ခန္ဓာငါးပါးဟူသော ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိခြင်း — ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အခါ မဖန်တီးဘဲ သိမ်းဆည်း၍ တိလက္ခဏာဖြင့် စူးစမ်းခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— နေ့လည်ပိုင်းမှာ မေးခွန်းတစ်ခုနဲ့ စကြမယ်။ မနက်က နာကျင်မှုတစ်ခုရှိခဲ့တယ်။ အခုမရှိတော့ဘူး။ အဲဒီနာကျင်မှုကို “ငါ့နာကျင်မှု” လို့ ခိုင်ခိုင်မာမာ သိမ်းထားချင်ပေမယ့် အခု ဘယ်မှာလဲ။ မနက်က စိတ်မကောင်းဖြစ်ခဲ့တယ်။ နေ့လည်ရောက်တော့ ပြောင်းသွားတယ်။ အဲဒီပြောင်းလဲမှုကို စာအုပ်ထဲမှာမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်ကြုံနေတဲ့အရာထဲကနေ စူးစမ်းရမယ်။

ဒီနေ့ရဲ့ အခြေခံကျမ်းစကားက “saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā” ပဲ။ ဒါပေမယ့် နေ့လည် တီရဏပရိညာဘက်မှာ စာရင်းသိရုံနဲ့ မရတော့ဘူး။ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ခန္ဓာသဘောကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဘက်က စူးစမ်းရမယ်။ 

ကန္ဓသံယုတ္တ SN 22.15 မှာ ရူပဟာ အနိစ္စ၊ အနိစ္စဖြစ်တာဟာ ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခဖြစ်တာဟာ အနတ္တဖြစ်ကြောင်း ဆက်စပ်ဖော်ပြပြီး “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā” — “ဒါဟာ ငါ့ဟာမဟုတ်၊ ဒါဟာ ငါမဟုတ်၊ ဒါဟာ ငါ့အတ္တမဟုတ်” လို့ ယထာဘူတ ပညာနဲ့ မြင်ရမယ်လို့ ဟောထားတယ်။ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်တို့ကိုလည်း အလားတူ ဆက်စပ်ထားတယ်။ 

ဒါကို လက်တွေ့မှာ ဘယ်လိုသုံးမလဲ။ ပထမဆုံး— မရှိတာကို ဖန်တီးမယူပါနဲ့။ V2 ဖြစ်လို့ ဖြစ်လာတဲ့အခါသာ။ ဥပမာ ကိုယ်ခန္ဓာမှာ ပူခြင်း ထင်ရှားလာရင် ပူတာကို သိ။ ပူတာကို ကြာရှည်အောင် မထိန်းနဲ့။ ပျောက်အောင်လည်း အတင်းမလုပ်နဲ့။ ပြောင်းလဲမှုရှိရင် ပြောင်းလဲမှုကို သိ။ အဲဒီကနေ အနိစ္စကို စကားလုံးနဲ့ မတင်ဘဲ ဖြစ်စဉ်အဖြစ် စူးစမ်းပါ။

ဒုတိယ— ခံစားမှုတစ်ခု ပေါ်လာရင် “ဒါက အမြဲတမ်း ဒီလိုပဲ” လို့ မသတ်မှတ်နဲ့။ သုခဝေဒနာဖြစ်လာရင်လည်း ဆက်ရှိစေချင်တဲ့စိတ် ပေါ်နိုင်တယ်။ ဒုက္ခဝေဒနာဖြစ်လာရင် ပျောက်စေချင်တဲ့စိတ် ပေါ်နိုင်တယ်။ အဒုက္ခမသုခဖြစ်ရင် မသိလိုက်ဘဲ လွတ်သွားနိုင်တယ်။ ဒီနေရာမှာ တီရဏပရိညာရဲ့ အလုပ်က ခံစားမှုကို ဖန်တီးတာမဟုတ်ဘဲ ဖြစ်လာတဲ့သဘောကို စူးစမ်းတာ။

တတိယ— သညာ။ လူတစ်ယောက်ရဲ့မျက်နှာကို မြင်ပြီး “သူက ငါ့ကို မကြိုက်ဘူး” လို့ ချက်ချင်း အဓိပ္ပာယ်တပ်လိုက်တတ်တယ်။ တကယ်မြင်တာနဲ့ ကိုယ်သတ်မှတ်လိုက်တာကို ခွဲနိုင်ရင် သညာရဲ့အခန်းကဏ္ဍ ပိုရှင်းလာတယ်။ ဒီလိုခွဲခြားခြင်းဟာ အခြားသူရဲ့စိတ်ကို ဖတ်တာမဟုတ်ဘူး။ ကိုယ့်အတွင်းက မှတ်သားသတ်မှတ်မှုကို သိတာ။

စတုတ္ထ— သင်္ခါရ။ “ပြန်ပြောမယ်၊ ထွက်သွားမယ်၊ ဆက်ကိုင်ထားမယ်” ဆိုတဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုတွေ ပေါ်လာနိုင်တယ်။ ဒီစိတ်တုံ့ပြန်မှုကို “ငါ့အမိန့်” လို့သာ မမြင်ဘဲ အကြောင်းအခြေအနေကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ စိတ်ဖွဲ့စည်းမှုအဖြစ် စူးစမ်းနိုင်ရင် ဆုပ်ကိုင်မှု အနည်းငယ်လျော့နိုင်တယ်။

ပဉ္စမ— ဝိညာဏ်။ မြင်သိ၊ ကြားသိ၊ စိတ်အာရုံသိမှုတွေဟာ အာရုံနဲ့ အခြေအနေပြောင်းတာနဲ့ ပြောင်းတတ်တယ်။ ခန္ဓာငါးပါးကို တစ်ခုချင်းစီ အတင်းလိုက်ခွဲဖို့ မဟုတ်ဘူး။ ထင်ရှားတဲ့အရာကို ထင်ရှားသလို သိပြီး “တည်မြဲလား၊ ဖိစီးနိုင်သလား၊ အလိုအတိုင်း ထိန်းချုပ်နိုင်သလား” ဆိုတဲ့ စူးစမ်းမှုနဲ့ ဆက်ကြည့်ဖို့။

SN 22.18 က ခန္ဓာတစ်ပါးစီနဲ့ အဲဒီခန္ဓာဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းအခြေအနေတို့ အနိစ္စဖြစ်ကြောင်း ပြတယ်။ အဲဒီအချက်က တိလက္ခဏာကို အကြောင်းကင်းပြီး အလွတ်ရွတ်ဖို့ မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးတယ်။ ဖြစ်လာတာဟာ အခြေအနေမဲ့ မဟုတ်ဘူး။ အခြေအနေပြောင်းရင် ဖြစ်စဉ်လည်း ပြောင်းတယ်။ 

SN 22.59 မှာ ရူပကို အတ္တဖြစ်ခဲ့မယ်ဆိုရင် “ငါ့ရူပ ဒီလိုဖြစ်စေ၊ ဒီလိုမဖြစ်စေနဲ့” လို့ အမိန့်ပေးနိုင်ရမယ်ဆိုတဲ့ စူးစမ်းပုံကို တွေ့ရတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီလို အပြည့်အဝအမိန့်ပေးလို့ မရဘူး။ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်တို့လည်း အလားတူပဲ။ ဒီဟာကို ကိုယ့်ခန္ဓာကို မုန်းဖို့မဟုတ်ဘဲ အလိုအတိုင်းအပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ အတ္တတစ်ခုအဖြစ် မဆုပ်ကိုင်ဖို့ သုံးရမယ်။ 

အခု လက်တွေ့နှိုင်းယှဉ်ကြည့်။ ဖုန်းမှာ မက်ဆေ့ခ်ျတစ်ခု ဝင်လာတယ်။ စာလုံးတွေကို မြင်တယ်။ သညာက အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်တယ်။ ဝေဒနာ ပေါ်တယ်။ စိတ်တုံ့ပြန်မှု ပေါ်တယ်။ သိမှုက တစ်ခုပြီးတစ်ခု ပြောင်းတယ်။ ဒီအချိန်မှာ “ငါ့ကို မလေးစားဘူး” ဆိုတဲ့ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုထဲ ဝင်သွားရင် ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ကို မမြင်တော့ဘူး။ တစ်ခဏ ရပ်ပြီး ဖြစ်နေသလောက်ကို သိနိုင်ရင် အပြုအမူရွေးချယ်ရာမှာ နေရာလွတ်တစ်ခု ရလာနိုင်တယ်။

ခေတ်သစ် neuroscience မှာ attention ဟာ perceptual processing ကို ရွေးချယ်ဦးစားပေးပြီး neural representation အချို့ကို ပိုမိုအားပေးနိုင်ကြောင်း လေ့လာထားတယ်။ ဒါကို ဗုဒ္ဓတရားနဲ့ တူတယ်လို့ မဆိုဘူး။ သတိထားရမယ့် ခေတ်သစ်ဥပမာက— ကိုယ်အာရုံစိုက်နေတဲ့အရာက ကိုယ့်အတွေ့အကြုံထဲမှာ ပိုထင်ရှားလာနိုင်တာကြောင့် မရှိတဲ့ဒုက္ခကို ရှာဖွေဖန်တီးပြီး “လေ့ကျင့်” မနေသင့်ဘူးဆိုတာပဲ။ 

ဒါကြောင့် V2 စည်းကမ်းက အလွန်အရေးကြီးတယ်။ နာကျင်မှု မရှိရင် နာကျင်မှုမရှာ။ ဒေါသ မရှိရင် အတိတ်ကို ပြန်တူးပြီး ဒေါသမဖန်တီး။ လောဘ မထင်ရှားရင် အာရုံဆိုးတွေကို သွားရှာပြီး စမ်းသပ်မနေ။ ဖြစ်လာတဲ့အခါသာ မျက်နှာမလွှဲဘဲ သိမ်းဆည်းရှု။ “သိမ်းဆည်း” ဆိုတာ ဖမ်းထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ ပျောက်မသွားခင် အဖြစ်အပျက်ကို မမေ့မလျော့ သိမှတ်ခြင်းသဘောနဲ့ ယူရမယ်။

တိလက္ခဏာကိုလည်း စကားလုံးတပ်ပြီး အတင်းဆုံးဖြတ်မနေပါနဲ့။ “အနိစ္စ၊ အနိစ္စ” လို့ ပြောတာနဲ့ အနိစ္စကို မြင်ပြီးသား မဟုတ်ဘူး။ ဖြစ်ပေါ်၊ ပြောင်းလဲ၊ ပျောက်ကွယ်သဘောကို ကိုယ်တိုင်ထင်ရှားသလောက် သိရမယ်။ ဖိစီးမှု၊ မတည်ငြိမ်မှု ထင်ရှားရင် ဒုက္ခလက္ခဏာဘက်က သိ။ အလိုအတိုင်းမရ၊ ကိုယ်ပိုင်အာဏာမရှိမှု ထင်ရှားရင် အနတ္တဘက်က စူးစမ်း။

ဒီအတွေ့အကြုံတွေကြောင့် “ငါ ဉာဏ်တက်ပြီ” လို့ မသတ်မှတ်ရဘူး။ တိလက္ခဏာတစ်ချက် ထင်ရှားတာနဲ့ မဂ်ဖိုလ်အဆင့် သတ်မှတ်လို့မရဘူး။ တရားအားထုတ်မှုမှာ ရိုးသားမှုက— ဖြစ်တာကို ဖြစ်သလောက်သာ သိခြင်း။ မသိတာကို မသိသေးဘူးလို့ ထားခြင်း။

Snp 1.4 ဟာ Kasibhāradvāja Sutta ဖြစ်ပြီး လယ်ယာလုပ်ငန်းကို ဓမ္မလမ်းနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ဟောထားတဲ့ သုတ်ဖြစ်တယ်။ ဒီနေ့ schedule pairing ကို လေးစားထားပေမယ့် ခန္ဓာငါးပါးနဲ့ တိလက္ခဏာအတွက် အဓိက canonical proof အဖြစ် မသုံးဘူး။ ကျမ်းတစ်ခုကို ခေါင်းစဉ်နဲ့မကိုက်ဘဲ အတင်းဆွဲသုံးတာထက် တိုက်ရိုက်ထောက်ပံ့တဲ့ Khandha Saṃyutta ကို အခြေခံတာက ပိုမှန်ကန်တယ်။ 

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ဒုက္ခသစ္စာကို စူးစမ်းတယ်ဆိုတာ ဒုက္ခကို ထပ်ဖန်တီးတာ မဟုတ်ဘူး။ ရှိနေတဲ့အရာကို မျက်နှာမလွှဲဘဲ သိတာ။ အကြောင်းကို မြင်လာရင် အကြောင်းကို ဆက်အားမပေးဖို့ နေရာရတယ်။ ဆုပ်ကိုင်မှု လျော့လာတဲ့အခါ ခဏတာပင်ဖြစ်စေ လွတ်လပ်မှုရဲ့ အရသာကို နားလည်လာနိုင်တယ်။ ဒါကို နိရောဓသစ္စာအပြည့်အဝ သိပြီးပြီလို့ မကြေညာရဘူး။ လမ်းကတော့ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာဝါယာမတို့နဲ့ မှန်ကန်စွာ ဆက်လျှောက်ရမယ်။

အတိုချုံး သတိပေးချက်နဲ့ ပိတ်ကြမယ်— “မရှိတာကို မဖန်တီးနဲ့။ ရှိတာကို မဖုံးနဲ့။ ဖြစ်လာတာကို ဖြစ်လာသလောက် သိ။ ပြောင်းတာကို ပြောင်းသလောက် သိ။ အလိုအတိုင်းမရတာကို အလိုအတိုင်းမရသလောက် သိ။ ပြီးရင် ‘ငါ့ဟာ’ ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုကို ထပ်မဖြည့်နဲ့။”

တရားတော်နိဂုံး

တီရဏပရိညာဘက်မှာ အရေးကြီးတာက တိလက္ခဏာကို စာလုံးတပ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ဖြစ်လာတဲ့ခန္ဓာသဘောထဲမှာ မတည်မြဲမှု၊ ဖိစီးနိုင်မှု၊ အလိုအတိုင်းမရမှုကို ဖြစ်သလောက် စူးစမ်းခြင်းဖြစ်တယ်။ မရှိတာကို မဖန်တီး၊ ရှိတာကို မဖုံး၊ အတွေ့အကြုံကို အဆင့်အတန်းမကြေညာဘဲ ရိုးသားစွာ သိနိုင်ကြပါစေ။

ဤတရားနာယူရသော ကုသိုလ်အစုစုသည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ တိုးပွားရာ အထောက်အပံ့ဖြစ်၍ ဒုက္ခသစ္စာကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်နိုင်ရာ၊ ဆုပ်ကိုင်မှု လျော့ပါးရာ၊ အဆုံးစွန် နိဗ္ဗာန်ငြိမ်းချမ်းရာသို့ အထောက်အပံ့ဖြစ်ပါစေ။

သာဓု သာဓု သာဓု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပလာလက

https://orcid.org/0009-0000-0697-4760

 References

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 56.11, Dhammacakkappavattanasutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 22.15, Yadaniccasutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 22.18, Sahetuaniccasutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇasutta.

Sutta Nipāta 1.4, Kasibhāradvājasutta.

Moore, Tirin, and Marc Zirnsak. “Neural Mechanisms of Selective Visual Attention.” Annual Review of Psychology 68 (2017): 47–72.

Bibliography

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Sutta Piṭaka: Saṃyutta Nikāya, Majjhima Nikāya, Aṅguttara Nikāya, and Sutta Nipāta. Digital Pāli editions consulted and cross-checked against Chaṭṭha Saṅgāyana-derived Roman-script presentations.

Moore, Tirin, and Marc Zirnsak. 2017. “Neural Mechanisms of Selective Visual Attention.” Annual Review of Psychology 68: 47–72.

Squire, Ryan F., Behrad Noudoost, Robert J. Schafer, and Tirin Moore. 2013. “Prefrontal Contributions to Visual Selective Attention.” Annual Review of Neuroscience 36: 451–466.