk၊ control၊ responsibility နဲ့ ပြန်ကြည့်ပေးတဲ့ function ရှိတယ်။ ကာယာနုပဿနာမှာ ကိုယ့်ခန္ဓာအတွင်း ဖြစ်နေသမျှကို သတိ၊ ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ဖြစ်ပျက်သဘောနဲ့ ရှုတဲ့ လေ့ကျင့်မှုရှိတယ်။ နှစ်ခုလုံးက မမြင်ချင်တာကို ဖုံးမထားဘဲ ကြည့်ဖို့ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာအဆင့်မှာ ဆုံကြတယ်။

ဒီလို boundary ထားရင် auditing ကိုလည်း ဂုဏ်မလျော့ဘူး၊ ဓမ္မကိုလည်း ခေတ်သစ် management metaphor ထဲ မချုံ့ဘူး။

မမြင်ချင်တာကို မဖုံးနဲ့

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ… အဖွဲ့အစည်းပြဿနာတော်တော်များများမှာ အန္တရာယ်ကို မမြင်တာထက် မြင်ပေမဲ့ မပြောချင်တာ ပိုအန္တရာယ်ကြီးတတ်တယ်။ “ဒီ control မလုပ်ဘူး” သိတယ်။ “ဒီ finding အဟောင်း ပြန်ဖြစ်တယ်” သိတယ်။ “ဒီလူတစ်ယောက်တည်းအပေါ် အာဏာပုံသွားတယ်” သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဆင်မပြေမှာကြောက်လို့ မပြောဘူး။ အဲဒီအခါ audit function ရှိလည်း အကျိုးမပြည့်ဘူး။

ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း အိုမင်းတာမြင်တယ်၊ ကိုယ်နာတာမြင်တယ်၊ အသက်ရှူတာအမြဲပြောင်းနေတာမြင်တယ်၊ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ချင်တိုင်းမရတာတွေ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ “ငါ မပြောင်းဘူး၊ ငါ့ဟာ အမြဲရှိမယ်” ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှုနဲ့ ဖုံးထားတတ်တယ်။

ကာယာနုပဿနာက ခန္ဓာရဲ့အဖြစ်ကို အလှဆင်ထားတဲ့ annual report မဟုတ်ဘူး။ ဖြစ်နေသလို သိဖို့။ ဖြစ်ပေါ်တာ၊ ပျက်တာ၊ မတည်တာကို ကိုယ်တိုင်သိဖို့။ အဲဒီသိမှုက စွဲလမ်းမှုကို တဖြည်းဖြည်း လျော့ချဖို့ အခွင့်အရေးပေးတယ်။

အဲဒီတော့ ဒီနေ့တရားရဲ့ မှတ်သားစရာစကားလေးက—“အဖွဲ့မှာ အမှားကို မဖုံး၊ ကိုယ်မှာ အဖြစ်ကို မဖုံး” ပါ။

သစ္စာလေးပါးဆီ ဆင်းကြည့်ရအောင်

အခု အဖွဲ့အစည်းနဲ့ ကိုယ့်ခန္ဓာအကြောင်း နှစ်ဖက်လုံးပြောလာခဲ့ပြီ။ အဆုံးမှာ သစ္စာလေးပါးဆီ သဘာဝကျကျ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်။

အဖွဲ့အစည်းဘက်မှာ မစစ်ဆေးတဲ့စနစ်ကြောင့် အားနည်းချက်ကြီးလာတာ၊ မယုံကြည်မှုဖြစ်တာ၊ risk မမြင်တာ၊ ပြဿနာတစ်ခု ပြန်ပြန်ဖြစ်တာတွေက လောကီဒုက္ခအဖြစ် မြင်နိုင်တယ်။ ကိုယ့်ဘဝဘက်မှာတော့ ခန္ဓာက အမြဲပြောင်းနေတယ်၊ အိုမင်းတယ်၊ နာတတ်တယ်၊ ကိုယ်လိုချင်သလို အမြဲမနေရဘူး။ ဒီမတည်မြဲမှုကို စွဲထားတော့ ပူလောင်ရတယ်။ ဒီနေရာက ဒုက္ခသစ္စာ ကို ဆင်ခြင်ဖို့ ခေါ်သွားတယ်။

ဒီဒုက္ခအပေါ်မှာ အကြောင်းကိုကြည့်ရင်—အဖွဲ့အစည်းဘက်မှာ အတ္တ၊ အာဏာကို မလွှတ်ချင်ခြင်း၊ အမှားကို ဖုံးချင်ခြင်း၊ “ငါ့ဌာနမမှားဘူး” လို့ ကာကွယ်ချင်ခြင်း၊ ပေါ့ဆမှု၊ မသိမှုတွေ ရှိနိုင်တယ်။ လူတိုင်းကို အဲဒီ motive ရှိတယ်လို့ မစွပ်စွဲရဘူး။ ဒါပေမဲ့ system risk အဖြစ် စဉ်းစားနိုင်တယ်။ ကိုယ့်ခန္ဓာဘက်မှာတော့ “ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့ဟာ၊ ငါလိုချင်သလိုဖြစ်ရမယ်” ဆိုတဲ့ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ အဝိဇ္ဇာတို့က ပူလောင်မှုကို ထပ်ဖြည့်တယ်။ ဒီဘက်က သမုဒယသစ္စာ ကို မြင်ဖို့ လမ်းဖွင့်တယ်။

တဏှာနဲ့စွဲလမ်းမှု အေးသွားရင် ခန္ဓာပြောင်းတာကို ကမ္ဘာပျက်သလို မခံစားတော့ဘူး။ နာတာရှိလည်း “ငါပျက်ပြီ” ဆိုတဲ့ story ကို ချက်ချင်းမတင်တော့ဘူး။ ဖြစ်တာကို ဖြစ်သလို သိနိုင်တယ်။ လွှတ်နိုင်တယ်။ စွဲလမ်းမှုငြိမ်းရာက နိရောဓသစ္စာ ရဲ့ဦးတည်ချက်။ Organizational problem ဖြေရှင်းတာကို နိရောဓလို့ မခေါ်ဘူးနော်။ Audit finding close သွားတာက နိဗ္ဗာန်မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အပြင်က problem-solving ကို ဥပမာအဖြစ်ယူပြီး အတွင်းက ကိလေသာငြိမ်းရာကို ပြန်ညွှန်တာပါ။

ဒီလမ်းကို ဘယ်လိုသွားမလဲ။ မဂ္ဂသစ္စာ နဲ့ သွားရမယ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို မှန်ကန်စွာမြင်၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပနဲ့ မထိခိုက်လိုတဲ့စိတ်ထား၊ သမ္မာဝါစာနဲ့ audit finding ဖြစ်ဖြစ် နေ့စဉ်စကားဖြစ်ဖြစ် အမှန်၊ အကျိုး၊ မေတ္တာကို ထိန်း၊ သမ္မာကမ္မန္တနဲ့ တာဝန်သိစွာလုပ်၊ သမ္မာအာဇီဝနဲ့ ရိုးသားတဲ့အသက်မွေးမှု၊ သမ္မာဝါယာမနဲ့ အကုသိုလ်ကို ပယ်ဖို့ကြိုးစား၊ သမ္မာသတိနဲ့ ကိုယ်၌ ကိုယ်ကို မမေ့ဘဲ ရှု၊ သမ္မာသမာဓိနဲ့ စိတ်ကိုတည်စေပြီး ပညာပေါက်ဖို့ အားထုတ်ရမယ်။

Internal Audit Charter၊ risk-based plan၊ finding register၊ follow-up tracker တွေဟာ အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေက လောကီ governance tools။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ tools ကို သစ္စာ၊ မလိုဘမုန်းမောမှု၊ တာဝန်ခံမှု၊ မေတ္တာနဲ့ သုံးရင် အဖွဲ့အစည်းမှာ အကျိုးရှိတယ်။ ကာယာနုပဿနာကတော့ သတိပညာကို အတွင်းဘက် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်းသွားစေတဲ့ ဓမ္မလမ်း။

ဒကာ ဒကာမတို့… ဒီနေ့ကစပြီး အဖွဲ့အစည်းမှာ “Auditor ရှိတယ်” ဆိုတဲ့ title ထက် အမှန်ကို ပြောနိုင်တဲ့ independence ရှိလား ကိုကြည့်ကြပါ။ “Report ထွက်တယ်” ထက် finding ကို ပြန်ပြင်ပြီး follow-up ရှိလား ကိုကြည့်ကြပါ။ “Policy ရှိတယ်” ထက် လက်တွေ့လုပ်နေသလား ကိုကြည့်ကြပါ။

ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း “တရားလုပ်တယ်” ဆိုတဲ့ label ထက် အခုကိုယ်ဘာလုပ်နေလဲ သိလား ကိုမေးကြပါ။ “ဝိပဿနာသိတယ်” ဆိုတာထက် ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးနေတဲ့ကိုယ်ကို စွဲမထားဘဲ သတိနဲ့ ကြည့်နိုင်သလား ကိုမေးကြပါ။

အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်တဲ့အခါ လူဖျက်ဖို့မဟုတ်ဘဲ စနစ်ကောင်းဖို့ စစ်ပါ။ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှုတဲ့အခါ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မုန်းဖို့မဟုတ်ဘဲ အဖြစ်မှန်သိဖို့ ရှုပါ။ အဖွဲ့မှာ finding ကို မဖုံးသလို ကိုယ့်ခန္ဓာမှာ အနိစ္စသဘောကို မဖုံးပါနဲ့။ အဖွဲ့မှာ corrective action လုပ်သလို ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း မေ့လျော့မှုကို သတိနဲ့ ပြန်ပြင်ပါ။

ဒီနေ့ နာယူခဲ့ရတဲ့ ကုသိုလ်အစုစုကြောင့် အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း အာဏာကို ပွင့်လင်းတာဝန်ခံစွာ အသုံးပြုနိုင်ကြပါစေ။ စာရင်း၊ ပစ္စည်း၊ အချက်အလက်နဲ့ လူတို့ကို ရိုးသားစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။ Auditor များလည်း လွတ်လပ်မှု၊ objectivity၊ competence နဲ့ မေတ္တာကို ထိန်းနိုင်ကြပါစေ။ Management များလည်း finding ကို ရန်သူရဲ့စကားလို မယူဘဲ တိုးတက်ရေးအတွက် သတိပေးသံလို နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။

တရားနာသူအပေါင်းတို့လည်း ကိုယ့်ခန္ဓာကို အလှတရားနဲ့ အတ္တတရားတင်ပြီး မစွဲဘဲ ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ သိနိုင်ကြပါစေ။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းတို့ကို ကိုယ်တိုင်မြင်သိပြီး အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တသဘောတို့ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်နိုင်ကြပါစေ။ စွဲလမ်းမှုလျော့၊ ကိလေသာအေး၊ မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ အထောက်အပံ့ဖြစ်စေသော သတိပညာ ပြည့်စုံကြပါစေ။

ဤကုသိုလ်အစုစုကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ သက်ရှိသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေပါ၏။ အားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ မသိမှုမှ သိမှုဆီ၊ မေ့လျော့မှုမှ သတိဆီ၊ ဖုံးကွယ်မှုမှ အမှန်ဆီ၊ စွဲလမ်းမှုမှ လွတ်မြောက်မှုဆီ တဖြည်းဖြည်း လျှောက်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ရည်ညွှန်းကျမ်းနှင့် အရင်းအမြစ်များ

၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ်။ ကာယာနုပဿနာ၊ ကိုယ်အနေအထား၊ ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးမှုနှင့် မစွဲလမ်းခြင်းဆိုင်ရာ အခြေခံ။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via SuttaCentral.

၂။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၂၊ သတိသုတ်။ သတိနှင့် ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ နေ့စဉ်ကိုယ်အပြုအမူများဆိုင်ရာ အထောက်အထား။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/Bhikkhu Bodhi.

၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၉၊ ကာယဂတာသတိသုတ်။ ကိုယ်၌ သတိပွားများခြင်းနှင့် အကျိုးကျေးဇူးများ။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/I. B. Horner.

၄။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀၊ သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂသုတ်။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျောက်ကွယ်ခြင်းကို ရှုခြင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထား။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/Bhikkhu Bodhi.

၅။ The Institute of Internal Auditors. Global Internal Audit Standards. 2024 standards framework and current official standards pages, accessed 27 August 2026. Internal auditing purpose, value, independence, objective assurance, advice, insight and foresight.

၆။ The Institute of Internal Auditors. Three Lines Model: Assurance and Advice in Support of Effective Governance. Statement of Position, issued 8 July 2026. Management roles, internal audit independence, assurance and advice.

၇။ U.S. Government Accountability Office. Standards for Internal Control in the Federal Government: 2025 Revision, GAO-25-107721, 15 May 2025; effective fiscal year 2026. Monitoring, reporting of issues, evaluation and timely remediation of internal control deficiencies.

အမှန်ကို မျှဝေ၊ သမိုင်းကို ထိန်း အဖွဲ့အစည်းသတင်းလွှာနှင့် အပတ်စဉ်ဂျာနယ်၏ တန်ဖိုး

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၄ ရက်

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့ 

အမှန်ကို မျှဝေ၊ သမိုင်းကို ထိန်း

အဖွဲ့အစည်းသတင်းလွှာနှင့် အပတ်စဉ်ဂျာနယ်၏ တန်ဖိုး

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ စဉ်းစားကြည့်မယ့်အကြောင်းအရာက စာရွက်တစ်ရွက်ထုတ်တာ၊ အီးမေးလ်တစ်စောင်ပို့တာ၊ လူမှုကွန်ရက်မှာ ဓာတ်ပုံလေးတင်တာလောက် မဟုတ်ပါဘူး။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ သတင်းလွှာ၊ အပတ်စဉ်ဂျာနယ်၊ လစဉ်အကျဉ်းချုပ် စတဲ့ ပုံမှန်ထုတ်ဝေမှုတွေ ဘာကြောင့် လိုအပ်သလဲဆိုတာကို ဓမ္မနဲ့ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု အကြား နယ်နိမိတ်ရှင်းရှင်းထားပြီး နာယူကြမှာပါ။

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ အလုပ်တွေ အများကြီးလုပ်နေတယ်။ သင်တန်းဖွင့်တယ်။ လူနာကူညီတယ်။ ပညာသင်ပေးတယ်။ သုတေသနလုပ်တယ်။ ပစ္စည်းထိန်းသိမ်းတယ်။ အလှူငွေကို စနစ်တကျသုံးတယ်။ အစည်းအဝေးတွေ ခေါ်တယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအလုပ်တွေကို အဖွဲ့ဝင်တွေ၊ အလှူရှင်တွေ၊ မိတ်ဖက်တွေ၊ နောင်လာမယ့်သူတွေ မသိဘူးဆိုရင် ဘာဖြစ်မလဲ။

အလုပ်ရှိပေမဲ့ သတင်းမရှိရင် အပြင်ကလူနဲ့ အသစ်ဝင်သူက အဖြစ်မှန်ကို မသိနိုင်ဘူး။ နှစ်တွေကြာလာရင် ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့ အကြောင်းရင်းတောင် လူ့မှတ်ဉာဏ်ထဲက ပျောက်သွားနိုင်တယ်။

ဒီတော့ သတင်းလွှာဆိုတာ အလှဆင်စာစောင် မဟုတ်ဘူး။ မှန်မှန်ကန်ကန်လုပ်ရင် အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အသက်ရှူသံကို အဖွဲ့ဝင်တွေနားထောင်နိုင်အောင် လုပ်ပေးတဲ့ ဆက်သွယ်ရေးတံတား တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။ အပတ်စဉ်ဂျာနယ်ဆိုတာလည်း “ဒီအပတ် ဘာတွေဖြစ်ခဲ့သလဲ၊ ဘာတွေသင်ယူခဲ့သလဲ၊ ဘာတွေပြီးသွားပြီ၊ ဘာတွေမပြီးသေးဘူး၊ နောက်တစ်ပတ် ဘာလုပ်မလဲ” ဆိုတာကို စနစ်တကျ သတိပေးပေးတဲ့ အဖွဲ့အစည်းမှတ်ဉာဏ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့ အရင်ဆုံး သတိထားရမယ့် နယ်နိမိတ်တစ်ခု ရှိတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်လက်ထက်မှာ ယနေ့ခေတ် Newsletter၊ PDF bulletin၊ email campaign၊ website archive ရှိခဲ့တယ်လို့ ဦးဇင်း မပြောပါဘူး။ အဲဒါဆို သမိုင်းဖန်တီးတာဖြစ်သွားမယ်။ ဦးဇင်းတို့ ယူမယ့်အရာက မှန်ကန်စွာပြောခြင်း၊ အကျိုးရှိစွာပြောခြင်း၊ အချိန်သင့်ပြောခြင်း၊ သတင်းကို စိစစ်ခြင်း၊ သင်ယူထားတာကို မပျောက်အောင်ထိန်းခြင်း၊ ညီညွတ်စွာဆက်သွယ်ခြင်း ဆိုတဲ့ ဓမ္မအခြေခံတွေပါ။ သတင်းလွှာကတော့ ဒီအခြေခံတွေကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းထဲမှာ အသုံးချနိုင်တဲ့ ကိရိယာတစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။

သတင်းလွှာမထုတ်ခင် စကားကို အရင်စစ်ရမယ်

သူတော်ကောင်းတို့… စာစောင်တစ်စောင်ထုတ်တယ်ဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းက လူအများရှေ့ “စကားပြော” လိုက်တာနဲ့တူပါတယ်။ ပြောပြီးသွားတဲ့စကားကို ပြန်ဖမ်းလို့ခက်သလို၊ ထုတ်ဝေပြီးသား သတင်းကိုလည်း ပြန်ယူဖို့ခက်တယ်။ Screenshot လုပ်ထားနိုင်တယ်။ Forward လုပ်ထားနိုင်တယ်။ Archive ထဲဝင်သွားနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် “ရေးချင်တာရေး” လို့ မရပါဘူး။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝါစာသုတ်မှာ ကောင်းစွာပြောဆိုထားသော စကားအတွက် အချက်ငါးချက်ကို ဖော်ပြထားပါတယ်—အချိန်သင့်ခြင်း၊ အမှန်ဖြစ်ခြင်း၊ နူးညံ့သင့်တော်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း၊ မေတ္တာစိတ်အခြေခံခြင်းတို့ ဖြစ်ပါတယ်။ 

ဒီငါးချက်ကို သတင်းလွှာအယ်ဒီတာစားပွဲပေါ် တင်ကြည့်ရအောင်။

ပထမ—အချိန်သင့်သလား။ အဟောင်းကို အသစ်လို မထုတ်နဲ့။ အရေးပေါ်သတင်းကိုတော့ အပတ်စဉ်စာစောင်ထိ စောင့်မနေဘဲ သင့်လျော်တဲ့လမ်းနဲ့ အသိပေးရမယ်။

ဒုတိယ—အမှန်လား။ “ကြားတယ်”၊ “အဆိုပြုထားတယ်”၊ “အတည်ပြုပြီး” ဆိုတာ အဆင့်မတူဘူး။ အဆင့်ကို မှားရေးရင် သတင်းတစ်ပုဒ်လုံး အဓိပ္ပာယ်လွဲနိုင်တယ်။

တတိယ—နူးညံ့သင့်တော်လား။ အမှန်ဖြစ်လို့ အရှက်ခွဲခွင့်ရတာ မဟုတ်ဘူး။ အမှားတစ်ခုကို ပြင်ဆင်ဖို့ရေးရင် လူတစ်ယောက်ရဲ့ဂုဏ်သိက္ခာကို မလိုအပ်ဘဲ ချိုးဖဲ့မထားရဘူး။

စတုတ္ထ—အကျိုးရှိလား။ လူသိချင်လို့ထည့်တာ၊ စိတ်ဝင်စားအောင်ထည့်တာနဲ့ တကယ်အကျိုးရှိတာ မတူဘူး။ အဖွဲ့အစည်းသတင်းလွှာမှာ အဖွဲ့ဝင်တွေ သိပြီး လုပ်ဆောင်နိုင်မယ့် အချက်၊ နောင်တချိန် ပြန်ကိုးကားနိုင်မယ့် အချက်၊ မိတ်ဖက်တွေ သိသင့်တဲ့ အချက်တွေကို ဦးစားပေးရမယ်။

ပဉ္စမ—မေတ္တာစိတ်ရှိလား။ ဒီစာကို “ငါတို့ကောင်းတယ် သူတို့မကောင်းဘူး” လို့ ခွဲဖို့ရေးတာလား။ “ငါ့အဖွဲ့အာဏာပြဖို့” ရေးတာလား။ “လူတွေ အလုပ်ပိုကောင်းအောင်၊ နားလည်မှုရှင်းအောင်၊ အချင်းချင်းယုံကြည်မှုတိုးအောင်” ရေးတာလား။ အဲဒီစိတ်အခြေက ထုတ်ဝေမှုရဲ့ အရသာကို ဆုံးဖြတ်တယ်။

အမှန်ဖြစ်ရုံနဲ့ ထုတ်ဝေသင့်တာ မဟုတ်သေးဘူး

မဇ္ဈိမနိကာယ် အဘယရာဇကုမာရသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ပြောဆိုမှုဆိုင်ရာ စံကို အမှန်၊ အကျိုး၊ အချိန်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပါတယ်။ မမှန်တာကို မပြောဘူး။ အမှန်ဖြစ်ပေမဲ့ အကျိုးမရှိတာကိုလည်း မပြောဘူး။ အမှန်လည်းဖြစ်၊ အကျိုးလည်းရှိရင် အချိန်သင့်ကိုကြည့်ပြီး ပြောတယ်။ 

ဒီနေရာမှာ သတင်းလွှာအတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခုရတယ်—“သိထားတာအားလုံးက ထုတ်ဝေသင့်တာမဟုတ်ဘူး” ဆိုတာပါ။

ကိုယ်ရေးအချက်အလက်၊ ကလေးနဲ့အားနည်းသူဆိုင်ရာအချက်အလက်၊ လုံခြုံရေး၊ စုံစမ်းနေဆဲကိစ္စနဲ့ အမည်မဖော်လိုသော အလှူရှင်အချက်အလက်တို့လို မထုတ်သင့်သေးတဲ့အရာတွေ ရှိနိုင်တယ်။

“ပွင့်လင်းမြင်သာမှု” ဆိုတာ လျှို့ဝှက်သင့်တာကို အားလုံးဖွင့်ပြရမယ်ဆိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုမှာလည်း တာဝန်ရှိတယ်။ ဘာကို ထုတ်ရမလဲ၊ ဘာကို မထုတ်သင့်သေးဘူးလဲ၊ ဘာကို ခွင့်ပြုချက်ရမှ ထုတ်ရမလဲ သိရမယ်။

သတင်းလွှာက ညီညွတ်မှုဖန်တီးနိုင်သလို အုပ်စုခွဲလည်းလုပ်နိုင်တယ်

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် စုန္ဒသုတ်မှာ နှုတ်အကျင့်ကို မုသာဝါဒ၊ အချင်းချင်းကွဲစေသောစကား၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား၊ အကျိုးမဲ့သောစကားတို့နှင့် ဆက်စပ်ပြီး ရှင်းလင်းထားပြီး၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အမှန်ပြောခြင်း၊ ကွဲနေသူကို ပြန်ညှိပေးခြင်း၊ နူးညံ့စွာပြောခြင်း၊ အချိန်သင့်၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိစွာပြောခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ 

ဒီအချက်ကို အဖွဲ့အစည်းစာစောင်နဲ့ ချိတ်ကြည့်ရင် ထင်ရှားတယ်။

သတင်းလွှာတစ်စောင်မှာ “ဌာန A က ဒီအလုပ်မလုပ်ဘူး” လို့ အချက်အလက်မပြည့်ဘဲ ရေးလိုက်တယ်ဆိုပါစို့။ ဌာန A က “ငါတို့ကို အရှက်ခွဲတယ်” လို့ ခံစားမယ်။ ဌာန B က “အုပ်ချုပ်ရေးက ငါတို့ဘက်ပဲ” လို့ ထင်မယ်။ စာတစ်ပိုဒ်က အဖွဲ့ခွဲမှုဖြစ်စေနိုင်တယ်။

အဲဒါကြောင့် သတင်းလွှာရဲ့ editorial policy မှာ “ပြဿနာကို ဖော်ပြ၊ လူကို မဖျက်” ဆိုတဲ့ စည်းရှိသင့်တယ်။ “အချိန်မီမပြီးသေးသော project” လို့ ရေးနိုင်တယ်။ “တာဝန်ခံက ပျင်းလို့ မပြီးတာ” လို့ အထောက်အထားမရှိဘဲ motive ထည့်မရေးသင့်ဘူး။

“ကြားတာ” ကို “သတင်း” မလုပ်နဲ့

မဇ္ဈိမနိကာယ် စင်္ကီသုတ်မှာ သစ္စာကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနဲ့ သစ္စာကို တကယ်သိမြင်ခြင်းကြား ခွဲခြားရာမှာ သဒ္ဓါ၊ နှစ်သက်လက်ခံမှု၊ အစဉ်အလာကြားသိမှု၊ ဆင်ခြင်တွေးခေါ်မှု၊ အမြင်တစ်ခုကို စဉ်းစားပြီးလက်ခံထားမှုတို့ဟာ အမှန်ဖြစ်နိုင်သလို မှားလည်းနိုင်ကြောင်း သတိပေးထားပါတယ်။ ကိုယ့်အနေအထားကို ကိုယ့်အနေအထားအတိုင်း ပြောခြင်းက သစ္စာကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ပေမဲ့ “ဒီတစ်ခုတည်းပဲ အမှန်” လို့ အလျင်မသတ်မှတ်သင့်ဘူးဆိုတဲ့ သဘောကို တွေ့ရပါတယ်။ 

သတင်းရေးတဲ့သူအတွက် ဒီအချက်က တန်ဖိုးကြီးတယ်။

“အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦး၏ ပြောကြားချက်အရ…” ဆိုတာ တစ်မျိုး။

“အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းအရ…” ဆိုတာ တစ်မျိုး။

“ဘဏ်စာရင်းနဲ့ စာရင်းမှတ်တမ်းကို စစ်ဆေးပြီးနောက်…” ဆိုတာ တစ်မျိုး။

“အဖွဲ့အစည်းက တရားဝင်အတည်ပြုပြီးဖြစ်သည်” ဆိုတာ တစ်မျိုး။

Source class မတူရင် စာလုံးအသုံးအနှုန်းလည်း မတူရဘူး။

သူတော်ကောင်းတို့… အဖွဲ့အစည်းမှာ rumor က အမြန်ဆုံးသွားတတ်တယ်။ အထူးသဖြင့် Messenger group၊ chat group၊ social media comment တွေကနေ “ကြားတယ်” က “သေချာတယ်” ဖြစ်သွားတာ မြန်တယ်။ ဒါကြောင့် အပတ်စဉ်သတင်းလွှာက rumor ကို ပြန်တင်ပေးတဲ့နေရာ မဖြစ်ရဘူး။ စိစစ်ပြီး သိထားတာကို သေချာတဲ့အဆင့်အလိုက် ဖော်ပြပေးတဲ့နေရာ ဖြစ်ရမယ်။

မသိသေးရင် “မသိသေးပါ”၊ စုံစမ်းနေဆဲဆိုရင် “စုံစမ်းနေဆဲ”၊ အတည်မပြုရသေးရင် “အတည်မပြုရသေး” လို့ ရေးရဲရမယ်။ မသိတာကို သိသလို မရေးခြင်းက တာဝန်ခံမှုပါ။

သတင်းလွှာဟာ သင်ကြားရေးလည်း ဖြစ်တယ်

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဥဒါယီသုတ်မှာ အခြားသူကို တရားဟောမယ်ဆိုရင် အစဉ်လိုက်ဟောခြင်း၊ အကြောင်းပြချက်နဲ့ ရှင်းပြခြင်း၊ ကရုဏာစိတ်ဖြင့် ဟောခြင်း၊ လာဘ်ကို ရည်ရွယ်မထားခြင်း၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်နဲ့ သူတစ်ပါးကို မထိခိုက်စေဘဲ ဟောခြင်းတို့လို အချက်ငါးချက်ကို ထားရှိသင့်ကြောင်း ဟောထားပါတယ်။ 

ဒီတရားကို newsletter production manual လို့ မယူရဘူးနော်။ ဒါပေမဲ့ communication ethics အတွက် အလွန်ကောင်းတဲ့ စဉ်းစားစရာပေးတယ်။

သတင်းလွှာမှာ အစဉ်လိုက် ရှင်းရမယ်။ “Project စတင်—အလယ်အခြေအနေ—ပြီးဆုံး—နောက်ဆက်တွဲ” လို့ သမိုင်းအဆက်မပျောက်အောင် ရေးရမယ်။

အကြောင်းပြချက် ရှိရမယ်။ “အစီအစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါပြီ” လို့ပဲ မရေးဘဲ၊ ထုတ်ဖော်နိုင်တဲ့အတိုင်းအတာအတွင်း “ဘာကြောင့်ပြောင်းတာလဲ၊ ဘယ်နေ့ကစတင်သက်ရောက်မလဲ၊ ဘယ်သူတွေပေါ် သက်ရောက်မလဲ” ရှင်းပေးရမယ်။

ကရုဏာရှိရမယ်။ သတင်းလွှာကို စာဖတ်သူအတွက် ရေးတာ၊ ကိုယ့်စာရေးစွမ်းရည်ပြဖို့ ရေးတာမဟုတ်ဘူး။ နားလည်လွယ်အောင် ရေး။ မလိုအပ်တဲ့ technical term များများ မထည့်နဲ့။

လာဘ်ကို မရည်ရွယ်ဘူးဆိုတဲ့ ဓမ္မအချက်ကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ တိုက်ရိုက် copy မလုပ်ဘဲ သင်ခန်းစာယူရရင်—သတင်းလွှာကို advertising လုံးလုံးမဖြစ်စေဖို့ သတိထားရမယ်။ အဖွဲ့အစည်းရဲ့အောင်မြင်မှုကို ပြောလို့ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမှား၊ နှောင့်နှေးမှု၊ သင်ခန်းစာတွေကို အမြဲဖုံးပြီး ကိုယ့်အဖွဲ့ကို အစဉ်ပြည့်စုံသလိုပဲ ပြမယ်ဆိုရင် newsletter က သတင်းမဟုတ်ဘဲ propaganda ဆန်သွားနိုင်တယ်။

စာလုံးမှားတာက သမိုင်းမှားသွားနိုင်တယ်

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် သုဂတဝိနယသုတ်မှာ သင်ယူထားသော စကားနဲ့ စာပိုဒ်တွေ မှားယွင်းစွာထားမိလျှင် အဓိပ္ပာယ်လွဲနိုင်ပြီး၊ မှန်ကန်စွာသင်ယူထိန်းသိမ်းခြင်းက သာသနာတော်တည်တံ့ရေးနဲ့ ဆက်စပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ 

ဦးဇင်းတို့ ဒီကို modern records management နဲ့ မတူညီဘဲ တိုက်ရိုက်တစ်ခုတည်းလို့ မပြောပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ wording fidelity ရဲ့ အရေးကြီးမှုကို နားလည်ဖို့ ကောင်းတယ်။

“အတည်ပြုသည်” နဲ့ “အတည်ပြုရန်တင်ပြသည်” စာလုံးနှစ်ခုက ကွာတယ်။

“လက်ခံရရှိသည်” နဲ့ “လက်ခံရန်သဘောတူသည်” ကွာတယ်။

“အဖွဲ့က ဆုံးဖြတ်သည်” နဲ့ “တစ်ဦးက အဆိုပြုသည်” ကွာတယ်။

“သုတေသနအရ အတည်ပြုသည်” နဲ့ “လက်ရှိအထောက်အထားအရ ဖြစ်နိုင်သည်” ကွာတယ်။

စာစောင်ထဲမှာ ဒီကွာခြားချက် မထိန်းနိုင်ရင် နောက်ဆုံးအချိန်မှာ သမိုင်းလွဲသွားနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် အပတ်စဉ်ဂျာနယ်က စာလုံးလှရုံနဲ့ မရဘူး။ Status word တွေကို သေချာသုံးရမယ်—မူကြမ်း၊ ဆွေးနွေးနေဆဲ၊ အတည်ပြု၊ ပြင်ဆင်၊ ရပ်ဆိုင်း၊ ပြီးဆုံး၊ စိစစ်နေဆဲ စသဖြင့်။ ဒီစကားလုံးတွေက မျက်စိထဲသေးသေးလေးပဲ မြင်ရပေမဲ့ အဖွဲ့အစည်းမှတ်တမ်းအတွက် အလွန်ကြီးတယ်။

ပုံမှန်ဆက်သွယ်မှုက “တစ်ခါတလေ သတင်းထုတ်ခြင်း” ထက် ဘာကြောင့်ကောင်းသလဲ

မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ ဝဇ္ဇီတို့နဲ့ သံဃာတို့အတွက် ဆုတ်ယုတ်မှုမဖြစ်စေတဲ့ အခြေခံများကို ဟောရာမှာ မကြာခဏ စုဝေးခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ စုဝေးပြီး လုပ်ငန်းကို ညီညွတ်စွာဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ 

ဒီတရားက newsletter ထုတ်ဖို့ အမိန့်မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့မြင်ရတဲ့ အခြေခံက ပုံမှန်ဆက်သွယ်မှုနဲ့ အဆက်အသွယ်မပြတ်ခြင်း ဟာ အဖွဲ့အစည်းကျန်းမာရေးအတွက် အရေးကြီးတယ်ဆိုတာပါ။

အစည်းအဝေးနဲ့ newsletter ဟာ တစ်ခုကိုတစ်ခု အစားမထိုးဘူး။ အစည်းအဝေးက ဆွေးနွေးဆုံးဖြတ်ရာနေရာ။ သတင်းလွှာက သက်ဆိုင်သူတွေကို ဆုံးဖြတ်ချက်၊ တိုးတက်မှု၊ လာမယ့်အလုပ်တွေ သိအောင် ဆက်သွယ်ပေးရာနေရာ။

အပတ်စဉ်ထုတ်မလား၊ နှစ်ပတ်တစ်ကြိမ်ထုတ်မလား၊ လစဉ်ထုတ်မလားဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းအရွယ်အစားနဲ့ အလုပ်အရှိန်အဟုန်ပေါ်မူတည်တယ်။ အရေးကြီးတာက ကတိပေးထားတဲ့ cadence ကို ယုံကြည်စွာထိန်းခြင်း ပါ။ “အပတ်စဉ်” လို့ နာမည်တပ်ပြီး သုံးလတစ်ခါထွက်ရင် စာဖတ်သူရဲ့ ယုံကြည်မှုလျော့တယ်။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအသစ်ဆိုရင် ပထမဆုံးအနေနဲ့ အကြီးကြီးမစပါနဲ့။ စာမျက်နှာနှစ်မျက်နှာ၊ သုံးမျက်နှာလောက်နဲ့ စနစ်တကျစပါ။ တစ်ပတ်မထုတ်နိုင်ရင် နှစ်ပတ်တစ်ကြိမ် သတ်မှတ်ပါ။ နာမည်လှတာထက် အချိန်မှန်တာ ပိုအရေးကြီးတယ်။

ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာက ဘာကိုသတိပေးသလဲ

ဒီနေရာကစပြီး ခေတ်သစ် management context ကို သီးခြားကြည့်မယ်။ အောက်က source တွေဟာ ဗုဒ္ဓတရားကို သက်သေပြတာမဟုတ်ဘဲ communication practice ကို နားလည်ဖို့သာ ဖြစ်ပါတယ်။

CIPD ရဲ့ ၂၀၂၅ ခုနှစ် Employee Communication factsheet က internal communication ကို trust, engagement နဲ့ performance တို့အတွက် အရေးကြီးတဲ့ကဏ္ဍတစ်ခုအဖြစ် ဆွေးနွေးပြီး၊ line managers၊ social media၊ multi-directional dialogue၊ communication planning နဲ့ roles and responsibilities တို့ကို ထည့်သွင်းထားပါတယ်။ 

ဒီမှာ ဦးဇင်းတို့ ယူသင့်တာက—သတင်းလွှာဟာ “အထက်က အောက်ကို ကြေညာချက်ပို့တဲ့ စာစောင်” တစ်မျိုးတည်း မဖြစ်သင့်ဘူးဆိုတာပါ။ Feedback channel ရှိရမယ်။ မေးခွန်းပို့လို့ရရမယ်။ Correction တောင်းလို့ရရမယ်။ ဝန်ထမ်း၊ volunteer၊ ဌာနအသီးသီးက သတင်းပို့နိုင်မယ့် လမ်းရှိရမယ်။

ISO 9001 Auditing Practices Group ရဲ့ internal communication guidance မှာ ထိရောက်သော အတွင်းရေးဆက်သွယ်မှုလုပ်ငန်းစဉ်က quality management system ရဲ့ အောင်မြင်မှုကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပြီး၊ ဆက်သွယ်မှုမကောင်းခြင်းနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ ပြဿနာတွေ ဖြစ်တတ်ကြောင်း ရှင်းပြထားပါတယ်။ အဲဒီ guidance က ဘာကိုဆက်သွယ်မလဲ၊ ဘယ်လိုစနစ်နဲ့ဆက်သွယ်မလဲဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းအတွင်း စဉ်းစားဖို့ အထောက်အကူဖြစ်ပါတယ်။ 

ဒီဟာကလည်း ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ဘူး။ Management lesson တစ်ခုပဲ—communication ကို အလိုအလျောက်ဖြစ်သွားမယ့်အရာလို မထားနဲ့၊ process တစ်ခုလို စီမံပါ ဆိုတာပါ။

ပြီးတော့ ISO 15489-1:2016 က records management အတွက် records ဖန်တီးခြင်း၊ capture လုပ်ခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ metadata၊ policies၊ assigned responsibilities၊ monitoring နဲ့ training တို့ကို အခြေခံသဘောတရားအဖြစ် ချထားပါတယ်။ 

ဒီအချက်နဲ့ newsletter ကို ချိတ်တဲ့အခါ အရေးကြီးတဲ့ limit တစ်ခုရှိတယ်။ Newsletter က meeting minutes မဟုတ်ဘူး။ Newsletter က accounting ledger မဟုတ်ဘူး။ Newsletter က legal register မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ newsletter ကို version၊ date၊ issue number၊ source file၊ approval state၊ archive link စနစ်တကျထားရင် အဖွဲ့အစည်းသမိုင်းရဲ့ supporting record တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။

OECD ရဲ့ ၂၀၂၁ Public Communication report က အစိုးရ/public-sector context ကို အဓိကလေ့လာထားတာဖြစ်ပေမဲ့ accurate and timely information၊ two-way dialogue၊ transparency၊ integrity နဲ့ accountability တို့အတွက် communication ရဲ့ အရေးပါမှုကို ဆွေးနွေးထားပါတယ်။ 

အစိုးရ/public-sector report ကို အခြားအဖွဲ့အစည်းအားလုံးအတွက် ဥပဒေလို မယူရဘူး။ Governance context အနေနဲ့တော့ “မှန်ကန်စွာ အချိန်မီပြော၊ နားထောင်၊ ပြန်ဖြေ” တာဟာ ယုံကြည်မှုနဲ့ တာဝန်ခံမှုကို အထောက်အကူပြုနိုင်တယ်။

သတင်းလွှာတစ်စောင်မှာ ဘာတွေပါသင့်သလဲ

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့… အခု practical အနေနဲ့ စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အပတ်စဉ်သတင်းလွှာမှာ အရာအားလုံးတစ်ခါတည်းထည့်စရာမလိုဘူး။ ပုံမှန်အရ အောက်ပါအမျိုးအစားတွေထဲက သင့်တော်တာကို ရွေးနိုင်တယ်။

အဓိကလုပ်ငန်း၊ အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက်အကျဉ်း၊ ပညာရေး/သုတေသန update၊ လာမယ့်ရက်စွဲ၊ procedure change၊ correction၊ ကျေးဇူးတင်မှတ်တမ်း၊ feedback channel နဲ့ Issue No./date/version/archive reference စတာတွေထဲက သင့်တော်တာကို ထည့်နိုင်တယ်။ အရေအတွက်နဲ့ status ကိုတော့ စာရင်းရှိမှရေးပြီး မခန့်မှန်းရဘူး။

ဒါပေမဲ့ သတင်းလွှာမှာ မပါသင့်တာလည်း ရှိတယ်။ Rumor မထည့်။ အတည်မပြုတဲ့ allegation မထည့်။ Personal data မလိုအပ်ဘဲ မထည့်။ Password၊ security detail၊ account recovery info မထည့်။ အရှက်ခွဲတဲ့ဓာတ်ပုံ မထည့်။ ကလေး/အားနည်းသူရဲ့ identity ကို consent နဲ့ safeguarding မရှိဘဲ မထည့်။

“Prepared by – Checked by – Approved by” လို စနစ် သတင်းထုတ်ဝေမှုမှာလည်း အကျိုးရှိတယ်

သတင်းတစ်ပုဒ်ရောက်လာတယ်။

ရေးသားသူ က အချက်အလက်နဲ့ မူရင်း source ကိုစုမယ်။

အချက်အလက်ပိုင်ရှင် က “ဒီ date မှန်လား၊ ဒီ status မှန်လား၊ ဒီနံပါတ်မှန်လား” စစ်မယ်။

အယ်ဒီတာ က ဘာသာစကား၊ အဓိပ္ပာယ်၊ headline၊ context ကို စစ်မယ်။

အတည်ပြုသူ က public release လုပ်လို့ရမရ၊ confidentiality၊ legal/reputation risk ရှိမရှိ သတ်မှတ်မယ်။

ပြီးမှ ထုတ်ဝေ မယ်။

နောက်ဆုံး archive ထဲမှာ issue number၊ date၊ version နဲ့ သိမ်းမယ်။

လူနည်းတဲ့အဖွဲ့မှာ role တွေကို ပေါင်းယူနိုင်ပေမဲ့ high-risk item ကို ဒုတိယသူတစ်ဦးစစ်ပေးသင့်တယ်။

ဒီစနစ်ရဲ့အနှစ်သာရက လူတစ်ယောက်ကို မယုံလို့မဟုတ်ဘူး။ လူတိုင်းမှားနိုင်လို့ အမှားမထွက်ခင် တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် ကာကွယ်ပေးတဲ့စနစ် လုပ်တာပါ။

Correction လုပ်တာ ရှက်စရာမဟုတ်ဘူး

သတင်းလွှာထုတ်တဲ့သူတွေ ကြောက်တာတစ်ခုရှိတယ်—“မှားသွားရင် လူတွေ ဘာပြောမလဲ” ဆိုတာ။ ဒါကြောင့် တချို့က မှားတာကို တိတ်တိတ်ပြင်တယ်။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို “ဘယ်တော့မှမမှားတာ” ကသာ မတည်ဆောက်ဘူး။ မှားရင် ဘယ်လိုပြင်တယ် ဆိုတာကလည်း တည်ဆောက်တယ်။

ဥပမာ ရက်စွဲမှားရင် နောက် issue မှာ မူလအမှားနဲ့ အမှန်ကို ရှင်းရှင်းပြင်ပြီး archive မှာ correction log ထား။

ဒီလိုလုပ်ရင် အမှားက သမိုင်းထဲမှာ ခြေရာကျန်တယ်။ အဲဒီခြေရာက အရှက်မဟုတ်ဘူး။ သစ္စာနဲ့တာဝန်ခံမှုရဲ့ ခြေရာ ဖြစ်တယ်။

ဓမ္မဘက်ကလည်း ဦးဇင်းတို့ မေးရမှာ—အမှားကို ဝန်ခံရတာကို အတ္တက ဘာကြောင့်ခက်စေတာလဲ။ “ငါမှားတယ်” လို့ ပြောလိုက်ရင် ငါ့တန်ဖိုးလျော့မလား။ မလျော့ဘူး။ မမှားသလို ဖုံးထားမှ သံသယပိုကြီးတယ်။

သတင်းလွှာကို ကိုယ့်ဂုဏ်ကြော်ငြာစာစောင် မလုပ်နဲ့

အောင်မြင်မှုကို မျှဝေလို့ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ “အကောင်းဆုံး၊ ပထမဆုံး၊ တစ်ခုတည်းသော” စတဲ့အခိုင်အမာစကားတိုင်းမှာ သက်သေလိုတယ်။ သက်သေမရှိရင် အောင်မြင်မှုစာစောင်က ကြော်ငြာစာစောင်ဆန်သွားတယ်။

တချို့ newsletter က headline ကြီးတယ်၊ အတွင်းမှာ အချက်အလက်သေးတယ်။ ဒါဟာ ယုံကြည်မှုကို အချိန်တိုအတွင်းရနိုင်ပေမဲ့ ကြာရှည်မတည်နိုင်ဘူး။

ဒကာ ဒကာမတို့… ချီးမွမ်းမှုကိုလိုချင်တဲ့စိတ်က အဖွဲ့အစည်းထဲလည်း ဝင်လာတတ်တယ်။ “ဒီအပတ် ဘာသတင်းရှိလဲ” မေးတဲ့အခါ “လူတွေကို ဘာပြမလဲ” လို့ပဲ မစဉ်းစားနဲ့။ “တကယ်ဘာဖြစ်ခဲ့လဲ၊ ဘာက သင်ခန်းစာယူဖို့လိုလဲ” ကိုပါ စဉ်းစား။

Newsletter က mirror လို ဖြစ်ရမယ်၊ make-up တစ်ခုတည်း မဖြစ်ရဘူး။ ဒီဥပမာက သတင်းလွှာက အရာအားလုံးကို မျက်နှာပြင်လို အပြည့်အဝဖော်ပြနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်မဟုတ်ဘူးနော်။ ဆိုလိုတာက အလှဆင်ဖုံးကွယ်ဖို့ထက် အဖြစ်မှန်ကို သင့်တော်သလို ထင်ဟပ်ဖို့ပါ။

စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု စဉ်းစားကြည့်ရအောင်

ဒီဥပမာဟာ ဖြစ်ရပ်မှန်မဟုတ်ပါဘူး။ သင်ခန်းစာမြင်သာအောင် ဖန်တီးထားတဲ့ hypothetical example ဖြစ်ပါတယ်။

ပညာရေးပရဟိတအဖွဲ့ငယ်တစ်ခုရှိတယ်လို့ ထား။ ဌာနလေးခုရှိတယ်။ တစ်ဌာနက သင်တန်းလုပ်တယ်။ တစ်ဌာနက စာအုပ်လုပ်တယ်။ တစ်ဌာနက အလှူရှင်ဆက်ဆံရေးလုပ်တယ်။ တစ်ဌာနက စီမံခန့်ခွဲရေးလုပ်တယ်။

အစမှာ သတင်းလွှာမရှိဘူး။ သင်တန်းဌာနက “စာအုပ်ဌာန ဘာလုပ်နေမှန်းမသိဘူး” ပြောတယ်။ စာအုပ်ဌာနက “သင်တန်းရက်ပြောင်းတာ ဘာကြောင့် မပြောတာလဲ” ပြောတယ်။ အလှူရှင်ဘက်က “ပြီးခဲ့တဲ့လမှာ ကျွန်တော်တို့ပေးထားတဲ့ project ဘယ်အဆင့်ရောက်ပြီလဲ” မေးတယ်။ စီမံခန့်ခွဲရေးက အီးမေးလ်တစ်ယောက်ချင်း ပြန်ဖြေရင်း အချိန်ကုန်တယ်။

အဖွဲ့က နှစ်ပတ်တစ်ကြိမ် bulletin စတင်တယ်။ တစ်မျက်နှာပဲ။ “ပြီးခဲ့သောနှစ်ပတ်—ပြီးစီးမှု ၃ ခု၊ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေမှု ၄ ခု၊ လာမယ့်ရက်စွဲ ၅ ခု၊ အရေးကြီး procedure change ၁ ခု၊ correction/clarification” လို့ စနစ်တကျထုတ်တယ်။

ဒီလို bulletin တစ်ခုတည်းက အဖွဲ့အစည်းအောင်မြင်မယ်လို့ အာမခံမပေးဘူး။ ဒါပေမဲ့ လူတွေ တူညီတဲ့အချက်အလက်အခြေခံရဖို့နဲ့ project history ပြန်ကြည့်ဖို့ ကူညီနိုင်တယ်။

အဓိကက ဘာလဲ—newsletter က အဖွဲ့အစည်းကို ကယ်တင်မယ့် မန္တန်မဟုတ်ဘူး။ ကောင်းမွန်တဲ့အုပ်ချုပ်ရေးကို အထောက်အကူပြုတဲ့ ပုံမှန်ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာတစ်ခု ပဲ။

သတင်းလွှာထုတ်တဲ့သူရဲ့ ကိုယ်ပိုင်စိတ်ကိုလည်း Audit လုပ်ရမယ်

ကဲ… ဒီနေရာက တရားဘက်ကို ပိုပြီး ဝင်ကြည့်ရအောင်။

သတင်းလွှာကို ဘယ်သူရေးတာလဲ။ လူပဲ။ လူ့စိတ်နဲ့ရေးတာပဲ။

စိတ်ထဲမှာ ဒေါသရှိရင် headline ထဲမှာ ဒေါသဝင်တတ်တယ်။

မနာလိုမှုရှိရင် သူများရဲ့အောင်မြင်မှုကို မထည့်ချင်ဘူး။

အတ္တကြီးရင် ကိုယ့်နာမည်၊ ကိုယ့်ဓာတ်ပုံပဲ များတတ်တယ်။

ကြောက်ရင် အမှားကို ဖုံးတတ်တယ်။

လာဘ်လိုချင်ရင် sponsor ကို အမှန်ထက်ပိုချီးမွမ်းတတ်တယ်။

အဖွဲ့လိုက်ခွဲခြားစိတ်ရှိရင် ကိုယ့်အဖွဲ့သတင်းကို အကြီးရေး၊ တခြားဌာနသတင်းကို သေးရေးတတ်တယ်။

ဒါကြောင့် editorial independence ဆိုတာ policy တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ စိတ်ကိုလည်း ထိန်းရမယ်။

တစ်ပုဒ်တင်ခါနီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်မေး—

“ဒီစာက အမှန်လား။”

“သက်သေဘယ်မှာလဲ။”

“အကျိုးရှိလား။”

“အချိန်သင့်လား။”

“မလိုအပ်ဘဲ ဘယ်သူ့ကို ထိခိုက်စေမလဲ။”

“ငါ့စိတ်ထဲမှာ အနိုင်ယူချင်တာ၊ ကြော်ငြာချင်တာ၊ ရန်ငြိုးထားတာ ပါနေသလား။”

ဒီမေးခွန်းတွေဟာ editorial checklist လည်း ဖြစ်တယ်။ စိတ်စောင့်ကြည့်မှုလည်း ဖြစ်တယ်။

သတင်းလွှာအတွက် အလုပ်ပေး

အဖွဲ့အစည်းရှိသူတွေ ဒီနေ့တရားကနေ လက်တွေ့လုပ်စရာယူသွားကြပါ။

ပထမတစ်ပတ်—Editorial Charter တစ်မျက်နှာရေးပါ။ ဘာရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ထုတ်မလဲ။ ဘယ်သူဖတ်မလဲ။ ဘာတွေထည့်မလဲ။ ဘာတွေမထည့်ဘူးလဲ။

ဒုတိယ—ထုတ်ဝေမယ့် cadence ကို အမှန်တကယ်လုပ်နိုင်သလောက်သာ သတ်မှတ်ပါ။ အပတ်စဉ်မလုပ်နိုင်ရင် နှစ်ပတ်တစ်ကြိမ်။ လစဉ်မထွက်နိုင်တာထက် တစ်လတစ်ကြိမ်တိတိကျကျထွက်တာက ပိုကောင်းတယ်။

တတိယ—Source rule တစ်ခုထားပါ။ နံပါတ်၊ ရက်စွဲ၊ quote၊ အမည်၊ title၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တို့ကို မူရင်းစာရွက်စာတမ်း သို့မဟုတ် တာဝန်ရှိသူနဲ့ စစ်ပြီးမှ ထည့်။

စတုတ္ထ—Status words ကို lock လုပ်ပါ။ Proposed၊ under review၊ approved၊ completed၊ cancelled၊ corrected စတဲ့ status ကို ကိုယ့်ဘာသာအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်မနေဘဲ တစ်ဖွဲ့တည်းတစ်မျိုးသုံး။

ပဉ္စမ—Review flow ရေးပါ။ Writer → fact owner → editor → approver → publish → archive. လူနည်းရင် role combine လုပ်ပေမဲ့ high-risk item ကို second review မရှိဘဲ မထုတ်။

ဆဋ္ဌမ—Correction policy ထားပါ။ မှားရင် ဘယ်လိုပြင်မလဲ။ Online post ကို silent edit လုပ်မလား၊ correction note ထားမလား၊ archive version ဘယ်လိုသိမ်းမလဲ ကြိုဆုံးဖြတ်။

သတ္တမ—Privacy နဲ့ confidentiality boundary ရေးပါ။ အမည်၊ ဖုန်း၊ အီးမေးလ်၊ အလှူငွေစာရင်းအသေးစိတ်၊ ကလေးဓာတ်ပုံ၊ security information စတာတွေကို ဘယ်အခြေအနေမှာထည့်မလဲ မထည့်ဘူးလဲ။

အဋ္ဌမ—Feedback channel ဖွင့်ပါ။ “ဒီသတင်းမှားတယ်” လို့ တင်ပြနိုင်တဲ့ လမ်းမရှိရင် စာစောင်က တစ်ဖက်သတ်အသံဖြစ်သွားတယ်။

နဝမ—Archive rule ထားပါ။ Issue number, publication date, version, editor, approval, PDF copy, web link ကို စနစ်တကျသိမ်း။

ဒသမ—သုံးလကြာရင် review လုပ်ပါ။ လူဖတ်လား။ အရေးကြီးသတင်းပျောက်လား။ Rumor လျော့လား။ တုံ့ပြန်ချက်ရလား။ စာစောင်ရှည်လွန်းလား။ အကောင်းဆုံး format ဘာလဲ ပြန်ပြင်။

ဒီအလုပ်ပေးနဲ့ စာစောင်ကို ရုံးအလုပ်တစ်ခုထက် ပိုပြီး ယုံကြည်မှုထိန်းတဲ့စနစ်အဖြစ် အသုံးချနိုင်တယ်။

ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း နေ့စဉ် Newsletter ထုတ်နေတယ်

သူတော်ကောင်းတို့… အခု အဖွဲ့အစည်းကနေ ကိုယ့်စိတ်ထဲပြန်ဝင်ကြည့်ရအောင်။

ဦးဇင်းတို့ လူတိုင်းနေ့တိုင်း newsletter ထုတ်နေကြတာပဲ။ ဘာ newsletter လဲ။ ကိုယ့်စကား။ ကိုယ့်message။ ကိုယ့်social media post။ ကိုယ့်မျက်နှာအမူအရာ။ ကိုယ်ပြောတဲ့အကြောင်းအရာတွေက တခြားလူတွေဆီ ကိုယ့်စိတ်အခြေအနေကို ဖြန့်နေတယ်။

ဒီနေ့ ကိုယ့်နှုတ်ကနေ ထွက်ခဲ့တာ အမှန်လား၊ အချိန်သင့်လား၊ အကျိုးရှိလား၊ နူးညံ့လား၊ မေတ္တာပါလား။ ကြားစကားနဲ့ လူကွဲအောင်လုပ်မိလား၊ မသိတာကို သိသလိုပြောမိလား၊ ကိုယ့်အမှားကို ဖုံးမိလား ပြန်စစ်ကြည့်။

တကယ်တော့ အဖွဲ့အစည်း newsletter ကောင်းအောင်လုပ်ဖို့ သစ္စာ၊ သတိ၊ မေတ္တာ၊ ပညာ လိုသလို ကိုယ့်ဘဝရဲ့ daily communication ကောင်းအောင်လည်း ဒီတရားတွေပဲ လိုတယ်။

သစ္စာလေးပါးဆီ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်

အခု ဒီတရားတစ်ပုဒ်လုံးကို အဆုံးမှာ သစ္စာလေးပါးနဲ့ သဘာဝကျကျ ချိတ်ကြည့်ရအောင်။

သတင်းမရှင်းလို့ ဖြစ်လာတဲ့ ရှုပ်ထွေးမှု၊ မယုံကြည်မှု၊ rumor နဲ့ အဖွဲ့အစည်းသမိုင်းပျောက်ခြင်းတို့ဟာ ဒီခေါင်းစဉ်ထဲက ဒုက္ခသစ္စာဘက် ပါ။ Newsletter မရှိတာတစ်ခုတည်းကြောင့် ဒုက္ခအားလုံးဖြစ်တယ်လို့ မဆိုဘူး။

ဒီပြဿနာတွေရဲ့ အတွင်းပိုင်းအကြောင်းကိုကြည့်ရင် လောဘ၊ အတ္တ၊ ကိုယ့်အဖွဲ့ကို လှပအောင်ပဲပြချင်တဲ့ ဆန္ဒ၊ ဝေဖန်မှုကိုကြောက်ခြင်း၊ အမှားဝန်မခံချင်ခြင်း၊ rumor ပြောချင်ခြင်း၊ သတိမထားခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာ—ဒီလိုအကြောင်းတွေကို တွေ့ရတယ်။ အဲဒီဟာတွေက သမုဒယသစ္စာဘက် ကို ဆင်ခြင်ဖို့ ခေါ်သွားတယ်။

အဲဒီစွဲလမ်းမှုတွေ လျော့လာရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ အမှားကို အမှားအတိုင်း ပြောနိုင်တယ်။ မသိတာကို မသိသေးဘူးလို့ ပြောနိုင်တယ်။ တစ်ဖက်လူကို အရှက်မခွဲဘဲ correction လုပ်နိုင်တယ်။ ကိုယ့်ဂုဏ်ကြော်ငြာတာထက် အဖွဲ့ရဲ့ အကျိုးကို ဦးစားပေးနိုင်တယ်။ စိတ်အေးသွားတယ်၊ ပဋိပက္ခပူလောင်မှု လျော့တယ်။ ဒီလမ်းညွှန်ချက်က နိရောဓသစ္စာဘက် ကို မြင်စေတယ်—လောကီအဖွဲ့အစည်းကိစ္စအောင်မြင်ရုံကို နိရောဓလို့ မခေါ်ဘူးနော်။ ကိလေသာအကြောင်းတွေ ငြိမ်းအေးသွားရာဆီ ဆင်းသက်စဉ်းစားတာပါ။

အဲဒီငြိမ်းအေးရာကို လျှောက်ဖို့ မဂ္ဂသစ္စာ ရှိတယ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ အမှန်အမှားခွဲ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပနဲ့ မထိခိုက်လိုတဲ့စိတ်ထား၊ သမ္မာဝါစာနဲ့ အမှန်၊ အကျိုး၊ အချိန်၊ မေတ္တာကို ထိန်း၊ သမ္မာဝါယာမနဲ့ မကောင်းတဲ့ communication habit ကိုလျှော့၊ သမ္မာသတိနဲ့ မတင်ခင် စိတ်ကိုစစ်ပြီး ကျန်မဂ္ဂင်များနဲ့ ကိုယ့်ဘဝကို တည်ဆောက်ရမယ်။

Newsletter editorial system၊ fact-check၊ archive၊ correction policy တွေဟာ အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးမဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေက ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းကောင်းစေဖို့ worldly controls သာ ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ worldly controls ကို သစ္စာ၊ မေတ္တာ၊ သတိ၊ ပညာနဲ့ အသုံးချနိုင်ရင် ကိုယ့်အလုပ်ခွင်ကို ကုသိုလ်ဖြစ်စရာနေရာတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းနိုင်တယ်။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ… ဒီနေ့ကစပြီး ကိုယ့်အဖွဲ့အစည်းမှာ “သတင်းကို ထုတ်တာ” မဟုတ်ဘဲ အမှန်ကို မျှဝေတာ ဖြစ်အောင်လုပ်ကြပါ။ “စာစောင်ကို သိမ်းတာ” မဟုတ်ဘဲ သမိုင်းကို ထိန်းတာ ဖြစ်အောင်လုပ်ကြပါ။ “အောင်မြင်မှုကို ကြော်ငြာတာ” မဟုတ်ဘဲ တာဝန်ခံမှုကို မြင်သာစေတာ ဖြစ်အောင်လုပ်ကြပါ။

တစ်ဖက်မှာလည်း ကိုယ့်နှုတ်က ထွက်သမျှ စကားကို တစ်နေ့တာသတင်းလွှာလို သဘောထားပြီး မနက်ဖြန်ပြန်ဖတ်ရင် ကိုယ်ရှက်စရာမရှိအောင် ပြောနိုင်ကြပါစေ။ အမှန်ကို မဖျောက်၊ မမှန်ကို မတင်၊ အကျိုးမဲ့စကားကို မဖြန့်၊ အဖွဲ့ကွဲစေတဲ့စကားကို မတိုး၊ အကျိုးရှိတာကို အချိန်သင့်စွာ မေတ္တာနဲ့ မျှဝေနိုင်ကြပါစေ။

ဤတရားနာယူရသော ကုသိုလ်၊ အမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းလိုသော ကုသိုလ်၊ အဖွဲ့အစည်းနဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ပွင့်လင်းသိသာစွာ တာဝန်ယူလိုသော ကုသိုလ်အစုစုကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ သက်ရှိသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေပါ၏။ အားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ မမှန်သတင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဘေးမှ ကင်းကြပါစေ။ အချင်းချင်းယုံကြည်မှုနဲ့ မေတ္တာတိုးပွားကြပါစေ။ သစ္စာတရားနဲ့ သတိတရားကို မလွတ်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ရည်ညွှန်းကျမ်းနှင့် အရင်းအမြစ်များ

၁။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၉၈၊ ဝါစာသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၂။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈၊ အဘယရာဇကုမာရသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၃။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၁၀.၁၇၆၊ စုန္ဒသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၄။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉၅၊ စင်္ကီသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၅။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၅၉၊ ဥဒါယီသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၆။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၆၀၊ သုဂတဝိနယသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၇။ ဒီဃနိကာယ် ၁၆၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ အပရိဟာနိယတရားပိုင်း။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via စုတ္တစင်ထရယ်.

၈။ Chartered Institute of Personnel and Development. “Employee communication.” Factsheet, 23 December 2025.

၉။ ISO 9001 Auditing Practices Group / International Accreditation Forum. “Guidance on: Internal Communication.” Edition 2, Amendment 1, 19 July 2020.

၁၀။ International Organization for Standardization. ISO 15489-1:2016, Information and documentation — Records management — Part 1: Concepts and principles. Edition 2, 2016; confirmed 2021.

၁၁။ Organisation for Economic Co-operation and Development. OECD Report on Public Communication: The Global Context and the Way Forward. 2021. DOI: 10.1787/22f8031c-en.

ငွေကြေးကို စနစ်နဲ့ထိန်း၊ စိတ်ကို သီလနဲ့ထိန်း Accounting, DOA, Audit နှင့် ပွင့်လင်းတာဝန်ခံမှုတရား

 သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၃ ရက်

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၆ ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ တရားအကြောင်းက နည်းနည်းထူးတယ်။ ဘုရားဂုဏ်၊ မေတ္တာ၊ ဝိပဿနာတရားလောက်ကိုပဲ မဟောဘူး။ လူအများစုစည်းပြီး သာသနာရေး၊ ပညာရေး၊ ပရဟိတ၊ ပြတိုက်၊ ကျောင်း၊ ဖောင်ဒေးရှင်း၊ အသင်းအဖွဲ့တစ်ခုခု လုပ်တဲ့အခါ မလွဲမရှောင် ကြုံရတဲ့ “ငွေကြေး” ကို တရားနဲ့ ဘယ်လိုကိုင်မလဲဆိုတာ ပြောမယ်။

ငွေဆိုတာ စက္ကူပဲလို့ ထင်ရပေမဲ့ အဖွဲ့အစည်းထဲဝင်သွားတာနဲ့ ယုံကြည်မှု၊ တာဝန်၊ အာဏာ၊ သစ္စာတို့နဲ့ ချိတ်သွားတယ်။ ငွေစာရင်းမရှင်းရင် ကိန်းဂဏန်းတစ်ကြောင်းတည်းမပျက်ဘူး၊ လူအချင်းချင်း ယုံကြည်မှုပါ ပျက်တတ်တယ်။ စာရင်းရှင်းခြင်းဆိုတာ “ဘယ်သူ့ငွေကို ဘာအတွက်သုံးခဲ့သလဲ” ဆိုတဲ့ သစ္စာကို ကာကွယ်တာပါ။

ဒီနေရာမှာ စည်းတစ်ခုထားမယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ခေတ်သစ် Accounting Software၊ DOA Matrix၊ Payment Voucher၊ Internal/External Audit စနစ်တွေကို ဟောထားတယ်လို့ မပြောပါဘူး။ အဲဒါတွေက ခေတ်သစ်ပညာရပ်။ ဦးဇင်းတို့က ဓမ္မတော်ထဲက ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ သတိ၊ ပစ္စည်းစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဝင်ငွေထွက်ငွေသိခြင်း၊ မယူသင့်တာမယူခြင်း စတဲ့သဘောတွေနဲ့ ချိတ်ပြီး နားလည်ကြရအောင်။

ဝင်ငွေကိုသိ၊ ထွက်ငွေကိုသိ — စာရင်းစနစ်ရဲ့ ဓမ္မအုတ်မြစ်

ဒကာ ဒကာမတို့… အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄ မှာ အိမ်ရှင်ဘဝကို နေထိုင်သူအတွက် လက်ရှိဘဝအကျိုးရှိစေမယ့် အချက်တွေထဲ “ရလာတဲ့ပစ္စည်းကို စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်း” နဲ့ “ဝင်ငွေ၊ ထွက်ငွေကို သိပြီး မလွန်မကျွံ အသက်မွေးတတ်ခြင်း” ကို ထင်ရှားစွာ ဟောထားပါတယ်။ 

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ “ဘဏ်ထဲငွေဘယ်လောက်ရှိလဲ” သိတာနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ ဘယ်ကရ၊ ဘာရည်ရွယ်ချက်နဲ့ရ၊ ဘာအတွက်သုံး၊ ဘယ်သူ့ကိုပေး၊ ဘာအထောက်အထားရှိ၊ စာရင်းဘယ်ခေါင်းစဉ်အောက်ဝင်၊ ဘဏ်နဲ့ ledger ကိုက်သလား—ဒီမေးခွန်းတွေ ဖြေနိုင်မှ Accounting System က အသက်ဝင်တယ်။

Accounting System ဆိုတာ software တစ်ခုဝယ်ထားတာ မဟုတ်ဘူးနော်။ ငွေလက်ခံ၊ ငွေပေးချေ၊ အထောက်အထားထား၊ စာရင်းသွင်း၊ ဘဏ်စာရင်းပြန်ညှိ၊ အစီရင်ခံတဲ့ လမ်းကြောင်းတစ်ခုလုံး ဖြစ်တယ်။ Software က ကူညီပေးနိုင်ပေမဲ့ မမှန်တဲ့အချက်အလက်ထည့်ရင် report ကလည်း မမှန်နိုင်ဘူး။

ဒါကြောင့် ငွေစာရင်းရဲ့ ပထမတရားက “သစ္စာ”။ ဒုတိယတရားက “သတိ”။ တတိယတရားက “အလောဘ”။ စာရင်းစနစ်တစ်ခုက ဒီသုံးခုကို အစားထိုးလို့မရဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီသုံးခုကို လက်တွေ့ကာကွယ်ပေးမယ့် လမ်းကြောင်းတော့ ဖြစ်နိုင်တယ်။

ခေတ်သစ် internal control စနစ်တွေက လုပ်ငန်းထိရောက်မှု၊ ယုံကြည်ရတဲ့အစီရင်ခံချက်နဲ့ စည်းမျဉ်းလိုက်နာမှုကို ကူညီဖို့ စီမံခန့်ခွဲသူတွေသုံးတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ ဒီဟာက တရားတော်ရဲ့သက်သေမဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်ပါ။ 

ယုံကြည်လို့ စနစ်မထားတာလား၊ ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ စနစ်ထားတာလား

တချို့က ပြောတတ်တယ်။ “ငါတို့အချင်းချင်း ယုံပါတယ်၊ ဘာကြောင့် Prepare By, Check By, Approved By သုံးယောက်ခွဲရမှာလဲ” တဲ့။

သူတော်ကောင်းတို့… ဒီစကားကို ဦးဇင်း နည်းနည်းပြန်မေးချင်တယ်။ “ယုံကြည်တာ” နဲ့ “တစ်ယောက်တည်းကို အမှားလုပ်နိုင်တဲ့အခွင့်အရေးအကုန်ပေးထားတာ” တူသလား။ မတူဘူး။

လူတစ်ယောက်တည်းကို voucher ပြင်ဆင်၊ check၊ approve၊ bank transfer နဲ့ နောက်ဆုံးကိုယ့်စာရင်းကို ကိုယ်စစ်တဲ့အထိ အားလုံးပေးထားရင် သူမကောင်းလို့ပဲ အန္တရာယ်ရှိတာ မဟုတ်ဘူး။ စနစ်က လူတစ်ယောက်အပေါ် အလွန်မှီခိုနေပြီလို့ ပြောရမယ်။

စာရင်းစစ်ပညာမှာ key duties တွေကို လူတစ်ယောက်တည်း မထိန်းစေဘဲ authorization, processing/recording, review, asset custody စတာတွေကို ခွဲထားခြင်းဟာ error သို့မဟုတ် fraud အန္တရာယ်လျော့စေတဲ့ အခြေခံထိန်းချုပ်မှုတစ်ခုလို့ အစိုးရ internal-control standards တွေက ရှင်းပြထားပါတယ်။ 

အဖွဲ့သေးသေးမှာ လူမလုံလောက်ရင် တာဝန်ခွဲမရတဲ့နေရာကို တခြားကာကွယ်နည်းနဲ့ ဖြည့်ရမယ်။ ဥပမာ ပေးချေသူမဟုတ်သူက bank statement နဲ့ reconciliation ပြန်စစ်မယ်၊ အကြီးစားအသုံးစရိတ်ကို အဖွဲ့လိုက်အတည်ပြုမယ်။ စနစ်က အဖွဲ့ရဲ့အရွယ်နဲ့ risk ကိုက်ရမယ်။

အဓိကက “လူကို မယုံလို့ စည်းထားတာ” မဟုတ်ဘူး။ “လူက လူဖြစ်လို့ မှားနိုင်တယ်၊ မေ့နိုင်တယ်၊ ဖိအားအောက်ကျနိုင်တယ်၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကြုံနိုင်တယ်” ဆိုတာကို ဝန်ခံပြီး ယုံကြည်မှုကို စနစ်နဲ့ကာကွယ်တာ။

DOA — လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိတယ်ဆိုတာ အကန့်အသတ်မရှိတာ မဟုတ်ဘူး

ဒီနေ့ DOA ဆိုတာကို Delegation of Authority — လုပ်ပိုင်ခွင့်လွှဲအပ်ခြင်းစနစ် ဆိုတဲ့အဓိပ္ပာယ်နဲ့ သုံးကြရအောင်။

အဖွဲ့ကြီးလာတာနဲ့ အရာအားလုံးကို လူတစ်ယောက်ဆီ တင်လို့မရတော့ဘူး။ အသုံးစရိတ်သေးသေးကနေ စာချုပ်ကြီးအထိ တည်ထောင်သူတစ်ယောက်တည်းအတည်ပြုနေရင် လုပ်ငန်းမလည်ဘူး။ ဒါကြောင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်ကို အကန့်အသတ်နဲ့ လွှဲပေးရတယ်။

ခေတ်သစ်ဘဏ္ဍာရေးစီမံခန့်ခွဲမှုမှာ delegation ဆိုတာ ဘယ်သူက ဘာကို ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ ခွင့်ပြုနိုင်တယ်ဆိုတာ သတ်မှတ်ရေးသားပြီး လုပ်ပိုင်ခွင့်လွှဲအပ်တာပါ။ လုပ်ပိုင်ခွင့်နဲ့အတူ accountability ပါ လိုက်လာတယ်။ 

DOA Matrix မှာ ငွေပမာဏတစ်ခုတည်း မကြည့်နဲ့။ သာမန်အသုံးစရိတ်၊ စာချုပ်၊ အလုပ်ခန့်ထားမှု၊ ဘဏ်အကောင့်ပြောင်းခြင်း၊ အကြွေးယူခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုရောင်းခြင်း စတဲ့ ကိစ္စအမျိုးအစားကိုပါ ခွဲရမယ်။ ငွေပမာဏသေးသေးဖြစ်ပေမဲ့ အရေးပါမှုကြီးရင် အတည်ပြုအဆင့်မြင့်နိုင်တယ်။

နောက်တစ်ချက်—ကိုယ့် DOA limit ကို ဖြတ်ကျော်ဖို့ invoice ကို နှစ်ပိုင်းသုံးပိုင်း ခွဲတာမျိုး မလုပ်ရဘူး။ “တစ်ခုလုံးက ဘာလုပ်ငန်းလဲ” ကိုကြည့်ရမယ်။ စည်းကိုရှောင်ဖို့ ပုံစံခွဲတာက စနစ်ကို ချိုးဖောက်တာ။

ရာထူးကြီးလို့ အရာအားလုံး approve လုပ်လို့ရတယ် မဟုတ်ဘူး။ လုပ်ပိုင်ခွင့်ရဲ့နယ်နိမိတ်ကို သိတာဟာ ရာထူးဂုဏ်ကို လျှော့တာမဟုတ်ဘူး။ အဖွဲ့ရဲ့ပစ္စည်းကို ကာကွယ်တာ။

Prepare By — စာရေးသူက အမှန်ကို အပြည့်အစုံတင်ရမယ်

Voucher တစ်စောင်ကို ကြည့်ကြည့်။ “Prepare By” ဆိုတာ လက်မှတ်တစ်ကြောင်း မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ်ရေးသွင်းတဲ့အချက်အလက်ကို မှန်ကန်အောင် စုစည်းတင်ပြတာ။

ဘာအတွက်ပေးချေတာလဲ။ ဘယ်သူ့ကိုပေးတာလဲ။ ဘယ်လောက်လဲ။ ဘယ်နေ့လဲ။ ဘယ် project သို့မဟုတ် budget line အောက်ကလဲ။ invoice/receipt/contract/approval/email စတဲ့ supporting documents ဘာတွေရှိလဲ။ advance ဆိုရင် ဘယ်နေ့ပြန်ရှင်းမလဲ။ tax သို့မဟုတ် ဥပဒေဆိုင်ရာလိုအပ်ချက်ရှိရင် ဘာလုပ်ထားလဲ။ ငွေလွှဲရင် bank reference ဘာလဲ။ အဲဒီလို evidence trail ရှိရမယ်။

Prepare လုပ်တဲ့သူက မသေချာတာကို ခန့်မှန်းပြီး မဖြည့်ရဘူး။ “အများအားဖြင့်ဒီလောက်ပဲ” ဆိုပြီး amount မရေးရဘူး။ invoice မရှိရင် “ရှိတယ်” လို့ မရေးရဘူး။ နောက်မှယူမယ်ဆိုရင် နောက်မှယူမယ်လို့ ရှင်းထား။

ဒီနေရာမှာ အရှင်ရာဟုလာကို ဟောထားတဲ့ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်ကို သတိရပါ။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်နဲ့ ပြုမယ့်အရာကို မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ပြန်ဆင်ခြင်ဖို့ ဟောထားပါတယ်။ ဒီသုတ်ကို voucher workflow လို့ မခေါ်ရဘူး။ ဒါပေမဲ့ “မလုပ်ခင်စစ်၊ လုပ်နေစဉ်သတိထား၊ လုပ်ပြီးနောက်ပြန်စစ်” ဆိုတဲ့ အကျင့်အတွက် ဓမ္မသင်ခန်းစာယူနိုင်တယ်။ 

Prepare By မှာ မေးရမယ့်တရားမေးခွန်းက—“ငါတင်ပြထားတာ အမှန်ပြည့်စုံသလား။ မသေချာတာကို သေချာသလိုရေးထားသလား။ ကိုယ့်လူ၊ သူ့လူဆိုပြီး အချက်အလက်ကွာခြားသလား”။

Check By — စစ်ဆေးသူက လက်မှတ်မထိုးခင် တကယ်စစ်ရမယ်

တချို့အဖွဲ့မှာ Check By လက်မှတ်ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ checker က document မဖတ်ဘူး။ “သူရေးထားတာပဲ” ဆိုပြီး လက်မှတ်ထိုးတယ်။ အဲဒီတော့ လက်မှတ်သုံးခုရှိလည်း control တစ်ခုတည်းပဲ။

စစ်ဆေးသူရဲ့တာဝန်က arithmetic မှန်လား။ supporting document ကိုက်လား။ ပစ္စည်း/ဝန်ဆောင်မှု တကယ်ရခဲ့လား။ budget ရှိလား။ policy နဲ့ကိုက်လား။ duplicate payment မဟုတ်ဘူးလား။ နာမည်၊ bank account၊ amount မှန်လား။ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခရှိလား။ approval level ဘယ်လောက်လိုလဲ။ ဒီလိုပဲကြည့်ရမယ်။

Check By လက်မှတ်က “ကျွန်တော်လည်းရှိခဲ့တယ်” ဆိုတဲ့ အလှဆင်မဟုတ်ဘူး။ “ကျွန်တော်စစ်ဆေးပြီး ဒီအချက်တွေကို တာဝန်ယူတယ်” ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှိရမယ်။

အဲဒီလိုဖြစ်မှ checker က preparer ရဲ့ရန်သူမဟုတ်ဘူး။ သူ့ကို ကာကွယ်ပေးသူ ဖြစ်တယ်။ လူနှစ်ယောက်ကြည့်လို့ အမှားစောစောတွေ့ရင် နောက်မှ စွပ်စွဲမှုကြီးမဖြစ်တော့ဘူး။

Approved By — အာဏာသုံးတာမဟုတ်၊ တာဝန်ခံတာ

Approved By က အမြင့်ဆုံးလက်မှတ်ဖြစ်လို့ ထင်ရှားတယ်။ ဒါပေမဲ့ approve လုပ်သူက “ငါအကြီးဆုံး” လို့ ပြတာမဟုတ်ဘူး။ “ဒီအသုံးစရိတ်ဟာ အဖွဲ့ရဲ့ရည်ရွယ်ချက်၊ budget, policy, DOA နဲ့ကိုက်ညီတယ်လို့ ငါဆုံးဖြတ်ပြီး တာဝန်ယူတယ်” ဆိုတာ။

အဲဒီအတွက် approver က amount တစ်ခုတည်း မကြည့်ရဘူး။ Purpose ကိုကြည့်ရမယ်။ Necessity ကိုကြည့်ရမယ်။ Value for money သဘောကိုကြည့်ရမယ်။ Conflict ရှိမရှိကြည့်ရမယ်။ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးပါနေရင် ထုတ်ဖော်ပြီး သင့်လျော်သလို ဆုံးဖြတ်မှုကနေရှောင်ရမယ်။

တကယ်အရေးကြီးတာက “အာဏာရှိလို့ လုပ်လို့ရတယ်” နဲ့ “လုပ်သင့်လို့ လုပ်တယ်” ကို ခွဲနိုင်ခြင်း။

တစ်ခုခုကို စည်းအရ approve လုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာ ဓမ္မအရ အမြဲကောင်းတယ်လို့ မဆိုလိုဘူး။ အဖွဲ့က ခွင့်ပြုထားတယ်ဆိုတာ အကျင့်သီလအရ သင့်တော်မှုကို အစားထိုးမရဘူး။

ငွေကိုယူတာထက် “မယူသင့်တာ မယူနိုင်ခြင်း” က ပိုကြီးတယ်

ဒီဃနိကာယ် ၃၁ ရဲ့ အိမ်ရှင်အကျင့်ညွှန်ကြားမှုမှာ အလုပ်ရှင်၊ အလုပ်သမား နှစ်ဖက်တာဝန်ကို ဖော်ပြရာ၌ အလုပ်သမားဘက်က အလုပ်ကိုကောင်းစွာလုပ်ခြင်း၊ ပေးထားတာကိုသာယူခြင်း စတဲ့အချက်တွေ ပါတယ်။ အလုပ်ရှင်ဘက်ကလည်း အရည်အချင်းနဲ့ကိုက်တဲ့အလုပ်ပေးခြင်း၊ လုပ်ခပေးခြင်း၊ နာမကျန်းချိန်စောင့်ရှောက်ခြင်း စတဲ့တာဝန်တွေ ဖော်ပြထားတယ်။ 

အဖွဲ့အစည်းငွေကို ကိုင်တဲ့သူအတွက် “ပေးထားတာကိုသာယူ” ဆိုတဲ့ စိတ်သဘောက သိပ်အရေးကြီးတယ်။

အဖွဲ့ပိုင် credit card၊ ကား၊ အလှူငွေ၊ သတ်မှတ်ရည်ရွယ်ချက်ရှိတဲ့ ရန်ပုံငွေတွေကို ကိုယ့်ပစ္စည်းလို မသုံးနဲ့။ “နောက်မှပြန်ထည့်မယ်” ဆိုတာကလည်း ခွင့်ပြုထားတဲ့စနစ်မရှိရင် မလုပ်သင့်ဘူး။

အဲဒီအခါ အလောဘက internal control ဖြစ်လာတယ်။ ဟီရိဩတ္တပ္ပက access control ဖြစ်လာတယ်။ သတိက transaction monitoring ဖြစ်လာတယ်လို့ ဦးဇင်း ပြောချင်တာ မဟုတ်ဘူး—ဒါက နားလည်လွယ်အောင် နှိုင်းယှဉ်တာ။ ပညာရပ်နဲ့ တရားကို မရောဘဲ “အတွင်းစိတ်ကောင်းမှု မရှိရင် အပြင်စနစ်က အပြည့်အဝမကာကွယ်နိုင်ဘူး” ဆိုတာကို ပြောချင်တာ။

ဘောက်ချာတစ်စောင်ဟာ စာရွက်မဟုတ်ဘူး — ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့သမိုင်း

ဒကာ ဒကာမတို့… ဘောက်ချာကို စာရွက်တစ်ရွက်လို့ မကြည့်နဲ့။ အဲဒါ “ဘာကြောင့် အဖွဲ့ရဲ့ပစ္စည်းတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ထုတ်သုံးခဲ့တာလဲ” ဆိုတဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်း။

အထောက်အထားမရှိတဲ့အသုံးစရိတ်က တကယ်သုံးထားတာဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ နောင်လာသူအတွက် သိနိုင်စရာမရှိဘူး။ စာရင်းစစ်သူအတွက် evidence မရှိဘူး။ Board အတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်ပြန်တည်ဆောက်လို့မရဘူး။ အလှူရှင်မေးရင် ဖြေဖို့ခက်တယ်။

ဒါကြောင့် “ငါသိပါတယ်၊ သူသိပါတယ်” နဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ Organization memory လိုတယ်။ Voucher number, date, payee, purpose, amount, budget/project, supporting document, payment reference, Prepare By, Check By, Approved By, posting reference—အဖွဲ့အခြေအနေအလိုက် လိုအပ်တဲ့အချက်တွေ သိမ်းထားရမယ်။

စာရွက်စာတမ်းများလွန်းလို့ လုပ်ငန်းပိတ်မသွားအောင်လည်း တိုင်းတာရမယ်။ ငွေတစ်ထောင်သုံးတာနဲ့ သိန်းရာချီစာချုပ်ကို form တူတူလုပ်ချင်ရင် လူတွေ control ကို မုန်းသွားမယ်။ Risk အလိုက် control strength ခွဲရမယ်။ အရေးကြီးတာက “စည်းက ရှင်းရမယ်၊ လိုက်နာလို့ရရမယ်၊ စစ်လို့ရရမယ်”။

Bank Reconciliation — စာရင်းနှစ်ခု တစ်ခုတည်းလို့ မထင်နဲ့

အဖွဲ့ငွေစာရင်းမှာ ကွန်ပျူတာထဲက balance နဲ့ bank statement balance တူမယ်လို့ အလိုအလျောက်မယူနဲ့။ Cheque outstanding ဖြစ်နိုင်တယ်။ bank fee ရှိနိုင်တယ်။ transfer pending ဖြစ်နိုင်တယ်။ စာရင်းနှစ်ခါသွင်းထားနိုင်တယ်။ မသွင်းထားတဲ့ transaction ရှိနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ကာလအလိုက် reconciliation လုပ်ရတယ်။ “စာရင်းကပြောတာ” နဲ့ “ဘဏ်ကပြောတာ” ဘာကြောင့်ကွာလဲ ရှင်းရတယ်။ 

ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း reconciliation လုပ်ကြည့်။ “ငါမျက်နှာမလိုက်ဘူး” လို့ထင်ပေမဲ့ ကိုယ့်လူကို အမြဲလျှော့ပေးနေတာရှိလား။ “ငါတာဝန်ခံတယ်” လို့ထင်ပေမဲ့ အမှားကို အောက်လူပေါ်ပဲ တင်နေတာရှိလား။

တရားရဲ့ reconciliation က ဒီမှာစတယ်—ကိုယ့်အယူအဆနဲ့ ကိုယ့်လုပ်ရပ် ကိုက်သလား။

Internal Audit — အဖွဲ့အတွင်းက လွတ်လပ်သော မျက်စိ

Internal Audit ကို တချို့က “အမှားလိုက်ဖမ်းတဲ့အဖွဲ့” လို့ ထင်တယ်။ အဲလိုသာလုပ်ရင် ဝန်ထမ်းတွေ audit ကို ကြောက်တယ်။ Documents ဖုံးတယ်။ မေးရင် ခံစစ်ထားတယ်။

ခေတ်သစ် internal-audit framework မှာတော့ management နဲ့ governing body ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို ခွဲပြီး၊ internal audit ကို governance, risk management နဲ့ controls အပေါ် independent and objective assurance နဲ့ advice ပေးတဲ့ အခန်းကဏ္ဍအဖြစ် ရှင်းထားပါတယ်။ Internal audit ရဲ့ independence က management လုပ်ငန်းကို ကိုယ်တိုင်လုပ်ပြီး နောက်မှ ကိုယ်တိုင်စစ်မနေဖို့ အရေးကြီးတယ်။ 

ဒါကြောင့် internal audit ရဲ့ လွတ်လပ်မှုကို ထိခိုက်စေမယ့် management responsibility ကို auditor က မယူသင့်ဘူး။ Daily control ကို management ကပိုင်တယ်။ Auditor ရဲ့အလုပ်က control ဒီဇိုင်းနဲ့ လိုက်နာမှု၊ risk management နဲ့ evidence ကို လွတ်လပ်စွာသုံးသပ်ပြီး assurance နဲ့ advice ပေးတာ။

သေးငယ်တဲ့အဖွဲ့မှာ full-time internal audit function မထားနိုင်လည်း risk နဲ့အရွယ်အစားကိုက်တဲ့ independent review, audit committee oversight သို့မဟုတ် external provider စတဲ့ နည်းတွေကို စဉ်းစားနိုင်တယ်။ အဓိကက ကိုယ်လုပ်ထားတဲ့နေ့စဉ် control ကို ကိုယ်တိုင် “လွတ်လပ်စွာစစ်ပြီးပြီ” လို့ မခေါ်မိဖို့ပါ။

Audit ဆိုတာ ရန်သူရှာတာ မဟုတ်ဘူး။ အမှားစောစောတွေ့၊ ပြင်ပြီး ပြန်မဖြစ်အောင် စနစ်ကောင်းလာစေဖို့။

External Audit — အပြင်ကစစ်တာဆိုတာ အာမခံချက်အပြည့် မဟုတ်ဘူး

External Audit မှာ အဖွဲ့အစည်းအပြင်က လွတ်လပ်တဲ့ auditor က financial statements နဲ့ သက်ဆိုင်ရာ evidence ကို စံနှုန်းအတိုင်း စစ်ပြီး opinion ပေးတယ်။ အရေးကြီးတာက audit က “အမှားလုံးဝမရှိဘူး” လို့ အာမခံချက်အပြည့်ပေးတာ မဟုတ်ဘူး။ Professional auditing မှာ reasonable assurance — မြင့်မားပေမဲ့ အပြည့်အဝမဟုတ်တဲ့ assurance ကို ရယူပြီး opinion ပေးတာလို့ ရှင်းထားပါတယ်။ 

ဒါကြောင့် “External Auditor စစ်ပြီးပြီ၊ အဲဒါကြောင့် ငွေတစ်ကျပ်တောင် မလွဲနိုင်ဘူး” လို့ မပြောရဘူး။ Audit မှာ materiality, sampling, risk assessment, professional judgment စတာတွေရှိတယ်။

နောက်တစ်ချက်—external audit ကို internal control မရှိတဲ့အဖွဲ့ရဲ့အစားထိုးအဖြစ် မသုံးနဲ့။ တစ်နှစ်လုံး စာရင်းမထား၊ voucher မထား၊ approval မရှိ၊ bank reconciliation မလုပ်၊ နှစ်ကုန်မှ auditor ကို “လာပြီးအားလုံးပြင်ပေးပါ” ဆိုရင် audit နဲ့ accounting ရောသွားတယ်။

Accounting က နေ့စဉ်မှတ်တမ်း။ Management control က နေ့စဉ်ထိန်းချုပ်မှု။ Internal audit က လွတ်လပ်တဲ့အတွင်း assurance။ External audit က အပြင်က independent assurance။ ဒီအခန်းကဏ္ဍတွေ အချင်းချင်းကူညီပေမဲ့ တစ်ခုကတစ်ခုမဟုတ်ဘူး။

ပွင့်လင်းမြင်သာမှုဆိုတာ အားလုံးကို လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တင်တာ မဟုတ်ဘူး

“Transparency” ဆိုတာလည်း အလွဲနားလည်တတ်တယ်။

ပွင့်လင်းရမယ်ဆိုပြီး bank security detail၊ ဝန်ထမ်းနဲ့အလှူရှင် personal data အားလုံးကို public တင်တာ မဟုတ်ဘူး။ Transparency နဲ့ privacy/security ကို ခွဲရမယ်။

သက်ဆိုင်သူက သိသင့်တဲ့အချက်ကို အချိန်မီ၊ နားလည်လွယ်၊ မှန်ကန်စွာ သိနိုင်အောင်လုပ်တာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရဲ့ အဓိက။ အလှူငွေ၊ အဓိကအသုံးစရိတ်၊ project progress၊ audit result စတာတွေကို သင့်လျော်သလိုဖော်ပြပြီး လျှို့ဝှက်ကာကွယ်ရမယ့်အချက်ကို ကာကွယ်ရမယ်။

Transparency ကို အရှက်ခွဲမှုမဖြစ်စေနဲ့။ Accountability ကို ရန်သူရှာမှုမဖြစ်စေနဲ့။ Confidentiality ကို အမှားဖုံးတဲ့နံရံမဖြစ်စေနဲ့။

ဒီသုံးခုကြား balance လိုတယ်။

Accountability — “ကျွန်တော် မလုပ်ဘူး” ဆိုတာထက် “ဒီလိုဖြစ်လို့ ဒီလိုပြင်မယ်” ဆိုတာ

တာဝန်ခံမှုဆိုတာ လက်မှတ်ထိုးထားတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ မေးလို့ရရမယ်။ ဖြေနိုင်ရမယ်။ Evidence ပြနိုင်ရမယ်။ အမှားဖြစ်ရင် ဝန်ခံနိုင်ရမယ်။ ပြင်နိုင်ရမယ်။ နောက်မဖြစ်အောင် control ပြောင်းနိုင်ရမယ်။

အမှားဖြစ်ရင် “ဘယ်သူလုပ်တာလဲ” ကို မေးရမယ်။ တစ်ပြိုင်နက် “စနစ်က ဘာကြောင့် မကာကွယ်နိုင်ခဲ့တာလဲ” ကိုပါ မေးရမယ်။

ဥပမာ payment နှစ်ခါပေးမိတယ်ဆိုရင် cashier တစ်ယောက်ကိုပဲ အပြစ်ပေးပြီး မပြီးနဲ့။ Checker ဘာစစ်ခဲ့လဲ၊ system က duplicate ကို ဘာကြောင့်မဖမ်းနိုင်လဲ၊ reconciliation က ဘာပြောလဲဆိုတာ ပြန်ကြည့်ရမယ်။

ဒီလိုကြည့်ရင် blame က learning ဖြစ်လာတယ်။

အပြစ်ကင်းသောချမ်းသာမှု — စာရင်းကောင်းရဲ့ နောက်ဆုံးစံ

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၆၂ မှာ အိမ်ရှင်တစ်ဦးအတွက် ပစ္စည်းရှိခြင်း၏ချမ်းသာ၊ ပစ္စည်းအသုံးချခြင်း၏ချမ်းသာ၊ အကြွေးကင်းခြင်း၏ချမ်းသာ၊ အပြစ်ကင်းခြင်း၏ချမ်းသာတို့ကို ဟောထားပြီး အပြစ်ကင်းသော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်အမှုကနေ ဖြစ်တဲ့ချမ်းသာမှုကို အထူးတန်ဖိုးထားပါတယ်။ 

သူတော်ကောင်းတို့… ဒါကို အဖွဲ့အစည်းငွေကြေးအကြောင်းနဲ့ ချိတ်ကြည့်ရင် အရမ်းလှတယ်။

Year-end report လှတယ်၊ ဘဏ်ထဲငွေရှိတယ်ဆိုရုံနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ အလှူရှင်ကို လှည့်စားထား၊ စာရင်းဖုံးထား၊ conflict မထုတ်ဖော်ထားရင် ငွေရှိပေမဲ့ အပြစ်ကင်းမှု မပြည့်ဘူး။

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ နောက်ဆုံး KPI ကို ငွေပမာဏတစ်ခုတည်း မထားနဲ့။ “ငါတို့ရဲ့နည်းလမ်းဟာ အပြစ်ကင်းသလား။ ဖြောင့်မတ်သလား။ လူကိုမနစ်နာစေဘူးလား။ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ကိုက်သလား” ကိုပါ ကြည့်။

စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု — အလှူငွေတစ်သိန်းရဲ့ခရီး

အခု စနစ်မြင်သာဖို့ စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု သုံးမယ်။ ဒီဟာ ဖြစ်ရပ်မှန်မဟုတ်ပါဘူး။

အဖွဲ့တစ်ခုကို အလှူရှင်တစ်ဦးက ပညာရေးစာအုပ်ဝယ်ဖို့ ငွေတစ်သိန်းလှူတယ်ဆိုပါစို့။ ငွေလက်ခံမှုကို purpose နဲ့မှတ်တမ်းတင်မယ်။ စာအုပ်ဝယ်ဖို့ supporting evidence စုမယ်။ Voucher ကို Prepare လုပ်မယ်။ Checker က invoice, calculation, purpose နဲ့ duplicate မဟုတ်မှုစစ်မယ်။ Approver က DOA နဲ့လိုအပ်ချက်ကိုကြည့်မယ်။ ထို့နောက် payment လုပ်၊ accounting record သွင်း၊ ပစ္စည်းရောက်ကြောင်းသက်သေထား၊ လကုန် bank reconciliation လုပ်ပြီး ကာလအလိုက် internal review/audit လုပ်မယ်။

ဒီခရီးတစ်လျှောက် အားလုံးက “ငါ့ပိုက်ဆံ” လို့ မမြင်ဘဲ “အလှူရည်ရွယ်ချက်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ရမယ့် တာဝန်” လို့မြင်ရမယ်။

အဲဒါ စနစ်ကောင်းတယ်။

“ငါအကြီးဆုံး၊ စာမလိုဘူး”၊ “သူကငါ့လူ၊ မစစ်တော့ဘူး” ဆိုတဲ့ အတ္တနဲ့မျက်နှာလိုက်မှု ဝင်လာရင် စနစ်က အဲဒီနေရာမှာပဲ ပြတ်တယ်။

အဲဒီတော့ finance system ရဲ့ အန္တရာယ်ကြီးဆုံး bug က software error တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ ကိလေသာ။

ရာထူးကြီးသူကို စစ်လို့ရသလား

ဒီမေးခွန်းက အဖွဲ့အစည်းအတွက် တကယ်အရေးကြီးတယ်။

“သူက Founder ပါ။”

“သူက ဥက္ကဋ္ဌပါ။”

“သူက ဆရာတော်ကြီးပါ။”

“သူက donor ကြီးပါ။”

အဲဒါကြောင့် transaction မမေးရဘူးလား။

ရိုသေမှုနဲ့ စစ်ဆေးမှု ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘူး။ ရိုသေစွာမေးလို့ရတယ်။ Evidence တင်ခိုင်းလို့ရတယ်။ Policy ကို အားလုံးတူတူလိုက်ရတယ်။

စနစ်က ရာထူးအောက်နိမ့်သူအတွက်ပဲ အလုပ်လုပ်ပြီး ရာထူးမြင့်သူမှာ ပျောက်သွားရင် control မဟုတ်တော့ဘူး။

ဒါပေမဲ့ စစ်ဆေးမှုကို အရှက်ခွဲဖို့ မသုံးရဘူး။ Audit finding ကို နိုင်ငံရေးလက်နက်လို မသုံးရဘူး။ လူတစ်ယောက်ကို မကြိုက်လို့ sample အများကြီးယူပြီး ကိုယ့်လူကိုတော့ မစစ်တာမျိုး မလုပ်ရဘူး။

ဖြောင့်မတ်တဲ့ audit က လူကို ရွေးမစစ်ဘူး။ Risk နဲ့ evidence ကိုစစ်တယ်။

Board ရဲ့ မေးခွန်းငါးခု

Board သို့မဟုတ် governing body ရှိရင် report ရလာတာနဲ့ လက်မှတ်ထိုးမပြီးဘဲ အနည်းဆုံး ဒီလိုမေးပါ—

“ဒီလ ဘဏ်စာရင်းနဲ့ ledger reconcile ဖြစ်ပြီလား။”

“Budget နဲ့ actual အကြီးမားဆုံးကွာခြားချက် ဘာကြောင့်လဲ။”

“DOA ကျော်တဲ့ transaction ရှိသလား။ Exception ရှိရင် ဘယ်သူအတည်ပြုလဲ။”

“Internal audit / review က finding ဘာရှိလဲ။ ပြင်ပြီးလား။”

“Restricted donation သို့မဟုတ် designated fund ရှိရင် ရည်ရွယ်ချက်အတိုင်းသုံးထားသလား။”

ဒီမေးခွန်းတွေဟာ day-to-day အလုပ်ကို Board က ဝင်လုပ်တာမဟုတ်ဘဲ oversight တာဝန်ကို ထမ်းတာ။ Governance နဲ့ management role ကို မရောစေဖို့လည်း သတိထားရမယ်။

Role ကို ခွဲထားကြ။

ငွေကြေးစနစ်ကို အလုပ်ပေးအဖြစ် ပြောင်းကြည့်

ကဲ… ဒီတရားနာပြီးရင် စာရွက်စာတမ်းတစ်အုပ်သာ ထုတ်ပြီး မထားနဲ့။ လက်တွေ့အလုပ်ပေးလေး လုပ်ရအောင်။

ပထမ—ကိုယ့်အဖွဲ့ရဲ့ ငွေတစ်ကျပ်ခရီးကို ဆွဲပါ။ “လက်ခံ → မှတ်တမ်း → တောင်းဆို → Prepare → Check → Approve → ပေးချေ → စာရင်းသွင်း → ပြန်ညှိ → အစီရင်ခံ → စစ်ဆေး”။ လူတစ်ယောက်တည်းက အဆင့်များစွာကိုင်ထားတဲ့နေရာ ရှာပါ။

ဒုတိယ—DOA ကို ရှင်းအောင်ရေးပါ။ ဘယ်ကိစ္စကို ဘယ်သူ၊ ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ၊ ဘယ်အခြေအနေနဲ့ approve လုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာ သတ်မှတ်ပါ။

တတိယ—Voucher ကိုစစ်ပါ။ Prepare By, Check By, Approved By သုံးကြောင်းရှိရုံမဟုတ်ဘဲ amount, payee, purpose, budget/project, date, supporting documents ရှင်းရမယ်။

စတုတ္ထ—လက်မှတ်ထိုးသူကို training ပေးပါ။ ဘာစစ်ရမယ်မသိတဲ့ checker ရဲ့ လက်မှတ်က control မဟုတ်ဘူး။

ပဉ္စမ—Bank reconciliation ကို ကာလသတ်မှတ်ပြီးလုပ်ပြီး outstanding item ကို follow-up လုပ်ပါ။

ဆဋ္ဌမ—Internal review/audit finding တစ်ခုတွေ့ရင် ဘယ်သူပြင်မယ်၊ ဘယ်နေ့အပြီး၊ ဘယ်သူပြန်စစ်မယ်ဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်ပါ။

သတ္တမ—External audit လိုအပ်ချက်ကို ဥပဒေ၊ donor condition၊ အဖွဲ့အရွယ်အစားအလိုက် ဆုံးဖြတ်ပြီး independence နဲ့ competence ရှိတဲ့ auditor ကိုရွေးပါ။

အဋ္ဌမ—Board, donor, public တို့အတွက် ဘာကိုဖော်ပြမလဲ၊ privacy/security ကြောင့် ဘာကိုကာကွယ်မလဲ ရှင်းပါ။

နဝမ—ကိုယ့်စိတ်ကို audit လုပ်ပါ။ “ငါ approve လုပ်တာ မျက်နှာလိုက်မှုပါသလား၊ မေးခွန်းကို မကြိုက်တာ အတ္တကြောင့်လား၊ ကိုယ့်လူအမှားကို ဖုံးချင်သလား” လို့ မေးပါ။

ဒသမ—အမှားတွေ့ရင် လူကို ရန်သူမလုပ်ဘဲ process ကိုပြင်ပါ။ တာဝန်ခံမှုရှိ၊ ရန်ငြိုးမထား။

စာရင်းစစ်တာက ဘဝကိုလည်း သတိပေးတယ်

ဒကာ ဒကာမတို့… audit trail ဆိုတာ transaction တစ်ခု ဘယ်ကစပြီး ဘယ်လိုဆုံးသွားလဲ ပြန်လိုက်နိုင်တဲ့ မှတ်တမ်းလမ်းကြောင်းပါ။

ဘဝနဲ့ နှိုင်းယှဉ်လို့ရပေမဲ့ accounting audit trail နဲ့ ကမ္မနိယာမကို တစ်ခုတည်းလို့ မပြောရဘူး။ ဒီမှာ နားလည်လွယ်အောင် နှိုင်းယှဉ်ချက်ပဲ။

ဒါပေမဲ့ သတိပေးချက်ကတော့ ရတယ်။

ငွေစာရင်းမှာ “ဘယ်ကလာလဲ” မေးတယ်။ ဘဝမှာ “ဒီစိတ်ဘယ်ကလာလဲ” မေး။ “ဘယ်သူ approve လုပ်လဲ” ဆိုသလို “ဒီလုပ်ရပ်ကို လောဘက approve လုပ်တာလား၊ မေတ္တာက approve လုပ်တာလား” မေး။

“Supporting document ရှိလား” ဆိုသလို ကိုယ့်ယုံကြည်ချက်မှာ အထောက်အထားရှိလား၊ ကြားစကားလား စစ်။ “Exception ဘာကြောင့်လဲ” ဆိုသလို ကိုယ့်အကျင့်ပျက်ကွက်တဲ့အမြစ်ကို ကြည့်။

ဒီလိုဆို audit ဟာ ကြောက်စရာမဟုတ်ဘဲ သတိပေးတဲ့မှန်တစ်ချပ် ဖြစ်လာတယ်။

အပြင်စနစ်နဲ့ အတွင်းစိတ် နှစ်ခုလုံးလိုတယ်

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ accounting manual ကောင်းကောင်းရှိတယ်။ DOA ရှိတယ်။ Voucher ရှိတယ်။ Internal audit ရှိတယ်။ External audit ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ လူတွေမှာ လောဘကြီး၊ အတ္တကြီး၊ မုသားပြောတတ်၊ မျက်နှာလိုက်တတ်၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကို ဖုံးတတ်ရင် စနစ်ကို လှည့်ဖို့ နည်းရှာနိုင်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ လူတွေစိတ်ကောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ စနစ်မရှိဘူး။ စာမရေးဘူး။ Bank account တစ်ယောက်တည်းကိုင်တယ်။ Cash count မရှိဘူး။ Approval မရှိဘူး။ “ယုံကြည်ပါတယ်” ပဲ။ အဲဒါလည်း ရေရှည်အန္တရာယ်ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် နှစ်ထပ်ကာကွယ်ရမယ်။

အပြင်မှာ control။ အတွင်းမှာ သီလ။

အပြင်မှာ approval။ အတွင်းမှာ ဟီရိဩတ္တပ္ပ။

အပြင်မှာ reconciliation။ အတွင်းမှာ ပစ္စဝေက္ခဏာ။

အပြင်မှာ audit။ အတွင်းမှာ သတိနဲ့ပညာ။

အပြင်မှာ transparency။ အတွင်းမှာ သစ္စာ။

အပြင်မှာ accountability။ အတွင်းမှာ ကိုယ့်အမှားကို ဝန်ခံနိုင်မှု။

ဒီနှစ်ခု ပေါင်းမှ ခိုင်တယ်။

သစ္စာလေးပါးဆီ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်

အခု ဦးဇင်းတို့ တစ်နာရီလောက် ငွေစာရင်း၊ DOA၊ voucher၊ audit တွေပြောလာခဲ့တယ်။ နောက်ဆုံးတော့ ဘုရားတရားက ဘယ်ကိုခေါ်သလဲ။

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ ငွေမရှင်း၊ တာဝန်မရှင်း၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်မရှင်း၊ မေးခွန်းမေးလို့မရ၊ အမှားဖုံးထားရတဲ့အခါ ဘာဖြစ်သလဲ။ စိတ်ပူရတယ်။ သံသယဖြစ်တယ်။ မယုံကြည်ရဘူး။ လူကွဲတယ်။ နာမည်ပျက်တယ်။ ကောင်းတဲ့အလုပ်တောင် မကောင်းတဲ့ပဋိပက္ခနဲ့ ပျက်သွားနိုင်တယ်။ ဒီပူပန်မှု၊ မလုံခြုံမှု၊ ပဋိပက္ခနဲ့ မတည်မြဲမှုကို ဒီတရားအကြောင်းအရာရဲ့ ဒုက္ခဘက်က မြင်ရမယ်။

အဲဒီဒုက္ခရဲ့အမြစ်ကို ထပ်ကြည့်။ ငွေကို ပိုင်ချင်တာ။ ရာထူးကို ပိုင်ချင်တာ။ “ငါ့ကိုမစစ်ရဘူး” ဆိုတဲ့ အတ္တ။ ကိုယ့်လူကိုပဲ အကျိုးပေးချင်တဲ့ တဏှာ။ အမှားထွက်လာမှာ ကြောက်ပြီး ဖုံးချင်တဲ့မောဟ။ မေးသူကိုမုန်းတဲ့ ဒေါသ။ စည်းကိုကိုယ်လိုသလို လှည့်ချင်တဲ့ အာဏာစွဲ။ ဒါတွေက သမုဒယဘက်မှာ မြင်ရမယ့်အကြောင်းတွေ။ စနစ်မရှိခြင်းက အခြေအနေဖြစ်နိုင်တယ်၊ ဒါပေမဲ့ စနစ်ကိုလည်း ကိလေသာက ဖောက်နိုင်တယ်။

နိရောဓဘက်ကို ဘယ်လိုမြင်မလဲ။ “အဖွဲ့ငွေဟာ ငါ့ငွေမဟုတ်ဘူး၊ တာဝန်အပ်ထားတဲ့ပစ္စည်း” လို့မြင်တဲ့အခါ ပိုင်ဆိုင်စွဲလမ်းမှုလျော့တယ်။ “မေးလို့ရတယ်၊ စစ်လို့ရတယ်” လို့ အတ္တလျှော့နိုင်တဲ့အခါ စိတ်ပူနည်းတယ်။ အမှားကို ဝန်ခံပြီး ပြင်နိုင်တဲ့အခါ ဖုံးကွယ်ရတဲ့ပူလောင်မှု လျော့တယ်။ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟဘက်ကို တစ်ချက်စီလှည့်နိုင်တိုင်း ပူပန်မှုတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ငြိမ်းတယ်။

မဂ္ဂဘက်မှာတော့ ဘာလုပ်မလဲ။ မှန်ကန်တဲ့အမြင်နဲ့ “အဖွဲ့ပစ္စည်းဟာ အများရည်ရွယ်ချက်အတွက်” လို့မြင်။ ရည်ရွယ်ချက်ကို သန့်စင်။ အမှန်ကိုပြော။ မယူသင့်တာမယူ။ သင့်တော်တဲ့အသက်မွေးမှု၊ သင့်တော်တဲ့အသုံးစရိတ်ကို ရွေး။ မကောင်းတဲ့အလေ့အကျင့်ကို တားဖို့ ဝီရိယထား။ Transaction တစ်ခုမလုပ်ခင်၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် သတိနဲ့ပြန်ကြည့်။ စိတ်တည်ငြိမ်အောင် လေ့ကျင့်ပြီး မျက်နှာလိုက်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ဒေါသလွှမ်းမှုမရှိအောင် ပညာနဲ့ဆုံးဖြတ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့… Accounting System က နိဗ္ဗာန်ပို့မယ့်မဂ် မဟုတ်ဘူး။ Audit က ကိလေသာပယ်မယ့် ဉာဏ်မဟုတ်ဘူး။ DOA Matrix က သီလမဟုတ်ဘူး။ ဒါတွေဟာ လောကီအဖွဲ့အစည်းကို ဖြောင့်မတ်အောင်ကူညီတဲ့ စနစ်တွေ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီစနစ်တွေကို သီလ၊ သတိ၊ ပညာ၊ အလောဘနဲ့ အသက်သွင်းနိုင်ရင် လောကီတာဝန်ထမ်းရင်း ဓမ္မကိုလေ့ကျင့်ရာ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

နောက်ဆုံး ဦးဇင်း တစ်ကြောင်းပဲ မှတ်စေချင်တယ်—

“ငွေကို စနစ်နဲ့ထိန်းပါ။ စနစ်ကို သစ္စာနဲ့ထိန်းပါ။ သစ္စာကို သတိနဲ့ထိန်းပါ။ သတိကို ပညာနဲ့ အလင်းပေးပါ။”

အဖွဲ့အစည်းတိုင်း အလှူရှင်ယုံကြည်မှုကို မဖျက်ဘဲ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။ စာရင်းရေးသူများ အမှန်ကို မဖုံးကြပါစေ။ စစ်ဆေးသူများ မျက်နှာမလိုက်ကြပါစေ။ ခွင့်ပြုသူများ အာဏာထက် တာဝန်ကို မြင်ကြပါစေ။ Internal Auditor များ လွတ်လပ်တည်ကြည်စွာ အကြံပေးစစ်ဆေးနိုင်ကြပါစေ။ External Auditor များလည်း သက်ဆိုင်ရာစံနှုန်းအတိုင်း သမာသမတ်ကျစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။ အလှူရှင်များလည်း မေးခွန်းမေးခြင်းနဲ့ ရန်ရှာခြင်းကို ခွဲခြားနိုင်ကြပါစေ။

အားလုံးပဲ လောဘကြောင့် မမှား၊ ဒေါသကြောင့် မမျက်နှာလိုက်၊ မောဟကြောင့် မဖုံးကွယ်ဘဲ သစ္စာ၊ ဟီရိဩတ္တပ္ပ၊ သတိ၊ ပညာတို့နဲ့ ကိုယ့်တာဝန်ကို ကိုယ်ကျေပွန်နိုင်ကြပါစေ။

ပြုသမျှကောင်းမှု၊ ကြားနာရသမျှဓမ္မကုသိုလ်၊ ဖြောင့်မတ်စွာ ထိန်းသိမ်းနိုင်သမျှ အများပစ္စည်းအပေါ် သစ္စာကုသိုလ်တို့ကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ အလှူရှင်များ၊ အဖွဲ့အစည်းဝန်ထမ်းများ၊ ကူညီစောင့်ရှောက်သူများနှင့်တကွ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေကြရအောင်။

အားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ သာသနာတော်အကျိုး၊ လူမှုအကျိုး၊ ပညာရေးအကျိုးတို့ကို ပွင့်လင်းမြင်သာ၊ တာဝန်ခံ၊ ဖြောင့်မတ်သောနည်းလမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ကိုးကားကျမ်းနှင့် စံနှုန်းများ

1. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄၊ ဒီဃဇာဏုသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/an8.54.html

2. Narada Thera, trans. English translation of AN 8.54. Buddhist Publication Society / Access to Insight. Revised online 30 November 2013. https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an08/an08.054.nara.html

3. မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/mn61.html

4. Thanissaro Bhikkhu, trans. English translation of MN 61. Access to Insight. Revised 30 November 2013. https://www.dhammatalks.net/accesstoinsight/html/tipitaka/mn/mn.061.than.html

5. ဒီဃနိကာယ် ၃၁၊ သိင်္ဂါလသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/dn31.html

6. Narada Thera, trans. English translation of DN 31. Access to Insight. Revised online 30 November 2013. https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.31.0.nara.html

7. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၆၂၊ အာနဏျသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/an4.62.html

8. Thanissaro Bhikkhu, trans. English translation of AN 4.62. Access to Insight. Revised 30 November 2013. https://www.dhammatalks.net/accesstoinsight/html/tipitaka/an/an04/an04.062.than.html

9. U.S. Government Accountability Office. Standards for Internal Control in the Federal Government: 2025 Revision (GAO-25-107721). 15 May 2025; effective fiscal year 2026. https://www.gao.gov/products/gao-25-107721

10. Australian Government Department of Finance. “Delegation.” Current version dated 26 August 2026. https://www.finance.gov.au/about-us/glossary/pgpa/term-delegation

11. Australian Government Department of Finance. “Entering arrangements and committing relevant money.” Accessed 26 August 2026. https://www.finance.gov.au/government/managing-commonwealth-resources/managing-money-property/managing-money/entering-arrangements-and-committing-relevant-money

12. The Institute of Internal Auditors. Three Lines Model: Assurance and Advice in Support of Effective Governance. Statement of Position, 8 July 2026. https://www.theiia.org/globalassets/site/resources/statements-of-position/tlm_assurance_advice_support_effective_gov_en.pdf

13. The Institute of Internal Auditors. Global Internal Audit Standards. 9 January 2024. https://www.theiia.org/globalassets/site/standards/globalinternalauditstandards_2024january9.pdf

14. International Federation of Accountants. “Achieving High-Quality Audits.” Accessed 26 August 2026. https://www.ifac.org/what-we-do/speak-out-global-voice/points-view/achieving-high-quality-audits

ညီညွတ်သောအဖွဲ့အစည်း၏ အမြစ် -ဘုရားရှင်သင်ပြသော စည်းမျဉ်း၊ အစည်းအဝေး၊ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် တာဝန်ခံမှု

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၃ ရက်

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၆ ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ [မှတ်စု ၁]

ညီညွတ်သောအဖွဲ့အစည်း၏ အမြစ်

ဘုရားရှင်သင်ပြသော စည်းမျဉ်း၊ အစည်းအဝေး၊ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် တာဝန်ခံမှု

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ပြောကြားနာယူကြမယ့် အကြောင်းအရာက လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာပြဿနာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိသားစုတစ်စုရဲ့ ကိစ္စတစ်ခုလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ လူအများစုစည်းပြီး ကောင်းမြတ်တဲ့ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုအတွက် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု တည်ထောင်မယ်ဆိုရင် ဘယ်လိုစနစ်တကျ ဆောင်ရွက်သင့်သလဲဆိုတဲ့ အကြောင်းပါ။

အဖွဲ့အစည်းဆိုတာ နာမည်တပ်လိုက်တာနဲ့ အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သွားတာ မဟုတ်ဘူးနော်။ တံဆိပ်တစ်ခု လုပ်လိုက်တာ၊ ရုံးခန်းတစ်ခန်း ရလိုက်တာ၊ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာ တစ်ခုဖွင့်လိုက်တာ၊ အဖွဲ့ဝင်စာရင်းတစ်ခု ရေးလိုက်တာနဲ့ အဖွဲ့အစည်းကောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။

လူရှိရမယ်။ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရမယ်။ စည်းမျဉ်းရှိရမယ်။ လုပ်ပိုင်ခွင့်ဘယ်သူ့မှာ ဘယ်လောက်ရှိတယ်ဆိုတာ သိရမယ်။ တာဝန်ရှိရမယ်။ ပြောသင့်တာပြောနိုင်တဲ့ နေရာရှိရမယ်။ မပြောသင့်တာကို ထိန်းနိုင်ရမယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ဘယ်လိုချမလဲ သိရမယ်။ ငွေကြေးနဲ့ ပစ္စည်းတွေ ဘယ်လိုထိန်းမလဲ သိရမယ်။ ပြဿနာဖြစ်ရင် ဘယ်လိုဖြေရှင်းမလဲ သိရမယ်။ နောက်ဆုံးတော့ “ဒီအဖွဲ့အစည်းက လူတစ်ယောက်အပေါ် တည်တာလား၊ တရားနဲ့ စည်းမျဉ်းအပေါ် တည်တာလား” ဆိုတဲ့မေးခွန်းကို ဖြေရမယ်။

ဒီမေးခွန်းတွေဟာ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲရေးပညာမှာမှ ပေါ်လာတဲ့မေးခွန်းတွေချည်း မဟုတ်ပါဘူး။

မြတ်စွာဘုရားရှင် သာသနာတော်ကို တည်ထောင်တော်မူတဲ့အခါ သံဃာတော်ကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ကြိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှာ ထားတော်မမူဘူး။ ဓမ္မနဲ့ ဝိနယကို စံအဖြစ် ထားတော်မူတယ်။ အစည်းအဝေးရှိတယ်။ သံဃကံရှိတယ်။ ပြည့်စုံတဲ့အဖွဲ့ရှိရမယ့် အခြေအနေရှိတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရာမှာ လိုက်နာရမယ့် နည်းရှိတယ်။ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်လာရင် ဖြေရှင်းရမယ့် ဝိနည်းနည်းလမ်းရှိတယ်။ စည်းလုံးညီညွတ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းဖို့ တရားရှိတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ စည်းတစ်ခုကို ဦးဇင်း အရင်ထားချင်တယ်။

ဝိနည်းတော်ထဲက သံဃာ့လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေဟာ ရဟန်းသံဃာအတွက် သီးခြားအာဏာရှိတဲ့ ဝိနည်းစနစ် ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ်တက္ကသိုလ်၊ ပရဟိတအသင်း၊ ဖောင်ဒေးရှင်း၊ ပညာရေးအဖွဲ့၊ လူမှုရေးအဖွဲ့တို့အပေါ် တိုက်ရိုက်ဥပဒေအဖြစ် ကူးယူတပ်လို့ မရပါဘူး။ ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ယူကြမယ့်အရာက ဓမ္မဝိနယထဲမှာ မြင်ရတဲ့ “အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံသဘောတရား” တွေပါ။ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ဥပဒေ၊ ဘဏ္ဍာရေး၊ မှတ်ပုံတင်ရေးတို့ကတော့ သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံရဲ့ ဥပဒေနဲ့ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အတည်ပြုထားသော စည်းမျဉ်းအတိုင်း သီးခြားလုပ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနယ်နိမိတ်လေးကို ရှင်းရှင်းထားပြီးမှ တရားတော်ထဲ ဝင်ကြရအောင်။

လူတစ်ယောက်က အဖွဲ့အစည်း မဟုတ်ဘူး

မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူခါနီး ဓမ္မနဲ့ ဝိနယကို ကိုယ်တော်မရှိသည့်နောက် ဆရာအဖြစ် ခံယူကြရန် မိန့်တော်မူပါတယ်။ [မှတ်စု ၂]

ဒါဟာ အဖွဲ့အစည်းအုပ်ချုပ်ရေးအမြင်နဲ့ စဉ်းစားကြည့်တဲ့အခါ အလွန်နက်ရှိုင်းတယ်။

ဘုရားရှင်က “ငါမရှိတော့ရင် ဒီရဟန်းတစ်ပါးတည်းက အားလုံးရဲ့ အမြင့်ဆုံးအာဏာရှင် ဖြစ်ရမယ်” လို့ ခန့်ထားတာမဟုတ်ဘူး။ နောက်ပိုင်း ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်မှာ အရှင်အာနန္ဒာကို ဘုရားရှင်နောက်ပိုင်း သံဃာကို ဦးဆောင်သည့် တစ်ဦးတည်းသော ဆက်ခံသူရှိသလားဟု မေးရာ၊ ထိုသို့ တစ်ဦးတည်းကို မပြောဘဲ ဓမ္မကို ကိုးကားရာအဖြစ်ထားကြောင်း ရှင်းပြထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၃]

ဒါကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းနဲ့ ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

တည်ထောင်သူရှိတယ်။ ဥက္ကဋ္ဌရှိတယ်။ ညွှန်ကြားရေးမှူးရှိတယ်။ ဆရာတော်ကြီးရှိတယ်။ ကျောင်းအုပ်ရှိတယ်။ ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်ရှိတယ်။ အားလုံးလိုအပ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အဖွဲ့အစည်းက လူတစ်ဦးရဲ့ စိတ်အတက်အကျနဲ့ လိုက်ပြောင်းနေရင် အဲဒါ အဖွဲ့အစည်း မဖြစ်သေးဘူး။

ဒီနေ့ “လုပ်မယ်” ပြောတယ်။ မနက်ဖြန် “မလုပ်တော့ဘူး” ပြောတယ်။ ဒီလူနဲ့ရင်းနှီးတော့ ခွင့်ပြုတယ်။ နောက်လူနဲ့ မရင်းနှီးတော့ တားတယ်။ အစည်းအဝေးဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုရှိပြီးသားကို အပြင်မှာ ပြန်ပြောင်းလိုက်တယ်။ စည်းမျဉ်းတစ်ခုရှိပြီးသားကို ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်အတွက် မသုံးဘူး။ ဒီလိုဆိုရင် စနစ်အပေါ် လူကတက်နေပြီ။

ဓမ္မဝိနယရဲ့သဘောက ဘာလဲ။

“လူကို စံမထားဘဲ တရားကို စံထား” ဆိုတဲ့သဘော ရှိတယ်။

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းအသစ် စတင်မယ်ဆိုရင် ပထမဆုံးရေးသင့်တာ ရာထူးစာရင်းတင် မဟုတ်ဘူး။ “ငါတို့ ဘာအတွက် ဒီအဖွဲ့ကို တည်ထောင်တာလဲ။ ဘယ်အခြေခံမူတွေကို ဘယ်သူမှ မဖျက်နိုင်အောင် ထိန်းမလဲ။ ဘယ်အရာတွေကို မည်သူတစ်ဦးတည်း ဆုံးဖြတ်ခွင့်မရှိဘူးလဲ” ဆိုတဲ့ အခြေခံစည်းကို အရင်ရေးသင့်တယ်။

ဥပမာအားဖြင့် တရားမျှတမှု၊ မှန်ကန်သောစကား၊ ဘဏ္ဍာရေးပွင့်လင်းမှု၊ စာရွက်စာတမ်းမဖျက်ခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကို ထုတ်ဖော်ခြင်း၊ လူတစ်ယောက်တည်းက ငွေနဲ့ အကောင့်အားလုံး မထိန်းချုပ်ခြင်း၊ အရေးကြီးဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို အဖွဲ့လိုက်အတည်ပြုခြင်း စတာတွေဟာ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အတွက် ရေးသားထားရမယ့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေခံတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒီဟာကို ဦးဇင်းက “မြတ်စွာဘုရားက ခေတ်သစ်ကုမ္ပဏီဖွဲ့စည်းပုံဥပဒေကို ဟောထားတယ်” လို့ ပြောနေတာ မဟုတ်ပါဘူးနော်။ အဲဒီလိုပြောရင် သမိုင်းနဲ့ သဘောတရား ရောထွေးသွားမယ်။ ဦးဇင်းပြောချင်တာက သာသနာ့အုပ်ချုပ်မှုထဲမှာ ပုဂ္ဂိုလ်ထက် စံနှုန်းကို မြင့်ထားတဲ့ နည်း ရှိခဲ့တယ်ဆိုတာပါ။

အဖွဲ့အစည်းမပျက်စီးစေတဲ့ အခြေခံ — စည်းဝေးကြရမယ်

မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ အပရိဟာနိယတရားကို ဟောတော်မူရာ၌ မကြာခဏ စုဝေးခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ စုဝေးခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ ထခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ ဆောင်ရွက်သင့်တာကို ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပါတယ်။ ဘုရားရှင်က အာနန္ဒာအား ရာဇဂြိုဟ်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရဟန်းများကို အစည်းအဝေးခန်းသို့ စုဝေးစေပြီး သံဃာအတွက် အပရိဟာနိယတရားများကို ဟောတော်မူခဲ့ပါတယ်။ [မှတ်စု ၂]

ပါဠိတော်မှာ ဝဇ္ဇီတို့နှင့်ပတ်သက်၍—

“သမဂ္ဂါ သန္နိပတိဿန္တိ၊ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ…”

ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်က ညီညွတ်စွာ စုဝေးကြ၊ ညီညွတ်စွာ ထကြ၊ ဆောင်ရွက်စရာရှိတာကို ညီညွတ်စွာ ဆောင်ရွက်ကြဆိုတဲ့ သဘော ဖြစ်ပါတယ်။ [မှတ်စု ၄]

ဒီမှာ ဦးဇင်းတို့ တွေးကြည့်ရမှာက “အစည်းအဝေး” ဆိုတာ လူတွေ အခန်းတစ်ခန်းထဲ ရောက်လာတာပဲလား။

မဟုတ်ဘူး။

အစည်းအဝေးတစ်ခုဟာ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ဉာဏ်ရည်စုဝေးရာ နေရာ ဖြစ်တယ်။ သဘောထားမတူတာကို စနစ်တကျ ပြောရာနေရာ ဖြစ်တယ်။ အမှန်အမှား စိစစ်ရာနေရာ ဖြစ်တယ်။ တာဝန်ခွဲရာနေရာ ဖြစ်တယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ အမိန့်ကနေ အဖွဲ့ရဲ့ တာဝန်အဖြစ် ပြောင်းပေးရာနေရာ ဖြစ်တယ်။

တချို့အဖွဲ့တွေမှာ အစည်းအဝေးက “ပြီးမှ အသိပေးတဲ့နေရာ” ဖြစ်နေတယ်။

အရင်ကတည်းက တစ်ယောက်က ဆုံးဖြတ်ပြီးပြီ။ အစည်းအဝေးခေါ်တာက “အတည်ပြုကြပါ” လို့ပဲ လုပ်တယ်။ ဒါဟာ စစ်မှန်တဲ့ အစည်းအဝေးမဟုတ်ဘူး။ အသိပေးပွဲ ဖြစ်သွားတယ်။

တချို့နေရာမှာတော့ အစည်းအဝေးမခေါ်ဘဲ လူနှစ်ယောက်၊ သုံးယောက် ဖုန်းထဲမှာပြောပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။ နောက်မှ “အားလုံးသဘောတူပါတယ်” လို့ ပြောတယ်။ အားလုံးက တကယ်သဘောတူသလား။ မမေးဘူး။

တချို့နေရာမှာ အစည်းအဝေးရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ အကြောင်းအရာကို ကြိုမပြောဘူး။ လူတွေ ဘာဆွေးနွေးရမယ်မသိဘဲ လာကြတယ်။ အစည်းအဝေးထဲရောက်မှ အရေးကြီးစာချုပ်တစ်ခု ထုတ်ပြတယ်။ “အခုလက်မှတ်ထိုးလိုက်ပါ” ဆိုတယ်။

အဲဒါလည်း လွတ်လပ်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်ဖို့ခက်တယ်။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ အစည်းအဝေးခေါ်ပုံကို စည်းမျဉ်းထားဖို့လိုတယ်။

ဘယ်သူက ခေါ်ပိုင်ခွင့်ရှိတယ်။ ပုံမှန်အစည်းအဝေး ဘယ်နှစ်ရက်တစ်ကြိမ်လဲ။ အရေးပေါ်အစည်းအဝေး ဘယ်လိုခေါ်မလဲ။ ဖိတ်ကြားစာမှာ ဘာတွေပါရမလဲ။ ဆွေးနွေးမယ့် အကြောင်းအရာကို ကြိုပေးရမလား။ စာရွက်စာတမ်းတွေကို ဘယ်လောက်စောစော ပေးရမလဲ။ ဘယ်သူတွေ တက်ရောက်ပိုင်ခွင့်ရှိတယ်။ ဘယ်နှယောက်ရှိမှ ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်တဲ့ အစည်းအဝေး အထမြောက်တယ်လို့ သတ်မှတ်မလဲ။

ဒီကိစ္စကို ဝိနည်းတော်ထဲမှာ အလွန်သေချာသဘောထားခဲ့တာတွေ့ရတယ်။

ဥပေါသထက္ခန္ဓကမှာ ဥပေါသထကံကို အုပ်စုခွဲပြီး ကိုယ့်အုပ်စုနဲ့ကိုယ် လုပ်တာမဟုတ်ဘဲ သတ်မှတ်နယ်အတွင်း ပြည့်စုံတဲ့ သံဃာနဲ့ ဆောင်ရွက်ရမယ့် စည်းတွေ တွေ့ရတယ်။ မပြည့်စုံသောအဖွဲ့၊ ပြည့်စုံသောအဖွဲ့၊ တရားဝင်သောလုပ်ငန်း၊ မတရားဝင်သောလုပ်ငန်းတို့ကိုပါ ခွဲခြားစိစစ်ထားတယ်။ [မှတ်စု ၅]

ခေတ်သစ်အဖွဲ့ကို အတိအကျ ကူးမချရဘူးနော်။ ဒါပေမဲ့ သင်ခန်းစာကရှင်းတယ်။

“လူရှိသလောက်လုပ်” ဆိုတဲ့စနစ်ထက် “လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိတဲ့ ပြည့်စုံသောအဖွဲ့ရှိမှ လုပ်” ဆိုတဲ့စနစ်က ပိုခိုင်တယ်။

ဒကာ ဒကာမတို့ စဉ်းစားကြည့်။ ငါးယောက်ရှိတဲ့အဖွဲ့မှာ နှစ်ယောက်ထိုင်ပြီး အဖွဲ့ရဲ့ အရေးကြီးဆုံးပစ္စည်းကို ရောင်းလိုက်မယ်ဆိုတာ မှန်မလား။ ဆယ်ယောက်ရှိတဲ့အဖွဲ့မှာ သုံးယောက်က ဘဏ်အကောင့်ကို ပြောင်းလိုက်မယ်ဆိုတာ မှန်မလား။ ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုတည်ထောင်ထားပြီး တစ်ယောက်က လွတ်လပ်စွာ ပြောင်းပစ်လိုက်မယ်ဆိုတာ မှန်မလား။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း “ဘယ်နှယောက်ရှိမှ အထမြောက်မလဲ” ဆိုတာ ကြိုရေးထားရမယ်။ ပြဿနာဖြစ်ပြီးမှ ကိုယ်လိုတဲ့အရေအတွက်ကို ပြောင်းမရေးရဘူး။

အစည်းအဝေးဖိတ်ကြားခြင်းကလည်း တရားရှိရမယ်

မဇ္ဈိမနိကာယ် ကောသမ္ဗိယသုတ်မှာ ရဟန်းတော်များ အငြင်းပွားနေကြချိန် မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရဟန်းတစ်ပါးကို စေလွှတ်ပြီး “ဆရာက ခေါ်တော်မူတယ်” ဆိုပြီး သူတို့ကို ခေါ်စေခဲ့ပါတယ်။ ပြီးမှ ဘုရားရှင်က အငြင်းပွားမှုအကြောင်းကို တိုက်ရိုက်မေးတော်မူတယ်။ [မှတ်စု ၆]

ဒီကနေ ဦးဇင်းတို့ ယူလို့ရတဲ့ အခြေခံတစ်ခုက—

ပြဿနာရှိရင် ကျောနောက်မှာ ပြောမနေဘဲ သက်ဆိုင်သူကို သက်ဆိုင်ရာ နည်းလမ်းနဲ့ ခေါ်ပြီး မျက်နှာချင်းဆိုင် အကြောင်းအရာကို ဆွေးနွေးဖို့ပါ။

အဖွဲ့အစည်းပျက်စီးစေတဲ့ အကြီးဆုံးရောဂါတစ်ခုက အစည်းအဝေးထဲမှာ မပြောဘဲ အစည်းအဝေးပြီးမှ ပြောခြင်းပဲ။

အစည်းအဝေးထဲမှာ “ကောင်းပါတယ်”။

အပြင်ထွက်ရင် “ဒီဆုံးဖြတ်ချက် မကောင်းဘူး”။

မျက်နှာချင်းဆိုင် “သဘောတူပါတယ်”။

နောက်ကွယ် “သူက အဲလိုလုပ်တာ မကောင်းဘူး”။

သူတော်ကောင်းတို့… ဒီလိုစနစ်ရှိရင် စာရွက်ပေါ်မှာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရှိနိုင်တယ်။ စိတ်ထဲမှာတော့ အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့၊ သုံးဖွဲ့ ဖြစ်နေပြီ။

ဒါကြောင့် ဖိတ်ကြားခြင်းဆိုတာလည်း အလေးထားရမယ်။ အရေးကြီးသူတစ်ယောက်ကို မဖိတ်ဘဲ သူမရှိတုန်း ဆုံးဖြတ်တာမျိုး မလုပ်သင့်ဘူး။ တရားဝင်အဖွဲ့ဝင်ကို တမင်မသိအောင်ထားပြီး ဆုံးဖြတ်တာမျိုး မလုပ်သင့်ဘူး။ အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကန့်ကွက်မယ့်သူကို တမင်မခေါ်တာမျိုး ပိုပြီး အန္တရာယ်ကြီးတယ်။

ကိုယ့်ကို ထောက်ခံသူပဲ ဖိတ်တယ်ဆိုတာ ညီညွတ်မှု မဟုတ်ဘူး။

အဲဒါက အမြင်တစ်မျိုးတည်းရှိတဲ့ အုပ်စုဖွဲ့မှုဖြစ်သွားနိုင်တယ်။

အစည်းအဝေးအတွင်း စကားဘယ်လိုပြောမလဲ

အဖွဲ့အစည်းအများစုရဲ့ ပြဿနာဟာ စည်းမျဉ်းမရှိတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ စကားပြောနည်းမရှိတာလည်း အကြီးဆုံးပြဿနာပါ။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝါစာသုတ်မှာ ကောင်းမွန်စွာပြောဆိုထားသော စကားအတွက် အချက်ငါးချက်ကို ဟောတော်မူထားပါတယ်။ အချိန်သင့်၍ ပြောခြင်း၊ အမှန်ပြောခြင်း၊ နူးညံ့စွာပြောခြင်း၊ အကျိုးရှိတာပြောခြင်း၊ မေတ္တာစိတ်နဲ့ပြောခြင်းတို့ပါ။ [မှတ်စု ၇]

အဲဒီငါးချက်ကို အစည်းအဝေးခန်းထဲ သယ်လာကြည့်။

အမှန်တော့ မှန်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အချိန်မသင့်ဘူးဆိုရင် မီးလောင်သလို ဖြစ်နိုင်တယ်။

အချိန်လည်းသင့်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အမှန်မဟုတ်ဘူးဆိုရင် ပျက်စီးတယ်။

အမှန်လည်းဟုတ်တယ်၊ အချိန်လည်းသင့်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အရှက်ခွဲဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး ကြမ်းတမ်းစွာပြောရင် ပြဿနာကြီးနိုင်တယ်။

နူးညံ့တယ်၊ ချိုတယ်။ ဒါပေမဲ့ အကျိုးမရှိတဲ့ မြှောက်ပင့်စကားဆိုရင် အဖွဲ့အစည်းကို မကယ်နိုင်ဘူး။

ဒါတွေအားလုံး ပြည့်စုံတယ်။ ဒါပေမဲ့ “ဒီလူရှုံးအောင်၊ ငါနိုင်အောင်” ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ပြောရင် မေတ္တာအခြေခံ မရှိတော့ဘူး။

ဒါကြောင့် အစည်းအဝေးက စကားပြောပြိုင်ပွဲမဟုတ်ဘူး။

ဘယ်သူနိုင်သွားလဲဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။

အမှန်နဲ့ အကျိုးရှိဆုံး နည်းလမ်းက နောက်ဆုံး အနိုင်ရရမယ်။

ဥက္ကဋ္ဌလည်း အမှားရှိနိုင်တယ်။ အတွင်းရေးမှူးလည်း မှားနိုင်တယ်။ တည်ထောင်သူလည်း မှားနိုင်တယ်။ အသစ်ဝင်လာတဲ့ အဖွဲ့ဝင်က အမှန်ကို မြင်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် “ငါ့ထက်ငယ်လို့ မပြောနဲ့”၊ “ငါတည်ထောင်ထားတာ၊ ငါ့စကားနားထောင်” ဆိုရင် ပညာအဖွဲ့အစည်း မဖြစ်တော့ဘူး။

ကောသမ္ဗိယသုတ်နဲ့ သာရာဏီယသုတ်တို့မှာ အချင်းချင်း ချစ်ခင်မှု၊ လေးစားမှု၊ မငြင်းခုံမှု၊ ညီညွတ်မှုဆီ ခေါ်ဆောင်ပေးတဲ့ သဘောတရားတွေကို ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် မေတ္တာ၊ နှုတ်ဖြင့် မေတ္တာ၊ စိတ်ဖြင့် မေတ္တာ၊ ရရှိလာသည့်အရာကို ဝေမျှခြင်း၊ သီလညီညွတ်ခြင်း၊ အမြင်ညီညွတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဟောထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၆၊ ၈]

ဒီမှာ သိပ်လှတဲ့ စကားတစ်ခုရှိတယ်။

ရှေ့မှာရော နောက်ကွယ်မှာပါ မေတ္တာရှိရမယ်။

လူတစ်ယောက်ရှေ့မှာ လေးစားပြီး နောက်ကွယ်မှာ ချိုးဖဲ့တယ်ဆိုရင် ဒါဟာ သာရာဏီယတရား မဟုတ်ဘူး။

အစည်းအဝေးထဲမှာ “ကောင်းတယ်” ပြောပြီး ပြင်ပမှာ “မကောင်းဘူး” လို့ လှုံ့ဆော်နေတယ်ဆိုရင် အဖွဲ့အစည်းရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံကို ဖြိုနေပြီ။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအသစ်မှာ စကားပြောစည်းကမ်း ရှိရမယ်။

ပြဿနာကို ပြောပါ။ လူကို မဖျက်ပါနဲ့။

လုပ်ရပ်ကို ဝေဖန်ပါ။ လူရဲ့တန်ဖိုးကို မချပါနဲ့။

အထောက်အထားတင်ပါ။ ကြားစကားကို အမှန်အဖြစ် မသုံးပါနဲ့။

ကန့်ကွက်ပါ။ ဒါပေမဲ့ ရန်သူလို မဆက်ဆံပါနဲ့။

ဒီနေရာမှာ ခဏစဉ်းစားကြည့်ရအောင်…

ကိုယ့်အဖွဲ့အစည်းထဲမှာ ဘယ်သူမှ ကိုယ်နဲ့ သဘောမတူတဲ့ စကားမပြောရဲတော့ဘူးဆိုရင် “အားလုံးညီညွတ်နေပြီ” လို့ ထင်မလား။

မထင်နဲ့။

တိတ်ဆိတ်ခြင်းတိုင်း သဘောတူခြင်း မဟုတ်ဘူး။

တချို့တိတ်ဆိတ်မှုက ကြောက်လို့။

တချို့တိတ်ဆိတ်မှုက စိတ်ပျက်လို့။

တချို့တိတ်ဆိတ်မှုက “ပြောလည်းမထူးဘူး” လို့ ထင်လို့။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းကောင်းတစ်ခုမှာ “သဘောမတူခွင့်” ကိုလည်း ကာကွယ်ပေးရမယ်။

ဆုံးဖြတ်ချက်ဆိုတာ လူကြီးတစ်ယောက်အမိန့်မဟုတ်ဘူး

ဝိနည်းတော်မှာ သံဃကံဆောင်ရွက်ရာတွင် တိကျတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေရှိတယ်။ သံဃာကို သိစေခြင်း၊ သင့်လျော်သောအဖွဲ့ပါဝင်ခြင်း၊ ကံဝါစာနဲ့ ဆောင်ရွက်ခြင်း စသဖြင့် နည်းလမ်းတကျ ဖြစ်ရတယ်။

ပထမသင်္ဂါယနာဆိုင်ရာ ပဉ္စသတိကက္ခန္ဓကမှာ မဟာကဿပမထေရ်က သံဃာအား အသိပေးပြီး ဝိနည်းကို အရှင်ဥပါလိအား မေးရန်၊ ဓမ္မကို အရှင်အာနန္ဒာအား မေးရန် သံဃာ၏သဘောကို ယူပြီးမှ ဆောင်ရွက်ပုံကို တွေ့ရပါတယ်။ မေးခွန်းတွေကိုလည်း ဘယ်နေရာမှာ ဟောသလဲ၊ ဘယ်သူ့ကိုအကြောင်းပြုသလဲ၊ ဘာအကြောင်းအရာလဲ စနစ်တကျ မေးမြန်းထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၉]

စဉ်းစားကြည့်ပါ။

အာဏာရှိသူတစ်ယောက်က “ဒီဟာ အမှန်ပဲ၊ အဲလိုမှတ်တမ်းတင်” လို့ ပြောတာမျိုး မဟုတ်ဘူး။

မေးတယ်။

ဖြေတယ်။

အကြောင်းအရာအလိုက် တာဝန်ရှိသူကို မေးတယ်။

သံဃာရှေ့မှာ လုပ်တယ်။

ဒါဟာ စနစ်တကျ အသိအမှတ်ပြုခြင်းရဲ့ အခြေခံသဘောတစ်ခုပါပဲ။

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ ဦးဇင်းတို့ ဘာယူလို့ရမလဲ။

အဆိုတင်သူ ဘယ်သူလဲ။

ဘာအဆိုလဲ။

ဘယ်သူက ထောက်ခံတယ်။

ဆွေးနွေးချက် အဓိကက ဘာလဲ။

ပြင်ဆင်ချက်ရှိလား။

ဆုံးဖြတ်ချက် နောက်ဆုံးစာသား ဘာလဲ။

ဘယ်သူတွေ သဘောတူသလဲ။

ဘယ်သူတွေ ကန့်ကွက်သလဲ။

ဘယ်သူက အကောင်အထည်ဖော်မလဲ။

ဘယ်နေ့အပြီးလဲ။

ဒီအချက်တွေကို ရှင်းထားရမယ်။

တစ်ခါတလေ အစည်းအဝေးပြီးမှ ပြဿနာဖြစ်တာ “ဘယ်သူမှားတာလဲ” ကြောင့် မဟုတ်ဘူး။ “ဘာဆုံးဖြတ်ခဲ့တာလဲ မရှင်းလို့” ဖြစ်တယ်။

တစ်ယောက်က “ကျွန်တော်တို့ ဒီလိုဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်” ပြောတယ်။

နောက်တစ်ယောက်က “မဟုတ်ဘူး၊ အဲလိုမဆုံးဖြတ်ခဲ့ဘူး” ပြောတယ်။

အဲဒီအခါ ဘာကို ကိုးကားမလဲ။

အမှတ်တရကို ကိုးကားမလား။

လူတစ်ယောက်ရဲ့မှတ်ဉာဏ်ကို ကိုးကားမလား။

အသံအမြင့်ဆုံးသူကို ကိုးကားမလား။

ဒါကြောင့် မှတ်တမ်းလိုတာ။

ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့ သတိထားရမှာ တစ်ချက်ရှိတယ်။ ရှေးသံဃာမှာ ယနေ့ခေတ် အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းဖောင်ပုံစံ၊ ကွန်ပျူတာစာတမ်းစနစ်တွေ ရှိခဲ့တယ်လို့ ဦးဇင်း မပြောပါဘူး။ ပထမသင်္ဂါယနာက သေချာစနစ်တကျ မေးမြန်းသိမ်းဆည်းခဲ့တာကို မြင်ရတယ်။ ခေတ်သစ် “ရေးသားထားသော အစည်းအဝေးမှတ်တမ်း” ဟာ အဲဒီစနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းမှုသဘောကို ခေတ်နှင့်ညီစွာ အသုံးချတာ လို့ပဲ ပြောရမယ်။

ဒါမှ သမိုင်းကို မဖန်တီးဘဲ တရားရဲ့သဘောကို မှန်ကန်စွာ အသုံးချနိုင်မယ်။

အများစုမဲက အရာရာအတွက် နည်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး

ဒီနေရာမှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ အချက်တစ်ခုကို ဦးဇင်း အထူးပြောချင်တယ်။

တချို့က “ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ ဒီမိုကရေစီလို အများစုမဲနဲ့ ဆုံးဖြတ်တာပဲ” ဆိုပြီး အလွယ်ပြောတတ်တယ်။

ဒီလို အကျဉ်းချုပ်ရင် မပြည့်စုံဘူး။

ဝိနည်းတော်မှာ အဓိကရုဏ်းငြိမ်းအေးစေတဲ့ နည်းလမ်းခုနစ်မျိုးကို တွေ့ရတယ်—

သမ္မုခါဝိနယ၊ သတိဝိနယ၊ အမူဠှဝိနယ၊ ပဋိညာတကရဏ၊ ယေဘုယျသိကာ၊ တဿပါပိယသိကာ၊ တိဏဝတ္ထာရက။ [မှတ်စု ၁၀]

ဒီထဲမှာ ယေဘုယျသိကာ က အများစုအလိုက် ဖြေရှင်းခြင်းနဲ့ ဆိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အရာရာကို အများစုမဲနဲ့ အဆုံးအဖြတ်ပေးတာ မဟုတ်ပါဘူး။

ပရိဝါရမှာ အဓိကရုဏ်းအမျိုးအစားအလိုက် မည်သည့်သမထနည်း အသုံးချရမည်ကို ခွဲထားပါတယ်။ ဥပမာ ဝိဝါဒဆိုင်ရာကိစ္စမှာ သမ္မုခါဝိနယနဲ့ ယေဘုယျသိကာတို့ ဆက်နွယ်နိုင်ပေမဲ့ ကိစ္စာဆိုင်ရာ အဓိကရုဏ်းမှာ သမ္မုခါဝိနယက အဓိကဖြစ်ကြောင်း ခွဲခြားဖော်ပြထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၁၁]

ဆိုလိုတာက—

ပြဿနာအမျိုးအစားမတူရင် ဖြေရှင်းနည်းလည်း မတူနိုင်ဘူး။

အဲဒါ သိပ်အရေးကြီးပါတယ်။

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာလည်း အရာရာကို “လက်ထောင်မဲခွဲ” လို့ မရဘူး။

ဥပမာ အမှန်တရားက မဲနဲ့ မပြောင်းဘူး။

အဖွဲ့ဝင်ဆယ်ယောက်ထဲ ကိုးယောက်က ငွေစာရင်းအမှားကို “အမှားမဟုတ်ဘူး” လို့ မဲပေးလည်း အမှားက အမှားပဲ။

ဥပဒေမညီတဲ့ ကိစ္စကို လူအများက သဘောတူလည်း ဥပဒေညီသွားတာ မဟုတ်ဘူး။

တစ်ယောက်ရဲ့ အခြေခံအခွင့်အရေးကို အများစုက ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖျက်လို့မရတဲ့ အခြေအနေတွေလည်း ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် ခေတ်သစ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ကိစ္စခွဲထားတာ အကောင်းဆုံးပဲ။

သာမန်လုပ်ငန်းကိစ္စတွေကို သတ်မှတ်ထားတဲ့ အများစုနဲ့ ဆုံးဖြတ်နိုင်တယ်။

အဖွဲ့အစည်းရဲ့ နာမည်၊ ရည်ရွယ်ချက်၊ အရေးကြီးပိုင်ဆိုင်မှု၊ ဖျက်သိမ်းမှု၊ အကြီးစားအကြွေး၊ အရေးကြီးစာချုပ် စတဲ့ကိစ္စမျိုးကို ပိုမြင့်တဲ့ အတည်ပြုမှု သတ်မှတ်နိုင်တယ်။

တချို့ကိစ္စမှာ အကျိုးစီးပွားပတ်သက်နေသူ မဲမပေးသင့်ဘူး။

တချို့ကိစ္စမှာ ကျွမ်းကျင်သူစိစစ်ချက် အရင်လိုတယ်။

ဒီဟာတွေက ခေတ်သစ် governance application ပါ။ ဝိနည်းတော်ရဲ့ သံဃကံကို ကူးတင်တာမဟုတ်ဘူး။

မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြေရှင်းခြင်း — အဖွဲ့အစည်းကျန်းမာမှုရဲ့ ဆေး

သာမဂါမသုတ်မှာ အငြင်းပွားမှုဖြေရှင်းရေးကို အလွန်ပြည့်စုံစွာ တွေ့ရတယ်။ အဲဒီမှာ အငြင်းပွားမှုတွေဖြစ်စေတဲ့ အမြစ်တွေ၊ အဓိကရုဏ်းအမျိုးအစားလေးမျိုး၊ ဖြေရှင်းရေးနည်းခုနစ်မျိုးတို့ကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၁၂]

အဓိကရုဏ်းဆိုတာကို အကြမ်းအားဖြင့် သဘောတရားအငြင်းပွားမှု၊ စွပ်စွဲချက်ဆိုင်ရာကိစ္စ၊ အာပတ်ဆိုင်ရာကိစ္စ၊ ဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်းဆိုင်ရာကိစ္စတို့လို ခွဲမြင်ရပါတယ်။

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းထဲမှာတော့ ဒါကို တိုက်ရိုက်ဝိနည်းအဖြစ် မယူဘဲ အတွေးအခေါ်တစ်ခုအဖြစ် ယူကြည့်လို့ရတယ်။

“ပြဿနာ” လို့ တစ်လုံးတည်းမပြောနဲ့။

ဘာပြဿနာလဲ ခွဲကြည့်။

မူဝါဒအမြင်မတူတာလား။

လူတစ်ယောက်အပေါ် တိုင်ကြားတာလား။

စည်းမျဉ်းဖောက်တာလား။

လုပ်ငန်းတာဝန် ဘယ်သူလုပ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ရှုပ်ထွေးမှုလား။

အမျိုးအစားခွဲလိုက်ရင် ဖြေရှင်းနည်း သေချာလာတယ်။

ဒါက ဦးဇင်းတို့ နေ့စဉ်ဘဝထဲမှာတောင် သုံးလို့ရတယ်။

မိသားစုထဲ ပြဿနာဖြစ်တယ်ဆိုပါစို့။

ဇနီးနဲ့ခင်ပွန်း သဘောထားမတူတာလား။ တစ်ယောက်က သစ္စာဖောက်တယ်လို့ စွပ်စွဲတာလား။ ငွေကြေးအသုံးစရိတ်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းမတူတာလား။ အိမ်မှုကိစ္စတာဝန်မရှင်းတာလား။

“ငါတို့အိမ်ထောင်ရေး မကောင်းတော့ဘူး” ဆိုတဲ့တစ်ခွန်းထက် ပြဿနာအမျိုးအစား ခွဲနိုင်ရင် ဖြေရှင်းလို့ပိုရတယ်။

အဖွဲ့အစည်းမှာလည်း အတူတူပဲ။

ပဋိပက္ခမဖြစ်ခင် အမြစ်ကိုကြည့်

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝိဝါဒမူလသုတ်မှာ အငြင်းပွားမှုအမြစ်တွေကို ဟောထားပါတယ်။ ဒေါသကြီးခြင်းနဲ့ အငြိုးထားခြင်း၊ ဖုံးကွယ်လှည့်စားခြင်း၊ မနာလိုဝန်တိုခြင်း၊ လှည့်ပတ်ကောက်ကျစ်ခြင်း၊ မကောင်းသောအလိုဆန္ဒနဲ့ မှားသောအမြင်၊ မိမိအမြင်ကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် စွဲကိုင်ပြီး စွန့်လွှတ်ခက်ခြင်းတို့လို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အမြစ်တွေကြောင့် သံဃာအတွင်း ပဋိပက္ခဖြစ်နိုင်ကြောင်း သင်ပြထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၁၃]

သူတော်ကောင်းတို့…

ဒါဟာ စည်းမျဉ်းစာအုပ်ထက် ပိုနက်တယ်။

ဘာကြောင့်လဲ။

စည်းမျဉ်းကောင်းရှိပေမဲ့ လူရဲ့စိတ် မကောင်းရင် စည်းမျဉ်းကို လှည့်သုံးနိုင်တယ်။

“စည်းမျဉ်းအရပါ” လို့ ပြောပြီး လူတစ်ယောက်ကို ရန်ရှာနိုင်တယ်။

“ပွင့်လင်းမြင်သာမှုပါ” လို့ ပြောပြီး လျှို့ဝှက်သင့်တာကို ပေါက်ကြားနိုင်တယ်။

“အများစုသဘောပါ” လို့ ပြောပြီး အားနည်းသူကို ဖိနှိပ်နိုင်တယ်။

“အဖွဲ့အစည်းအကျိုးအတွက်ပါ” လို့ ပြောပြီး ကိုယ့်အာဏာကို ကာကွယ်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရားရှင်ရဲ့ governance က ပြင်ပစည်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

အတွင်းစိတ်ကိုပါ စစ်တယ်။

ငါ ဒီကိစ္စပြောနေတာ အဖွဲ့အကျိုးအတွက်လား။

ငါ့ဂုဏ်သိက္ခာ မကျအောင်လား။

ငါ့လူကို ကာကွယ်ချင်လို့လား။

သူ့လူကို ဖယ်ချင်လို့လား။

အမှန်ကိုရှာနေတာလား။

အနိုင်ရချင်နေတာလား။

ဒီမေးခွန်းက တရားမေးခွန်းလည်း ဖြစ်တယ်။ စီမံခန့်ခွဲရေးမေးခွန်းလည်း ဖြစ်တယ်။

အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းကို ဘာကြောင့်လိုသလဲ

ဦးဇင်းတို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။

လူ့မှတ်ဉာဏ်ဟာ မပြည့်စုံဘူး။ တစ်ယောက်က တစ်မျိုးမှတ်မိတယ်။ နောက်တစ်ယောက်က တစ်မျိုးမှတ်မိတယ်။ တစ်လကြာရင် အသေးစိတ်တွေ မေ့တယ်။

ပိုအန္တရာယ်ကြီးတာက ကိုယ်လိုချင်သလို မှတ်မိသွားတာ။

ဒါကြောင့် ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းဟာ ယုံကြည်မှုမရှိလို့ လုပ်တာမဟုတ်ဘူး။

ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ လုပ်တာ။

အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်က နောက်မှ “ဒါကို ကျွန်တော်မပြောခဲ့ပါဘူး” လို့ဆိုနိုင်တယ်။

မှတ်တမ်းမှာ မပါရင် ဘာလုပ်မလဲ။

အစည်းအဝေးမတက်ခဲ့သူ နောက်မှဝင်လာရင် ဘာဖြစ်ခဲ့လဲ ဘယ်လိုသိမလဲ။

နောက်ခေါင်းဆောင် ပြောင်းသွားရင် အဟောင်းဆုံးဖြတ်ချက် ဘယ်လိုသိမလဲ။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းဟာ လူရဲ့မှတ်ဉာဏ်ထက် စာရွက်စာတမ်းမှတ်ဉာဏ်ရှိရမယ်။

အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းမှာ ဘယ်နေ့၊ ဘယ်နေရာ၊ ဘယ်သူတက်၊ ဘယ်သူမတက်၊ ဘာဆွေးနွေး၊ ဘာအဆိုတင်၊ ဘာပြင်ဆင်၊ ဘာဆုံးဖြတ်၊ ဘယ်သူတာဝန်ယူ၊ ဘယ်နေ့အပြီး၊ ဘာအထောက်အထားရှိ စတာတွေကို သင့်လျော်သလို မှတ်တမ်းတင်ရမယ်။

ဒါပေမဲ့ စာကြောင်းတိုင်းကို စကားလုံးတိုင်း ရိုက်ချထားရမယ်လို့ မဆိုလိုဘူး။

အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းဟာ စကားပြော transcript မဟုတ်ဘူး။

ဆုံးဖြတ်ချက်သမိုင်း ဖြစ်ရမယ်။

အဓိကအမြင်တွေ၊ တိကျတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်၊ ကန့်ကွက်ချက်ရှိရင် သင့်လျော်သလို၊ တာဝန်ခွဲခြင်းနဲ့ နောက်ဆက်တွဲ လုပ်ငန်းကို ထိန်းထားရမယ်။

တစ်ခုသတိထားကြ။

မှတ်တမ်းကို နောက်မှ တိတ်တိတ်ပြင်တာ အဖွဲ့အစည်းအတွက် အန္တရာယ်ကြီးတယ်။

ပြင်စရာရှိရင် “မူလမှတ်တမ်းမှားတယ်၊ ဒီအစည်းအဝေးက ပြင်ဆင်အတည်ပြုတယ်” လို့ သမိုင်းကျန်အောင် ပြင်သင့်တယ်။

အဟောင်းကို ဖျက်ပြီး အသစ်ကို အဟောင်းလို ပြန်ထားမယ်ဆိုရင် ဘာဖြစ်မလဲ။

အဖွဲ့အစည်းရဲ့ “သစ္စာ” ပျက်သွားတယ်။

ဒီနေရာမှာ ခေတ်သစ် နည်းပညာကဏ္ဍက ဥပမာတစ်ခုကိုပဲ ယူကြည့်ရအောင်။ ဒါက တရားတော်အတွက် သက်သေမဟုတ်ဘူး၊ နားလည်ဖို့ ဥပမာပါ။

ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်တွေ ရေးတဲ့အခါ ဘယ်ဗားရှင်းမှာ ဘာပြောင်းခဲ့လဲဆိုတာ မှတ်တမ်းထားကြတယ်။ အမှားဖြစ်ရင် အရင်ဗားရှင်းကို ပြန်ကြည့်နိုင်တယ်။ အဖွဲ့အစည်းစာတမ်းလည်း အဲဒီလိုပါပဲ။ စည်းမျဉ်းမူကြမ်းပထမဗားရှင်း၊ ပြင်ဆင်ချက်၊ အတည်ပြုဗားရှင်းကို ခွဲထားနိုင်ရင် နောက်မှ “ဘယ်သူ ဘာပြောင်းတာလဲ” ဆိုတာ ရှင်းတယ်။

အဲဒါကို တရားက သက်သေပြတယ်လို့ မပြောပါနဲ့။ ဒါက စီမံခန့်ခွဲမှုကို ရှင်းလင်းစေတဲ့ ခေတ်သစ်ဥပမာသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ငွေကြေးနဲ့ ပစ္စည်းက လူချစ်လူမုန်းစမ်းသပ်တဲ့နေရာ

အဖွဲ့အစည်းသစ်တွေ စတင်ချိန်မှာ စိတ်ကောင်းရှိကြတယ်။

“သာသနာအတွက်ပါ။”

“ပညာရေးအတွက်ပါ။”

“လူမှုအကျိုးအတွက်ပါ။”

အစက အရမ်းလှတယ်။

ပြဿနာက ငွေရောက်လာတဲ့အခါ စတတ်တယ်။

ပိုင်ဆိုင်မှုရောက်လာတယ်။

အလှူရှင်ရှိလာတယ်။

မြေရှိလာတယ်။

အကောင့်ရှိလာတယ်။

ကားရှိလာတယ်။

အဲဒီအခါ “ဘယ်သူပိုင်တာလဲ” ဆိုတာ စတတ်တယ်။

သာရာဏီယတရားထဲမှာ တရားသဖြင့်ရလာတဲ့ အရာကို သီလရှိသော သာသနာဖော်တို့နဲ့ ဝေမျှသုံးစွဲခြင်းဟာ ချစ်ခင်မှု၊ လေးစားမှု၊ မငြင်းပွားမှုနဲ့ ညီညွတ်မှုကို ဖြစ်စေတဲ့အချက်တစ်ခုအဖြစ် ဟောတော်မူထားပါတယ်။ [မှတ်စု ၆၊ ၈]

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းအတွက် ဒါကို ဘယ်လိုယူမလဲ။

“အဖွဲ့အစည်းအတွက် လှူထားတာကို ကိုယ့်ပိုင်ငွေလို မသုံးနဲ့” ဆိုတဲ့ အခြေခံစိတ်ထားပေါ့။

အဖွဲ့အစည်းငွေ၊ ကိုယ်ပိုင်ငွေ ခွဲ။

လက်ခံတာနဲ့ ခွင့်ပြုတာကို ဖြစ်နိုင်ရင် ခွဲ။

ပြေစာထား။

စာရင်းထား။

ပစ္စည်းစာရင်းထား။

အလှူရှင်က ဘာအတွက်ပေးတာလဲ သိမ်းထား။

တစ်ယောက်တည်းက ငွေလက်ခံ၊ ငွေထုတ်၊ ငွေစာရင်းရေး၊ ကိုယ့်စာရင်းကို ကိုယ်စစ် အားလုံးလုပ်ရင် အန္တရာယ်များတယ်။

ဒါဟာ သံဃဝိနည်းထဲက သတ်မှတ်ချက်ကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့ပေါ် ကူးပြောနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ တာဝန်ခွဲခြားမှုဆိုတဲ့ ခေတ်သစ်စာရင်းစစ်သဘောကို ဓမ္မထဲက အပိုင်မယူခြင်း၊ မျှဝေခြင်း၊ ဖြောင့်မတ်ခြင်းတို့နဲ့ ချိတ်ပြီး အသုံးချတာပါ။

အဖွဲ့အစည်းမှာ ငွေကို ရှင်းရင် စိတ်ကလည်း ရှင်းတယ်။

ငွေမရှင်းရင် မနာလိုမှု၊ သံသယ၊ စွပ်စွဲမှုတွေ ဝင်လာတယ်။

“ဘယ်လောက်ရတယ် မသိဘူး။”

“ဘယ်သူသုံးတယ် မသိဘူး။”

“ဘာကြောင့်သုံးတယ် မသိဘူး။”

ဒီ “မသိဘူး” သုံးခုက အဖွဲ့အစည်းပျက်စီးဖို့ လုံလောက်တယ်။

ရာထူးဆိုတာ ပိုင်ဆိုင်မှုလား၊ တာဝန်လား

ဒီမေးခွန်းက အရေးကြီးတယ်။

တည်ထောင်သူ။

ဥက္ကဋ္ဌ။

အတွင်းရေးမှူး။

ဘဏ္ဍာရေးမှူး။

ကောင်စီဝင်။

ဌာနမှူး။

နာမည်တွေ အများကြီးရှိနိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ရာထူးဆိုတာ အတ္တတည်ဆောက်ရာနေရာ မဟုတ်ဘူး။ တာဝန်ထမ်းရာနေရာ ဖြစ်သင့်တယ်။

မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ ရဟန်းကြီးများကို ရိုသေလေးစား၍ နားထောင်ထိုက်သူအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်းကို အပရိဟာနိယတရားထဲ ထည့်ဟောပါတယ်။ [မှတ်စု ၂]

ဒါကို “အသက်ကြီးသူပြောသမျှ မှန်တယ်” လို့ မယူရဘူး။

ရိုသေမှုရှိရမယ်။

အတွေ့အကြုံကို တန်ဖိုးထားရမယ်။

ဒါပေမဲ့ ဓမ္မဝိနယထက် လူတစ်ယောက်ကို မြင့်တင်ဖို့မဟုတ်ဘူး။

“ဆရာတော်ကြီးပါဆိုတော့ မမေးရဘူး” ဆိုတာ တရားနဲ့မညီနိုင်ဘူး။

ရိုသေစွာ မေးလို့ရတယ်။

အထောက်အထားနဲ့ လျှောက်လို့ရတယ်။

မတူတဲ့အမြင် တင်လို့ရတယ်။

လေးစားမှုနဲ့ accountability ဟာ ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘူး။

တချို့နေရာမှာ “လေးစားပါ” ဆိုတာကို “မမေးနဲ့” လို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်တယ်။

အဲဒါ အန္တရာယ်ရှိတယ်။

စစ်မှန်တဲ့လေးစားမှုက မှန်အောင် ကူညီပေးတယ်။

ညီညွတ်ခြင်းဟာ အားလုံးတစ်မျိုးတည်း တွေးခြင်း မဟုတ်ဘူး

သူတော်ကောင်းတို့…

“ညီညွတ်ပါ” ဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းတော်တော်များများမှာ အမြဲပြောတတ်တယ်။

ဒါပေမဲ့ ညီညွတ်ခြင်းကို မှားနားလည်လို့ ရှိတယ်။

ညီညွတ်ခြင်း = မေးခွန်းမမေးရ။

ညီညွတ်ခြင်း = အကြီးအကဲပြောတာပဲ အတည်။

ညီညွတ်ခြင်း = ကန့်ကွက်သူကို ဖယ်။

ညီညွတ်ခြင်း = အမှားကို ဖုံး။

ဒါတွေ ညီညွတ်ခြင်း မဟုတ်ဘူး။

သာရာဏီယတရားမှာ ညီညွတ်မှုရဲ့ အခြေခံက မေတ္တာ၊ သီလ၊ မျှဝေမှု၊ မှန်ကန်သောအမြင်တို့ပါ။ [မှတ်စု ၈]

အမှန်ကို ဖုံးပြီး ညီညွတ်တာဆိုတာ ကြာကြာမခံဘူး။

အပြင်မှာ ငြိမ်နေပြီး အတွင်းမှာ မကျေနပ်မှုတွေ စုပြီး တစ်နေ့ပေါက်ကွဲတတ်တယ်။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းကောင်းမှာ “ဘယ်လိုသဘောမတူရမလဲ” ဆိုတာပါ သင်ပေးရမယ်။

“သဘောမတူလို့ ရန်သူမဟုတ်ဘူး။”

“ကန့်ကွက်လို့ သစ္စာဖောက်မဟုတ်ဘူး။”

“မေးခွန်းမေးလို့ မလေးစားတာ မဟုတ်ဘူး။”

အဲဒီယဉ်ကျေးမှုရှိမှ အဖွဲ့က အမှားကို စောစောတွေ့မယ်။

ဥပမာတစ်ခု စဉ်းစားကြည့်ရအောင်

ဒီဥပမာဟာ ဖြစ်ရပ်မှန်တစ်ခုကို ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။ အဖွဲ့အစည်းစနစ်ကို မြင်သာဖို့ ဦးဇင်းတို့ စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု သုံးကြည့်တာပါ။

ပညာရေးပရဟိတအဖွဲ့တစ်ခု အသစ်တည်ထောင်တယ်လို့ ထား။

အစမှာ လူလေးယောက်ပဲရှိတယ်။

အားလုံးစိတ်ကောင်းရှိတယ်။

တစ်ပါးက တည်ထောင်ရေးကို အများဆုံး စတင်ခဲ့တယ်။

နောက်တစ်ပါးက ပညာရေးကျွမ်းတယ်။

တစ်ပါးက ဘဏ္ဍာရေးကျွမ်းတယ်။

တစ်ပါးက နည်းပညာကျွမ်းတယ်။

အစပိုင်းက “ငါတို့ရင်းနှီးတာပဲ၊ စာတွေ မလိုပါဘူး” လို့ ထင်တယ်။

ခြောက်လကြာတော့ အလှူငွေရလာတယ်။

ဝဘ်ဆိုက်ပေါ်လာတယ်။

အီးမေးလ်အကောင့်ရှိလာတယ်။

အလှူရှင်တွေတိုးလာတယ်။

တစ်ပါးက ကိုယ့်ဘာသာ အရေးကြီးစာချုပ်တစ်ခု လက်မှတ်ထိုးလိုက်တယ်။

နောက်တစ်ပါးက “ငါတို့ မဆုံးဖြတ်ရသေးဘူး” ပြောတယ်။

ပထမတစ်ပါးက “ငါတည်ထောင်သူပဲ၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိတယ်” ပြောတယ်။

အဲဒီကစပြီး ပဋိပက္ခဖြစ်လာတယ်။

ဘယ်သူမကောင်းလို့လဲ။

လူမကောင်းလို့ပဲလား။

မဟုတ်ဘူး။

စနစ်မရှင်းတာလည်း အကြောင်းတစ်ခု။

အစကတည်းက “ဘယ်ကိစ္စကို ဘယ်သူလုပ်နိုင်တယ်။ ဘယ်ကိစ္စကို အဖွဲ့အတည်ပြုရမယ်။ ဘယ်ကိစ္စကို အားလုံးသဘောတူရမယ်။ လက်မှတ်အာဏာ ဘယ်သူ့မှာရှိတယ်။ ငွေဘယ်လောက်အထိ ဘယ်သူခွင့်ပြုနိုင်တယ်။ အကောင့်ပြန်လည်ရယူရန် အချက်အလက်ကို ဘယ်နှယောက် ထိန်းမယ်” ဆိုတာ မရေးထားဘူး။

အဲဒီတော့ လူပေါ် မူတည်နေတယ်။

ပြီးတော့ အစည်းအဝေးခေါ်တယ်။

တစ်ပါးက ဒေါသနဲ့ စကားပြောတယ်။

နောက်တစ်ပါးက မျက်နှာမပျက်ချင်လို့ အမှားကို မဝန်ခံဘူး။

နောက်တစ်ပါးက “ငါဘက်မလိုက်ဘူး” ဆိုပြီး မပြောဘဲ နေတယ်။

အစည်းအဝေးပြီးတော့ နောက်ကွယ်မှာ အုပ်စုခွဲပြောကြတယ်။

ဒီအခြေအနေမှာ ဦးဇင်းတို့ ဒီနေ့ပြောနေတဲ့ တရားတွေကို အသုံးချရင် ဘာလုပ်မလဲ။

ပထမ — လူကို ရန်သူမလုပ်နဲ့။ ပြဿနာကို ခွဲသတ်မှတ်။

ဒီဟာ တာဝန်အာဏာ မရှင်းတာလား။ စာချုပ်ဆိုင်ရာ ကိစ္စလား။ ယုံကြည်မှုပျက်တာလား။

ဒုတိယ — သက်ဆိုင်သူအားလုံးကို မှန်ကန်တဲ့နည်းနဲ့ ခေါ်။

တတိယ — စာချုပ်၊ အီးမေးလ်၊ ယခင်ဆုံးဖြတ်ချက် ရှိရင် တင်။

စတုတ္ထ — တစ်ယောက်ပြီးတစ်ယောက် ပြောခွင့်ပေး။

ပဉ္စမ — ရန်စကားမသုံး။

ဆဋ္ဌမ — အကျိုးစီးပွားပတ်သက်သူက ကိုယ့်အကျိုးပါတဲ့အပိုင်းမှာ အဲဒါကို ထုတ်ဖော်။

သတ္တမ — နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရှင်းရှင်းရေး။

အဋ္ဌမ — ဘယ်သူ ဘာလုပ်မယ်၊ ဘယ်နေ့အပြီး သတ်မှတ်။

နဝမ — နောက်အစည်းအဝေးမှာ တကယ်လုပ်ပြီးလား ပြန်စစ်။

ဒီလိုဆိုရင် ပဋိပက္ခက “သူနဲ့ငါ” ကနေ “စနစ်နဲ့ပြဿနာ” ဆီ ပြောင်းသွားတယ်။

ဒါဟာ အဖွဲ့အစည်းငြိမ်းချမ်းရေးပါပဲ။

စည်းမျဉ်းရှိရုံနဲ့ မလုံလောက်ဘူး

အဖွဲ့အစည်းအသစ်တည်ထောင်တဲ့သူတွေ ရေးချင်တာ အများကြီးရှိတယ်။

ဖွဲ့စည်းပုံ။

ဘဏ္ဍာရေးမူဝါဒ။

အဖွဲ့ဝင်စည်းကမ်း။

အလုပ်အကိုင်စည်းမျဉ်း။

အစည်းအဝေးလုပ်ထုံး။

စာရွက်စာတမ်းထိန်းချုပ်မှု။

အားလုံးကောင်းတယ်။

ဒါပေမဲ့ စာရွက်ပေါ် စည်းမျဉ်းက စိတ်ထဲမှာ မရှိရင် မလုံလောက်ဘူး။

ဘုရားရှင်က အငြင်းပွားမှုရဲ့အမြစ်ကို ကြည့်တယ်။

ဒေါသ။

အငြိုး။

လှည့်စားမှု။

မနာလိုမှု။

ဝန်တိုမှု။

မကောင်းသောအလို။

မှားသောအမြင်။

ကိုယ့်အမြင်ကို မလွှတ်နိုင်မှု။

အဲဒီစိတ်ရှိနေသရွေ့ စည်းမျဉ်းစာအုပ်တစ်ထောင်ရှိလည်း ပဋိပက္ခ ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းဖွဲ့တဲ့အခါ နှစ်ထပ်ဖွဲ့ရမယ်။

အပြင်ဘက် ဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခု။ အတွင်းဘက် စိတ်ဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခု။

အပြင်ဘက်မှာ စည်းမျဉ်း။

အတွင်းမှာ သီလ။

အပြင်ဘက်မှာ အစည်းအဝေး။

အတွင်းမှာ နားထောင်နိုင်မှု။

အပြင်ဘက်မှာ မဲပေးမှု။

အတွင်းမှာ အတ္တလျှော့နိုင်မှု။

အပြင်ဘက်မှာ ဘဏ္ဍာရေးစစ်ဆေးမှု။

အတွင်းမှာ အလောဘ။

အပြင်ဘက်မှာ တိုင်ကြားမှုလုပ်ထုံး။

အတွင်းမှာ အဒေါသ။

အပြင်ဘက်မှာ မှတ်တမ်း။

အတွင်းမှာ သစ္စာ။

ဒီနှစ်ခု ပေါင်းမှ တကယ်အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တယ်။

“ကျွန်တော်တို့အားလုံး အချင်းချင်းယုံတယ်၊ စာမလိုဘူး” ဆိုတာကော

ဒါလည်း မကြာခဏကြားရတယ်။

“ငါတို့အားလုံး ဘုန်းကြီးတွေပဲ။ စာချုပ်ဘာလုပ်ဖို့လဲ။”

“အားလုံးအချင်းချင်း ယုံတယ်။”

“အစည်းအဝေးမှတ်တမ်း ရေးစရာမလိုဘူး။”

သူတော်ကောင်းတို့…

ယုံကြည်မှုကို ဦးဇင်းမလျှော့ချင်ဘူး။

ဒါပေမဲ့ စနစ်တကျစာရေးထားခြင်းဟာ ယုံကြည်မှုမရှိတာ မဟုတ်ဘူး။

ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်ခံအောင် ကာကွယ်တာ။

ဒီနေ့ လေးယောက်လုံးရင်းနှီးတယ်။

နောင် ဆယ်နှစ်ကြာရင် အဖွဲ့ဝင်အသစ်တွေ ဝင်လာမယ်။

တည်ထောင်သူတစ်ပါး မရှိတော့နိုင်ဘူး။

တာဝန်ခံပြောင်းနိုင်တယ်။

နိုင်ငံကူးပြောင်းနိုင်တယ်။

မှတ်ဉာဏ် မတူနိုင်တယ်။

“အဲဒီတုန်းက ဘယ်လိုသဘောတူခဲ့တာလဲ” ဆိုတာ စာမရှိရင် အဖြေမရှိတော့ဘူး။

ဒါကြောင့် တရားဝင်မှတ်တမ်းဟာ “မယုံလို့” မဟုတ်ဘူး။

“နောင်လာမယ့်သူ မပျောက်အောင်” ပါ။

“တည်ထောင်သူဆိုတာ ရာသက်ပန် အကုန်ဆုံးဖြတ်ခွင့်ရှိတယ်” ဆိုတာကော

တည်ထောင်သူရဲ့သမိုင်းကို အသိအမှတ်ပြုနိုင်တယ်။

ကျေးဇူးကို အသိအမှတ်ပြုနိုင်တယ်။

ဂုဏ်သိက္ခာဆိုင်ရာ အဆင့်တစ်ခု ပေးနိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ သမိုင်းဆိုင်ရာဂုဏ်နဲ့ လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာဟာ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

ဒီကွာခြားချက်မရှင်းရင် ပဋိပက္ခဖြစ်တယ်။

“ငါတည်ထောင်သူ၊ အဲဒါကြောင့် ဘဏ်လည်းငါ၊ အကောင့်လည်းငါ၊ အဖွဲ့နာမည်လည်းငါ၊ စာချုပ်လည်းငါ” ဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းမဟုတ်တော့ဘဲ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးပိုင်ဆိုင်မှုဆန်လာနိုင်တယ်။

ဓမ္မဝိနယက လူတစ်ဦးတည်းရဲ့အာဏာကို အမြင့်ဆုံးအဖြစ် မထားဘူးဆိုတဲ့ သဘောကို ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ ပြန်သတိရပါ။

အစည်းအဝေးမှူးရဲ့တာဝန်

အစည်းအဝေးဦးဆောင်သူဟာ “ငါ့အဆိုနိုင်ရမယ်” ဆိုတဲ့လူ မဖြစ်သင့်ဘူး။

သူ့တာဝန်က အစည်းအဝေးကို တရားမျှတအောင် ထိန်းပေးဖို့။

လူတိုင်းကို စကားပြောခွင့် သင့်လျော်စွာရအောင်။

အကြောင်းအရာမလွဲအောင်။

အချိန်မလွန်အောင်။

ရန်စကားမဖြစ်အောင်။

အထောက်အထားနဲ့အမြင် ခွဲအောင်။

အဆိုနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ရှင်းအောင်။

အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခရှိရင် ထုတ်ဖော်အောင်။

အဆုံးမှာ “ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်ခဲ့တာလဲ” လူတိုင်း သိအောင်။

ခေါင်းဆောင်က စကားအများဆုံး ပြောရမယ့်သူ မဟုတ်ဘူး။

လူတိုင်းပြောတာကို အများဆုံးနားထောင်နိုင်သူ ဖြစ်သင့်တယ်။

ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ ဘယ်နေရာမှာပဲ ဦးဆောင်ရပါစေ—ကျောင်းတိုက်၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရဟိတအသင်း၊ ဌာန၊ မိသားစု—ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေးရမယ်။

ငါက အားလုံးအတွက် နေရာဖွင့်ပေးနေတာလား။

ဒါမှမဟုတ် ငါ့အသံနဲ့ အခန်းတစ်ခန်းလုံး ပြည့်နေတာလား။

မှတ်တမ်းရေးသူရဲ့တာဝန်

မှတ်တမ်းရေးသူကလည်း အလွန်အရေးကြီးတယ်။

သူက ကိုယ်သဘောကျတဲ့ စကားပဲ ထည့်၊ မကြိုက်တာ ဖြုတ်မယ်ဆိုရင် သမိုင်းကို ထိန်းချုပ်နေပြီ။

မှတ်တမ်းဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပုံဖျက်မထားရဘူး။

“ကန့်ကွက်ချက်ရှိခဲ့တယ်” ဆိုတာ အရေးကြီးရင် ရေးရမယ်။

“အတည်မပြုရသေးဘူး” ကို “အတည်ပြုပြီး” လို့ မရေးရဘူး။

“ဆွေးနွေးရန်” ကို “ဆုံးဖြတ်ပြီး” လို့ မရေးရဘူး။

“အဆို” ကို “မူဝါဒ” လို့ မမြှင့်ရဘူး။

ဒီလိုသေးသေးလေးတွေက အဖွဲ့အစည်းသမိုင်းကို အကြီးအကျယ် ပြောင်းနိုင်တယ်။

သစ္စာဆိုတာ ဘုရားရှေ့မှာပဲ မဟုတ်ဘူး။

အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းထဲမှာလည်း လိုတယ်။

တာဝန်ပေးရုံမဟုတ် — ပြန်စစ်ရမယ်

အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ အစည်းအဝေးပြီးတိုင်း “ဒီဟာ သူလုပ်၊ အဲဒါသူလုပ်” ဆိုပြီး ခွဲတယ်။

နောက်အစည်းအဝေးရောက်တော့ ပြန်မစစ်ဘူး။

တစ်လ။

သုံးလ။

ခြောက်လ။

အဲဒီအလုပ် မပြီးသေးဘူး။

အဲဒါဆို အစည်းအဝေးက စကားပြောပွဲ ဖြစ်သွားတယ်။

ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ တာဝန်ခံနဲ့ အချိန်သတ်မှတ်ချက် ရှိရမယ်။

နောက်အကြိမ် ပြန်သုံးသပ်ရမယ်။

မပြီးရင် ဘာအခက်အခဲရှိလဲ ကြည့်။

တာဝန်ခံမကောင်းလို့ပဲလား။

အရင်းအမြစ်မရှိလို့လား။

ဆုံးဖြတ်ချက်က လက်တွေ့မကျလို့လား။

အဲဒီလို ပြန်သုံးသပ်မှ တိုးတက်တယ်။

ဘုရားရှင်ရဲ့ အပရိဟာနိယသဘောမှာလည်း အစည်းအဝေးခေါ်ပြီး ထိုင်နေရုံ မဟုတ်ဘူး။ ညီညွတ်စွာ စုဝေး၊ ညီညွတ်စွာထ၊ လုပ်ငန်းကို ညီညွတ်စွာ ဆောင်ရွက်ဆိုတဲ့ အဆုံးထိ ရှိတယ်။ [မှတ်စု ၂၊ ၄]

Meeting က Action ဆီရောက်မှ အကျိုးရှိတယ်။

မသေချာတဲ့သတင်းကို အစည်းအဝေးထဲ မသယ်လာနဲ့

အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ စကားက—

“ကြားတာကတော့…”

“ဟိုလူက ပြောတယ်…”

“သူက ဒီလိုစိတ်ရှိတယ်တဲ့…”

“အဲဒီသူက အဖွဲ့ကို ဖြိုချင်တာတဲ့…”

ဘယ်သူပြောတာလဲ မသိ။

အထောက်အထားမရှိ။

ဒါပေမဲ့ လူတွေစိတ်ထဲ အဆိပ်ဝင်သွားတယ်။

ဝိဝါဒမူလသုတ်ထဲက ဖုံးကွယ်မှု၊ လှည့်စားမှု၊ မနာလိုမှု၊ တင်းမာစွဲလမ်းမှုတွေကို ကြည့်လိုက်ရင် အငြင်းပွားမှုဟာ အကြောင်းအရာတစ်ခုကနေတင် မဖြစ်ဘဲ လူရဲ့ကိလေသာကနေ တိုးပွားလာနိုင်တာ မြင်ရတယ်။ [မှတ်စု ၁၃]

ဒါကြောင့် အစည်းအဝေးရဲ့ အခြေခံစည်းက—

“အထောက်အထားရှိတာနဲ့ အမြင်ကို ခွဲပြောပါ။”

“ငါ့အမြင်က…” ဆိုရင် အမြင်။

“ဒီစာရွက်အရ…” ဆိုရင် အထောက်အထား။

“သူ့ရည်ရွယ်ချက်က…” ဆိုရင် သတိထား။ လူ့စိတ်ကို အထောက်အထားမရှိဘဲ အတည်မပြုနဲ့။

ဒီလိုပဲ လူအချင်းချင်း စိတ်ငြိမ်းတယ်။

အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခ

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ သိပ်အရေးကြီးတဲ့ စကားတစ်ခုက အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခပါ။

ဥပမာ အဖွဲ့အစည်းက ဆောက်လုပ်ရေးစာချုပ် တင်တယ်ဆိုပါစို့။ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်ရဲ့ မိသားစုကုမ္ပဏီက လေလံဝင်တယ်။

သူက မကောင်းလို့ မဟုတ်ဘူး။

ဒါပေမဲ့ သူ့ကိုယ်ပိုင်အကျိုးနဲ့ အဖွဲ့အကျိုး ထိတွေ့လာပြီ။

ဒီအခါ “ကျွန်တော်နဲ့ သက်ဆိုင်ပါတယ်” လို့ အရင်ထုတ်ဖော်တာ သစ္စာပဲ။

မဲပေးရာမှာ သင့်လျော်တဲ့စည်းအတိုင်း ရှောင်တာ အရှက်မဟုတ်ဘူး။

အဲဒါက ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်တာ။

သာမဂါမသုတ်နဲ့ ဝိနည်းတော်က ကျွန်တော်တို့ကို “ပြဿနာအမျိုးအစားခွဲ၊ မျက်နှာချင်းဆိုင်ဖြေရှင်း၊ သင့်လျော်တဲ့နည်းကိုသာ သုံး” ဆိုတဲ့ စနစ်တကျဆင်ခြင်မှုကို သင်ပေးတယ်။ [မှတ်စု ၁၀–၁၂]

အဖွဲ့အစည်းအသစ်တည်ထောင်မယ်ဆိုရင် စိတ်ထဲမှာ ဘာတွေ ရှင်းရမလဲ

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

အခု ဦးဇင်းတို့ တရားစကားကို နားထောင်ပြီး ဖိုင်တစ်ခုရေးဖို့ မဟုတ်ဘူး။

ကိုယ့်စိတ်ထဲ စည်းတစ်ခု တည်ဆောက်ဖို့။

အဖွဲ့အစည်းတည်ထောင်မယ်ဆိုရင် ကိုယ်က “ရာထူးလိုချင်လို့လား၊ အလုပ်လုပ်ချင်လို့လား” ပြန်မေး။

လူတွေကို ဖိတ်မယ်ဆိုရင် “ကိုယ့်စကားနားထောင်မယ့်လူကိုပဲ ဖိတ်နေတာလား၊ လိုအပ်တဲ့ကျွမ်းကျင်သူကို ဖိတ်နေတာလား” ပြန်မေး။

အစည်းအဝေးလုပ်မယ်ဆိုရင် “ပြီးသားဆုံးဖြတ်ချက်ကို လက်မှတ်ထိုးခိုင်းတာလား၊ တကယ်ဆွေးနွေးဖို့လား” မေး။

မှတ်တမ်းရေးမယ်ဆိုရင် “အမှန်ကို ရေးမှာလား၊ အလှဆုံးပုံထွက်အောင် ရေးမှာလား” မေး။

ငွေကိုင်မယ်ဆိုရင် “ကိုယ်တစ်ယောက်တည်း သိရရင် စိတ်ချရတယ်လို့ ထင်နေတာလား၊ စနစ်ကို စိတ်ချရအောင် လုပ်ထားမှာလား” မေး။

အငြင်းပွားရင် “အဖွဲ့ကို ကယ်ချင်တာလား၊ ကိုယ်နိုင်ချင်တာလား” မေး။

အဲဒီမေးခွန်းတွေက မူဝါဒမေးခွန်း မဟုတ်တော့ဘူး။

တရားမေးခွန်း ဖြစ်သွားပြီ။

အဖွဲ့အစည်းစနစ်နဲ့ သတိပဋ္ဌာန်စိတ်

နောက်ဆုံးတော့ အုပ်ချုပ်မှုက စိတ်ထိန်းချုပ်မှုနဲ့ ပြန်ဆုံတယ်။

ဘာကြောင့် လူတစ်ယောက် အရာအားလုံးကို ထိန်းချုပ်ချင်တာလဲ။

“ငါမရှိရင် မဖြစ်ဘူး” ဆိုတဲ့စိတ်။

“ငါ့နာမည် မပါရင် မရဘူး” ဆိုတဲ့စိတ်။

“သူ့အဆိုအောင်သွားရင် ငါရှုံးသွားမယ်” ဆိုတဲ့စိတ်။

“ငါပြောပြီးသားကို ပြန်မပြင်ချင်ဘူး” ဆိုတဲ့စိတ်။

ဒါတွေဟာ စီမံခန့်ခွဲမှုအမှားအဖြစ် ပေါ်လာပေမဲ့ အောက်မှာ အတ္တစွဲရှိတယ်။

အစည်းအဝေးမှာ ကိုယ့်အဆိုကို ကန့်ကွက်လာတဲ့အခါ စိတ်ပူလာတယ်။

အဲဒီစိတ်ပူတာကို သိလိုက်။

ရင်ထဲ တင်းလာတာ သိလိုက်။

“ငါ့ကို မလေးစားဘူး” ဆိုတဲ့ အတွေးဝင်လာတာ သိလိုက်။

အဲဒီမှာ ချက်ချင်း ပြန်မတိုက်နဲ့။

သတိကပ်လိုက်။

“အခု ငါ အကြောင်းအရာကို ကာကွယ်နေတာလား၊ ငါ့အတ္တကို ကာကွယ်နေတာလား” မေးလိုက်။

ဒီသတိလေးက ကုလားထိုင်ပေါ်မှာ ထိုင်တရားလုပ်တာမဟုတ်ဘူး။

အစည်းအဝေးခန်းထဲက တရားပဲ။

အဖွဲ့အစည်းတည်ထောင်တာ သာသနာပြုတာဖြစ်နိုင်တယ် — ဒါပေမဲ့…

ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတစ်ခု။

ပညာရေးအဖွဲ့တစ်ခု။

တရားရိပ်သာတစ်ခု။

ပရဟိတအသင်းတစ်ခု။

သုတေသနဌာနတစ်ခု။

ကောင်းတဲ့ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ တည်ထောင်တယ်ဆိုရင် အများအကျိုးပြုနိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ ကောင်းတဲ့ရည်ရွယ်ချက် ရှိတာနဲ့ ကောင်းတဲ့အုပ်ချုပ်မှု အလိုအလျောက် မရဘူး။

ရည်ရွယ်ချက်ကောင်းသူလည်း စိတ်ဆိုးနိုင်တယ်။

ရည်ရွယ်ချက်ကောင်းသူလည်း မှားနိုင်တယ်။

သာသနာ့အလုပ်လုပ်သူလည်း ငွေစာရင်းမှားနိုင်တယ်။

တရားဟောသူလည်း အာဏာစွဲနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် “ငါတို့က သာသနာ့အဖွဲ့မို့ စည်းမျဉ်းမလိုဘူး” ဆိုတာ မမှန်ဘူး။

အမှန်တော့ စံနမူနာဖြစ်သင့်လို့ ပိုစနစ်တကျ ဖြစ်သင့်တယ်။

လွတ်လပ်ခွင့်နဲ့ တာဝန်ခံမှုကို တွဲထား

တချို့အဖွဲ့မှာ အရာအားလုံးကို ခေါင်းဆောင်ဆီ တင်ရတယ်။

ပုံနှိပ်စာရွက်တစ်ရွက်တောင် ခွင့်ပြုချက်။

အီးမေးလ်တစ်စောင်တောင် ခွင့်ပြုချက်။

ဝယ်ယူမှုသေးသေးတောင် ခွင့်ပြုချက်။

အဲဒီလိုဆို လုပ်ငန်း မသွက်ဘူး။

နောက်တစ်ဖက်မှာ “လွတ်လပ်စွာလုပ်” ဆိုပြီး ဘယ်သူမှ မသိတော့ရင်လည်း မကောင်းဘူး။

ဒါကြောင့် အကောင်းဆုံးက delegation နဲ့ accountability ကိုတွဲတာ — မြန်မာလိုပြောရရင် “တာဝန်လွှဲပေးပြီး ပြန်အစီရင်ခံရမယ့်စနစ်” ပေါ့။

သာမန်ကိစ္စ သတ်မှတ်ဘောင်အတွင်း တာဝန်ခံက လွတ်လပ်စွာလုပ်။

ဘောင်ကျော်ရင် ကောင်စီဆီ ပြန်တင်။

ပြီးရင် မှတ်တမ်းနဲ့ အစီရင်ခံ။

ဒီလိုဆို ခေါင်းဆောင်က အသေးစိတ်အားလုံး မကိုင်ရတော့ဘူး။

တာဝန်ခံလည်း မထိန်းချုပ်ဘဲ မနေဘူး။

အစည်းအဝေးတစ်ခု မစခင် သုံးမိနစ်စိတ်ချမ်းသာစေ

ဒီဟာက ဦးဇင်းရဲ့ လက်တွေ့အသုံးချအကြံပါ။ ဘုရားရှင်က “ခေတ်သစ်အစည်းအဝေးတိုင်း သုံးမိနစ်တရားထိုင်ရမယ်” လို့ ဟောတော်မူထားတာမဟုတ်ပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ အစည်းအဝေးမစခင် လူတိုင်း စိတ်ကို အေးအောင် ခဏထားတာ အသုံးဝင်တယ်။

အသက်ရှူတာ သိနေ။

“ဒီနေ့ ငါ အနိုင်ရဖို့ မလာဘူး။ အကောင်းဆုံးအဖြေရှာဖို့ လာတယ်” လို့ စိတ်ထား။

“ကိုယ့်စကားနဲ့ သူတစ်ပါးကို မနာစေဘူး။”

“အမှန်ကို ဖုံးမထားဘူး။”

“မသိရင် မသိဘူး ပြောမယ်။”

“မှားရင် ပြင်မယ်။”

ဒီလို စိတ်ထားပြီးမှ အစည်းအဝေးစရင် စကားရဲ့အရည်အသွေး ပြောင်းလာတယ်။

အစည်းအဝေးပြီးရင် အမုန်းမယူနဲ့

အဖွဲ့အစည်းကောင်းတစ်ခုမှာ မဲရှုံးနိုင်တယ်။

ကိုယ့်အဆို မအောင်နိုင်ဘူး။

ဒါပေမဲ့ စည်းမျဉ်းအတိုင်း တရားမျှတစွာ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ရင် “ငါ့အဆိုမအောင်လို့ အဖွဲ့ကို ဖျက်မယ်” ဆိုတဲ့စိတ် မထားရဘူး။

တစ်ဖက်မှာ အနိုင်ရသူကလည်း “ငါနိုင်ပြီ” လို့ မဟုတ်ဘူး။

ဒီနေ့အများစုက မိမိဘက်ဖြစ်ပေမဲ့ မနက်ဖြန် အမှားတွေ့ရင် ပြင်ရမယ်။

ဒါကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်အပြီး “ပြန်လည်သုံးသပ်နိုင်မှု” ရှိရမယ်။

စည်းမျဉ်းဆိုတာ မပြောင်းရဘူးလို့ မဆိုလိုဘူး။

ဘုရားရှင်ရဲ့ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ အတည်ပြုထားတာကို အလွယ်တကူ မဖျက်၊ မသတ်မှတ်ရသေးတာကို ကိုယ့်သဘောနဲ့ မသတ်မှတ်၊ လက်ခံထားတဲ့ သိက္ခာပုဒ်အတိုင်း ကျင့်ခြင်းကို အပရိဟာနိယသဘောအဖြစ် ဖော်ပြပါတယ်။ [မှတ်စု ၂]

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အတွက် သင်ခန်းစာက—

ပြင်ချင်လို့ ချက်ချင်းပြင်တာ မဟုတ်ဘူး။

ပြင်ဆင်နည်းကိုပါ စည်းမျဉ်းထား။

ဘယ်သူ အဆိုပြုနိုင်တယ်။

ဘယ်လောက်ကြိုတင်အသိပေးရမယ်။

ဘယ်အတည်ပြုမှုလိုတယ်။

ဘယ်နေ့ကစ အာဏာတည်တယ်။

အဟောင်းကို ဘယ်လိုသိမ်းမယ်။

ဒီလိုဆို စည်းမျဉ်းပြောင်းလည်း စနစ်မပျက်ဘူး။

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းဆိုတာ တကယ်တော့ စိတ်တွေကို စည်းရတာ

တံဆိပ်စည်းတာ မခက်ဘူး။

စာရွက်စည်းတာ မခက်ဘူး။

နာမည်စည်းတာ မခက်ဘူး။

လူ့စိတ်တွေကို ဓမ္မနဲ့ စည်းရတာ ခက်တယ်။

လူတစ်ယောက်က ချီးကျူးခံချင်တယ်။

တစ်ယောက်က မိမိအမြင်ကို အလွန်ယုံတယ်။

တစ်ယောက်က ရန်မဖြစ်ချင်လို့ အမှားမြင်လည်း မပြောဘူး။

တစ်ယောက်က တရားမျှတမှုကို တင်းတင်းယူပြီး မေတ္တာမရှိဘူး။

တစ်ယောက်က မေတ္တာကိုပြောပြီး accountability မရှိဘူး။

အဲဒီအရာတွေကို အလယ်တည့်တည့် ပြန်ထားပေးတာ ဓမ္မပါ။

မေတ္တာရှိ၊ ဒါပေမဲ့ အမှန်မဖုံးနဲ့။

အမှန်ပြော၊ ဒါပေမဲ့ ရိုင်းမပြောနဲ့။

လေးစား၊ ဒါပေမဲ့ မေးခွန်းမပိတ်နဲ့။

ယုံကြည်၊ ဒါပေမဲ့ စနစ်မဖျက်နဲ့။

အာဏာပေး၊ ဒါပေမဲ့ တာဝန်ခံမှုမလွှတ်နဲ့။

စာရေး၊ ဒါပေမဲ့ လူမဟုတ်တဲ့ စက်စနစ်လို မဖြစ်နဲ့။

အဖွဲ့ကောင်းတယ်ဆိုတာ အဲဒီညီမျှမှုရှိတာ။

ကိုယ့်အဖွဲ့ကို ကိုယ်တိုင်စမ်းကြည့်

အခု တရားနာရင်း ကိုယ်ပါဝင်နေတဲ့ အဖွဲ့တစ်ခုကို စိတ်ထဲထည့်ကြည့်။

အရေးကြီးဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ဘယ်လိုချလဲ။

အကြောင်းအရာကို ကြိုသိရလား။

ကန့်ကွက်ခွင့်ရှိလား။

လူကြီးနဲ့ သဘောမတူနိုင်လား။

မဲပေးပြီးရင် မှတ်တမ်းရှိလား။

ငွေကြေးကို ဘယ်နှယောက် သိလဲ။

တစ်ယောက်တည်း မရှိရင် အဖွဲ့ဆက်လည်နိုင်လား။

အကောင့်တစ်ခု ပျက်သွားရင် ပြန်ရနိုင်လား။

ဥက္ကဋ္ဌပြောင်းသွားရင် စာရွက်စာတမ်းတွေ ကျန်လား။

ပြဿနာရှိသူ တိုင်ကြားလို့ရတဲ့လမ်းရှိလား။

အမှားထောက်ပြသူကို ရန်သူလုပ်သလား။

တည်ထောင်သူကို လေးစားပြီး စည်းမျဉ်းကလည်း သူ့အပေါ် သက်ရောက်သလား။

အဲဒီမေးခွန်းတွေအားလုံးကို အေးအေးဆေးဆေး စဉ်းစားကြည့်။

အဖြေတချို့ မကောင်းရင် စိတ်မပျက်နဲ့။

အခုသိတာကို ပြင်လို့ရတယ်။

ပုဂ္ဂိုလ်ကို ချစ်တာနဲ့ စနစ်ကို ဖျက်တာ မတူဘူး

ဒီတစ်ချက်ကို ဦးဇင်း အလေးထားချင်တယ်။

ကိုယ်လေးစားတဲ့ဆရာတော်။

ကိုယ်ချစ်တဲ့တည်ထောင်သူ။

ကိုယ့်သူငယ်ချင်း။

ကိုယ့်ဆွေမျိုး။

သူတို့အမှားမဖြစ်အောင် စည်းမျဉ်းထားပေးတာက မယုံကြည်တာမဟုတ်ဘူး။

တကယ်ချစ်တာ။

ဘာကြောင့်လဲ။

တစ်ယောက်တည်းအပေါ် အရာအားလုံးတင်ထားရင် သူလည်း ပင်ပန်းတယ်။

မှားရင် သူ့အပေါ်အကုန်ပုံတယ်။

တရားစွဲမှု၊ အငြင်းပွားမှု၊ သံသယအားလုံး သူ့ထံရောက်တယ်။

စနစ်ကောင်းရင် တာဝန်ဝေတယ်။

သစ္စာရှိသူကိုတောင် accountability ပေးတာ ကာကွယ်ပေးတာပါပဲ။

ပထမသင်္ဂါယနာက သင်ပေးတဲ့ တာဝန်အလိုက် မေးခြင်း

ပဉ္စသတိကက္ခန္ဓကထဲက အချက်တစ်ခုကို ပြန်ကြည့်ရအောင်။

မဟာကဿပမထေရ်က ဝိနည်းပိုင်းကို အရှင်ဥပါလိကို မေးတယ်။ ဓမ္မပိုင်းကို အရှင်အာနန္ဒာကို မေးတယ်။ [မှတ်စု ၉]

ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် အဓိပ္ပာယ်ကောင်းတစ်ခု ယူနိုင်တယ်။

ဘယ်သူက ဘာမှာ ကျွမ်းကျင်လဲ သိ။

ဥပဒေကိစ္စကို နည်းပညာသမားတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ကူးတစ်ခုတည်းနဲ့ မဆုံးဖြတ်နဲ့။

ဘဏ္ဍာရေးကိစ္စကို စာရင်းမသိသူတစ်ယောက်တည်း မဆုံးဖြတ်နဲ့။

ပညာရေးသင်ရိုးကိစ္စကို လူမှုကွန်ရက်ကျွမ်းသူကပဲ ဆုံးဖြတ်တာ မဖြစ်သင့်ဘူး။

နည်းပညာလုံခြုံရေးကိုလည်း “အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ဆိုတော့ အားလုံးသိတယ်” မယူဆနဲ့။

ခေါင်းဆောင်က အရာအားလုံး သိရမယ့်သူ မဟုတ်ဘူး။

သိသူကို မေးတတ်ရမယ့်သူ။

ဒီသဘောက အလွန်အရေးကြီးတယ်။

အကြံပေးသူနဲ့ ဆုံးဖြတ်သူကို ခွဲသိ

ကျွမ်းကျင်သူက အကြံပေးတယ်။

ဆုံးဖြတ်ခွင့်ရှိတဲ့အဖွဲ့က ဆုံးဖြတ်တယ်။

ဒီနှစ်ခုလည်း မတူဘူး။

ဥပဒေပညာရှင်က “ဒီလိုလုပ်ရင် အန္တရာယ်ရှိတယ်” ပြောနိုင်တယ်။

ဒါက အကြံ။

အဖွဲ့က သက်ဆိုင်ရာစည်းအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ရမယ်။

ဒါပေမဲ့ ဥပဒေချိုးဖောက်ဖို့ မဲခွဲလို့တော့ မရဘူး။

ဘဏ္ဍာရေးကျွမ်းကျင်သူက “ဒီစီမံကိန်း မတတ်နိုင်သေးဘူး” ပြောတယ်ဆိုရင် စိတ်အားတက်ကြွမှုတစ်ခုတည်းနဲ့ မျက်ကွယ်မပြုသင့်ဘူး။

တရားနဲ့ စနစ်ဟာ တစ်ယောက်တည်း အားလုံးဖြစ်စေခြင်းထက် ပညာမျိုးစုံကို စုစည်းပေးတယ်။

လျှို့ဝှက်ချက်နဲ့ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု

တချို့က “ပွင့်လင်းမြင်သာမှုဆိုတော့ အားလုံးကို အများပြည်သူသိရမယ်” လို့ ထင်တယ်။

မဟုတ်ဘူး။

အဖွဲ့အစည်းမှာ အများပြည်သူသိသင့်တာ ရှိတယ်။

အတွင်းအဖွဲ့ဝင်သာ သိသင့်တာ ရှိတယ်။

လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်၊ တိုင်ကြားသူအချက်အလက်၊ လုံခြုံရေးစကားဝှက်၊ မပြီးသေးတဲ့ ဥပဒေကိစ္စစတာတွေဟာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနာမည်နဲ့ ဖြန့်မလို့ မရဘူး။

တစ်ဖက်မှာ “လျှို့ဝှက်တယ်” ဆိုပြီး ငွေစာရင်း၊ မတရားမှု၊ အလွဲသုံးစားမှုကို ဖုံးဖို့လည်း မဖြစ်ဘူး။

ဒါကြောင့် ပညာလိုတယ်။

ဘယ်အချက်ကို ဘယ်သူသိခွင့်ရှိတယ်။

ဘယ်အချိန်ထုတ်ပြန်မယ်။

ဘယ်သူအတည်ပြုမယ်။

သက်သေဘယ်လိုသိမ်းမယ်။

ဒီလို စနစ်ရှိရမယ်။

ဒီဟာတွေဟာ ခေတ်သစ်အုပ်ချုပ်ရေးအသုံးချမှုဖြစ်တယ်။ ဓမ္မအရတော့ အခြေခံမှာ သစ္စာ၊ အဟိံသာ၊ မေတ္တာ၊ တာဝန်ခံမှု၊ မဖုံးကွယ်သင့်တာ မဖုံးခြင်းဆိုတဲ့ စိတ်ထားတွေရှိတယ်။

အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အာဏာဟာ အကျိုးပြုဖို့ ဖြစ်ရမယ်

အာဏာဆိုတာ မကောင်းတဲ့အရာလို့ တစ်ဖက်သတ်မပြောနိုင်ဘူး။

ဆေးရုံမှာ ဆရာဝန်ကို အချို့လုပ်ပိုင်ခွင့်ပေးရမယ်။

တက္ကသိုလ်မှာ ကောင်စီကို အချို့လုပ်ပိုင်ခွင့်ပေးရမယ်။

ဘဏ္ဍာရေးတာဝန်ခံကို သတ်မှတ်ခွင့် ပေးရမယ်။

ဒါပေမဲ့ အာဏာကို အတ္တနဲ့ပေါင်းလိုက်ရင် ပြဿနာ။

“ငါ့ကို ဘယ်သူမှ မမေးရဘူး” ဆိုတဲ့စိတ် ဝင်လာရင် အန္တရာယ်။

အဖွဲ့အစည်းက လူတစ်ယောက်ကို “ရာထူးကြီး” အဖြစ် တင်ပေးရုံမဟုတ်ဘဲ “တာဝန်ကြီး” ကို ပေးတာ ဖြစ်သင့်တယ်။

လူအများရဲ့ငွေကို ကိုင်ရင် ပိုရှင်းရမယ်။

လူအများရဲ့ နာမည်ကို ကိုယ်စားပြုရင် ပိုသတိရှိရမယ်။

လူအများရဲ့ဘဝကို သက်ရောက်မယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ချရင် ပိုနားထောင်ရမယ်။

အာဏာတိုးလေ၊ တာဝန်ခံမှုတိုးလေ ဖြစ်သင့်တယ်။

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အသက်ဟာ “သမဂ္ဂ” ပါ

ဒကာ ဒကာမတို့…

ဦးဇင်းတို့ ဒီနေ့ တစ်နာရီနီးပါး ပြောနေတဲ့အရာအားလုံးကို စကားတစ်လုံးထဲ ချုံ့မယ်ဆိုရင်—

“သမဂ္ဂ”

ညီညွတ်ခြင်း။

ဒါပေမဲ့ ညီညွတ်ခြင်းကို အလွယ်မယူပါနဲ့။

သမဂ္ဂဆိုတာ အကုန်တူတူပြောခြင်း မဟုတ်ဘူး။

သမဂ္ဂဆိုတာ အမှန်ကို မဖုံးဘဲ အတူတူရပ်နိုင်ခြင်း။

သဘောမတူပေမဲ့ စည်းကို လေးစားနိုင်ခြင်း။

အနိုင်အရှုံးထက် အဖွဲ့အကျိုးကို မြင်နိုင်ခြင်း။

အမှားကို ဝန်ခံပြီး ပြင်နိုင်ခြင်း။

ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကို လျှော့နိုင်ခြင်း။

မျက်နှာချင်းဆိုင်ပြောပြီး နောက်ကွယ်မှာ မဖျက်ခြင်း။

ဆုံးဖြတ်ချက်ချပြီးရင် တာဝန်ယူခြင်း။

ဒီဟာ သမဂ္ဂ။

အခု သစ္စာလေးပါးဆီ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်

သူတော်ကောင်းတို့…

အဖွဲ့အစည်းစီမံခန့်ခွဲရေးအကြောင်း ပြောရင်းနဲ့ နောက်ဆုံး ဘုရားတရားက ဘယ်ဆီခေါ်သလဲ။

ဒုက္ခကို သိဖို့။

အကြောင်းကို သိဖို့။

ငြိမ်းနိုင်တာကို သိဖို့။

ငြိမ်းရာလမ်းကို လျှောက်ဖို့။

ဒုက္ခသစ္စာ အနေနဲ့ ကြည့်ရင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ စည်းမရှိခြင်း၊ အာဏာမရှင်းခြင်း၊ ငွေမရှင်းခြင်း၊ စကားမမှန်ခြင်း၊ အဖွဲ့ခွဲခြင်း၊ အချင်းချင်းမယုံခြင်း၊ နောက်ကွယ်စကား၊ ဆုံးဖြတ်ချက်မရှင်းခြင်းတို့က စိတ်ဆင်းရဲမှု၊ ပဋိပက္ခ၊ အဖွဲ့ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေတယ်။ တည်ထောင်သူလည်း ပင်ပန်းတယ်။ အဖွဲ့ဝင်လည်း ပင်ပန်းတယ်။ အကျိုးခံစားရမယ့် လူထုလည်း နစ်နာတယ်။

ဒီဒုက္ခကို “သူ့ကြောင့်ပဲ” လို့ တစ်ယောက်တည်းပေါ် ပုံမချပါနဲ့။

သမုဒယသစ္စာ ဘက်ကိုကြည့်။

အောက်မှာ ဘာရှိလဲ။

ရာထူးလိုချင်တဲ့ တဏှာ။

နာမည်လိုချင်တဲ့ တဏှာ။

အရာအားလုံး ကိုယ်ထိန်းချုပ်ချင်တဲ့ တဏှာ။

“ငါ့အမြင်ပဲမှန်” ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်။

“ငါရှုံးမခံဘူး” ဆိုတဲ့ မာန။

ကန့်ကွက်သူကို ဒေါသ။

အခြားသူအောင်မြင်တာ မခံချင်တဲ့ ဣဿာ။

ပစ္စည်း၊ နာမည်၊ အလှူရှင်၊ အာဏာကို မျှဝေချင်တဲ့ မစ္ဆရိယ။

ဒီစိတ်တွေက စည်းမျဉ်းပြဿနာနောက်မှာ ရှိနိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ အကြောင်းတစ်ခုတည်းနဲ့ အားလုံးကို မရှင်းရဘူးနော်။ တချို့ပြဿနာက စည်းမျဉ်းမကောင်းလို့၊ ကျွမ်းကျင်မှုမလုံလောက်လို့၊ ဆက်သွယ်မှုမှားလို့လည်း ဖြစ်တယ်။ အဲဒီအချက်တွေကိုလည်း စစ်ရမယ်။

နိရောဓသစ္စာ ဘက်ကိုကြည့်တော့—အာဏာစွဲတာ လျော့လာရင်၊ ငါ့အမြင်ပဲဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှု လျော့လာရင်၊ ဒေါသအေးလာရင်၊ မမှန်စကား ရပ်လာရင်၊ လူကိုမဖျက်ဘဲ ပြဿနာကို စနစ်တကျဖြေရှင်းလာရင် ပဋိပက္ခအပူဟာ အေးလာနိုင်တယ်။

နိရောဓဆိုတာ “အဖွဲ့အစည်းက အမြဲအောင်မြင်မယ်၊ ငွေအများကြီးရမယ်” ဆိုတဲ့ အာမခံမဟုတ်ဘူး။

အတွင်းစိတ်ရဲ့ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ စွဲလမ်းမှု အေးရာဆီ သွားတာကို ဆိုလိုတယ်။

မဂ္ဂသစ္စာ ကတော့ လမ်းရှိတယ်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိ — လူထက်တရားနဲ့ မှန်ကန်မှုကို မြင့်ထား။

သမ္မာသင်္ကပ္ပ — အနိုင်ရချင်တဲ့ရည်ရွယ်ချက်ထက် အကျိုးပြုလိုတဲ့ရည်ရွယ်ချက်ထား။

သမ္မာဝါစာ — အချိန်သင့်၊ အမှန်၊ နူးညံ့၊ အကျိုးရှိ၊ မေတ္တာရှိတဲ့ စကားပြော။

သမ္မာကမ္မန္တ — ငွေ၊ စာချုပ်၊ ပစ္စည်း၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ မတရားမှုမလုပ်။

သမ္မာအာဇီဝ — အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ဝင်ငွေနဲ့ လုပ်ငန်းတွေကို မှန်ကန်စွာထား။

သမ္မာဝါယာမ — ပဋိပက္ခအမြစ် မပေါ်ခင် တား၊ ပေါ်လာရင် လျှော့။

သမ္မာသတိ — အစည်းအဝေးထဲမှာ ကိုယ့်ဒေါသ၊ ကိုယ့်မာနကို သိ။

သမ္မာသမာဓိ — ဆုံးဖြတ်ချက်မချခင် စိတ်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ အကြောင်းအရာကို မြင်နိုင်အောင် ကျင့်။

ဒီလိုဆိုရင် အဖွဲ့အစည်းတည်ထောင်မှုက နာမည်တစ်ခုတည်ထောင်တာထက် တရားကျင့်စရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ဒကာ ဒကာမတို့…

ကိုယ်တည်ထောင်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းက ကိုယ့်မာနကို တည်ဆောက်ပေးတဲ့နေရာ မဖြစ်ပါစေနဲ့။

ကိုယ့်လောဘကို အားပေးတဲ့နေရာ မဖြစ်ပါစေနဲ့။

အချင်းချင်း စကားနာထိုးရာနေရာ မဖြစ်ပါစေနဲ့။

တစ်ဦးတည်း ပိုင်ဆိုင်အုပ်ချုပ်ရာ နေရာ မဖြစ်ပါစေနဲ့။

ဓမ္မရှိရာ၊ သီလရှိရာ၊ သစ္စာရှိရာ၊ မေတ္တာရှိရာ၊ တာဝန်ခံမှုရှိရာ၊ အမှားကို ပြင်နိုင်ရာ၊ ပညာရှိသူကို နားထောင်နိုင်ရာ၊ အသစ်ဝင်လာသူလည်း စည်းအတိုင်း ကာကွယ်ခံရရာ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်ပါစေ။

တည်ထောင်သူကို ကျေးဇူးသိပါ။

ဒါပေမဲ့ တရားထက် မမြင့်ပါစေနဲ့။

ခေါင်းဆောင်ကို လေးစားပါ။

ဒါပေမဲ့ စည်းမျဉ်းအပြင် မထားပါနဲ့။

အများစုကို လေးစားပါ။

ဒါပေမဲ့ အများစုမဲကို အမှန်တရားနဲ့ မရောပါနဲ့။

မှတ်တမ်းရေးပါ။

ဒါပေမဲ့ အမှန်ကို မပြင်ပါနဲ့။

ပွင့်လင်းပါ။

ဒါပေမဲ့ ကာကွယ်ရမယ့် ကိုယ်ရေးအချက်ကို မဖော်ပါနဲ့။

လျှို့ဝှက်ပါ။

ဒါပေမဲ့ မတရားမှုကို မဖုံးပါနဲ့။

အဲဒီအလယ်လမ်းဟာ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ကျင့်ဝတ်ပဲ။

ဒီနေ့ကစပြီး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ တာဝန်ယူနေတဲ့ ဒကာ ဒကာမတို့၊ ဆရာ ဆရာမတို့၊ သံဃာတော်တို့ အားလုံး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အချက်တစ်ချက်တော့ ကတိပေးနိုင်ကြပါစေ။

“အရေးကြီးတဲ့ကိစ္စကို လူနောက်ကွယ်မှာ မဆုံးဖြတ်ဘူး။”

“သက်ဆိုင်သူကို နားထောင်မယ်။”

“မသိတာကို မသိဘူးပြောမယ်။”

“မှားရင် ပြင်မယ်။”

“ငွေနဲ့ မှတ်တမ်းကို ကိုယ့်ပိုင်လို မလုပ်ဘူး။”

“အဖွဲ့ရဲ့ စည်းက ကိုယ့်အပေါ်လည်း သက်ရောက်ရမယ်။”

ဒီလိုစိတ်တစ်ခုစီရှိလာရင် အဖွဲ့အစည်းကောင်းတစ်ခုရဲ့ အုတ်မြစ်တစ်ချပ်စီ ဖြစ်လာပါတယ်။

ဤသို့ ဓမ္မဝိနယ၏ အခြေခံအမြင်များကို စနစ်တကျ ဆင်ခြင်နာယူရသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အာဏာစွဲခြင်း၊ မနာလိုခြင်း၊ အငြိုးထားခြင်း၊ မမှန်စကားပြောခြင်းတို့ လျော့နည်း၍ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ သစ္စာ၊ ညီညွတ်မှု၊ တာဝန်ခံမှုတို့ တိုးပွားကြပါစေ။

သာသနာရေးအဖွဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ပညာရေးအဖွဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ လူမှုအကျိုးပြုအဖွဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ် ရာထူးနဲ့နာမည်ကြီးဖို့ထက် လူအများအကျိုးရှိစေသော စနစ်ကောင်းကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။

အဖွဲ့အစည်းထဲမှာ အမြင်ကွဲလာသောအခါ ရန်သူမမြင်ဘဲ ဖြေရှင်းရမည့်ပြဿနာကို မြင်နိုင်ကြပါစေ။

အာဏာရလာသောအခါ ပိုင်ဆိုင်မှုမဟုတ်ဘဲ တာဝန်ကို မြင်နိုင်ကြပါစေ။

မှားလာသောအခါ အတ္တမကာကွယ်ဘဲ အမှန်ကို ကာကွယ်နိုင်ကြပါစေ။

တစ်ယောက်ရဲ့အသံထက် ဓမ္မရဲ့အသံကို နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။

ယခုနာယူရသော ဓမ္မကုသိုလ်အဖို့ကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်အပေါင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှဝေ၍ အားလုံးပင် ဒုက္ခခပ်သိမ်းမှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်ငြိမ်းချမ်းခြင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေသတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

---

အထောက်အထားနှင့် ကျမ်းကိုးမှတ်စု

1. ၂၀၂၆ ဩဂုတ် ၂၆ ရက်ကို ဗုဒ္ဓဟူးနေ့၊ သာသနာနှစ် ၂၅၇၀၊ မြန်မာနှစ် ၁၃၈၈၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၃ ရက် (calendarmyanmar.com)

2. ဒီဃနိကာယ် ၁၆၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် — သံဃာကို မကြာခဏစုဝေးစေခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ စုဝေး/ထ/သံဃကိစ္စဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အကြီးအကဲရဟန်းများအား လေးစားခြင်းနှင့် ဘုရားရှင်နောက်ပိုင်း ဓမ္မဝိနယကို ဆရာအဖြစ်ထားခြင်းတို့အတွက် အဓိကကျမ်းအခြေခံ။ (SuttaCentral)

3. မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၈၊ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ် — ဘုရားရှင်နောက်ပိုင်း တစ်ဦးတည်းသော အုပ်ချုပ်သူအပေါ် မှီခိုခြင်းထက် ဓမ္မနှင့် ဝိနယအတိုင်း ဆောင်ရွက်ကြောင်း အရှင်အာနန္ဒာ၏ ရှင်းလင်းချက်။ (SuttaCentral)

4. မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၏ ဝဇ္ဇီအပရိဟာနိယတရားပိုင်း — “သမဂ္ဂါ သန္နိပတိဿန္တိ…” စသည့် မြန်မာအက္ခရာပါဠိဝေါဟာရကို ရရှိသည့်ကျမ်းသက်သေ။ (alintann.org)

5. ဝိနယ မဟာဝဂ္ဂ၊ ဥပေါသထက္ခန္ဓက — သတ်မှတ်နယ်အတွင်း ပြည့်စုံသောသံဃာဖြင့် ဥပေါသထဆောင်ရွက်မှု၊ အဖွဲ့ပြည့်စုံမှု၊ တရားဝင်/မတရားဝင် ဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများ။ ဤဝိနည်းစည်းမျဉ်းများကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့ပေါ် တိုက်ရိုက်ကူးယူခြင်းမဟုတ်ဘဲ procedural analogy အဖြစ်သာ sermon ထဲတွင် အသုံးပြုထားသည်။ (SuttaCentral)

6. မဇ္ဈိမနိကာယ် ၄၈၊ ကောသမ္ဗိယသုတ် — ပဋိပက္ခဖြစ်နေသော ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ယူမေးမြန်းခြင်းနှင့် မေတ္တာအခြေခံ ခန္ဓာ၊ ဝစီ၊ မနောကံ စသည်တို့ဖြင့် ညီညွတ်မှုကို ထူထောင်ခြင်း။ (SuttaCentral)

7. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၉၈၊ ဝါစာသုတ် — စကားကို အချိန်သင့်၊ အမှန်၊ နူးညံ့၊ အကျိုးရှိ၊ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပြောရန် အချက်ငါးချက်။ (SuttaCentral)

8. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၆.၁၂၊ သာရာဏီယသုတ် — ချစ်ခင်လေးစားမှု၊ မငြင်းပွားမှု၊ ညီညွတ်မှုဖြစ်စေသည့် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် မေတ္တာ၊ ရရှိမှုမျှဝေခြင်း၊ သီလနှင့်အမြင်ညီညွတ်ခြင်းဆိုင်ရာ တရားခြောက်ပါး။ (Dhamma Talks)

9. ဝိနယ၊ ပဉ္စသတိကက္ခန္ဓက — မဟာကဿပမထေရ်က သံဃာရှေ့တွင် အရှင်ဥပါလိအား ဝိနည်း၊ အရှင်အာနန္ဒာအား ဓမ္မနှင့်ပတ်သက်၍ စနစ်တကျ မေးမြန်းစိစစ်သည့် ပထမသင်္ဂါယနာဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်။ (SuttaCentral)

10. ဝိနယ၊ အဓိကရဏသမထ — သမ္မုခါဝိနယ၊ သတိဝိနယ၊ အမူဠှဝိနယ၊ ပဋိညာတကရဏ၊ ယေဘုယျသိကာ၊ တဿပါပိယသိကာ၊ တိဏဝတ္ထာရက ဟူသော ဖြေရှင်းရေးမူခုနစ်မျိုး။ မြန်မာအက္ခရာအမည်များကို ပရိဝါရမြန်မာရင်းမြစ်နှင့်လည်း တိုက်စစ်ထားသည်။ (SuttaCentral)

11. ပရိဝါရ၊ သမထဘေဒ — ဝိဝါဒ၊ စွပ်စွဲမှု၊ အာပတ်၊ လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အဓိကရုဏ်းတို့ကို မည်သည့် သမထနည်းများနှင့် ဆက်စပ်ဖြေရှင်းကြောင်း ခွဲခြားထားသည်။ ထို့ကြောင့် “အရာအားလုံးကို အများစုမဲနှင့်သာ ဖြေရှင်းသည်” ဟူသော ရိုးရှင်းလွန်းသည့် ချဲ့ကားချက်ကို sermon တွင် မသုံးထားပါ။ (SuttaCentral)

12. မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၄၊ သာမဂါမသုတ် — အဓိကရုဏ်းလေးမျိုးနှင့် ၎င်းတို့ကို ငြိမ်းစေသော နည်းလမ်းခုနစ်မျိုး၊ အငြင်းပွားမှုအမြစ်များဆိုင်ရာ အဓိက canonical anchor။ (SuttaCentral)

13. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၆.၃၆၊ ဝိဝါဒမူလသုတ် — ဒေါသ/အငြိုး၊ ဖုံးကွယ်လှည့်စားမှု၊ မနာလိုဝန်တိုမှု၊ ကောက်ကျစ်မှု၊ မကောင်းသောအလိုနှင့် မှားသောအမြင်၊ ကိုယ့်အမြင်ကို တင်းကျပ်စွဲလမ်းမှုတို့ကဲ့သို့ အငြင်းပွားမှုအမြစ်များ။ (SuttaCentral)