ငွေကြေးကို စနစ်နဲ့ထိန်း၊ စိတ်ကို သီလနဲ့ထိန်း Accounting, DOA, Audit နှင့် ပွင့်လင်းတာဝန်ခံမှုတရား
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်
မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၃ ရက်
ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၆ ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။
ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။
နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။
စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။
ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…
ဒီနေ့ တရားအကြောင်းက နည်းနည်းထူးတယ်။ ဘုရားဂုဏ်၊ မေတ္တာ၊ ဝိပဿနာတရားလောက်ကိုပဲ မဟောဘူး။ လူအများစုစည်းပြီး သာသနာရေး၊ ပညာရေး၊ ပရဟိတ၊ ပြတိုက်၊ ကျောင်း၊ ဖောင်ဒေးရှင်း၊ အသင်းအဖွဲ့တစ်ခုခု လုပ်တဲ့အခါ မလွဲမရှောင် ကြုံရတဲ့ “ငွေကြေး” ကို တရားနဲ့ ဘယ်လိုကိုင်မလဲဆိုတာ ပြောမယ်။
ငွေဆိုတာ စက္ကူပဲလို့ ထင်ရပေမဲ့ အဖွဲ့အစည်းထဲဝင်သွားတာနဲ့ ယုံကြည်မှု၊ တာဝန်၊ အာဏာ၊ သစ္စာတို့နဲ့ ချိတ်သွားတယ်။ ငွေစာရင်းမရှင်းရင် ကိန်းဂဏန်းတစ်ကြောင်းတည်းမပျက်ဘူး၊ လူအချင်းချင်း ယုံကြည်မှုပါ ပျက်တတ်တယ်။ စာရင်းရှင်းခြင်းဆိုတာ “ဘယ်သူ့ငွေကို ဘာအတွက်သုံးခဲ့သလဲ” ဆိုတဲ့ သစ္စာကို ကာကွယ်တာပါ။
ဒီနေရာမှာ စည်းတစ်ခုထားမယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ခေတ်သစ် Accounting Software၊ DOA Matrix၊ Payment Voucher၊ Internal/External Audit စနစ်တွေကို ဟောထားတယ်လို့ မပြောပါဘူး။ အဲဒါတွေက ခေတ်သစ်ပညာရပ်။ ဦးဇင်းတို့က ဓမ္မတော်ထဲက ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ သတိ၊ ပစ္စည်းစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဝင်ငွေထွက်ငွေသိခြင်း၊ မယူသင့်တာမယူခြင်း စတဲ့သဘောတွေနဲ့ ချိတ်ပြီး နားလည်ကြရအောင်။
ဝင်ငွေကိုသိ၊ ထွက်ငွေကိုသိ — စာရင်းစနစ်ရဲ့ ဓမ္မအုတ်မြစ်
ဒကာ ဒကာမတို့… အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄ မှာ အိမ်ရှင်ဘဝကို နေထိုင်သူအတွက် လက်ရှိဘဝအကျိုးရှိစေမယ့် အချက်တွေထဲ “ရလာတဲ့ပစ္စည်းကို စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်း” နဲ့ “ဝင်ငွေ၊ ထွက်ငွေကို သိပြီး မလွန်မကျွံ အသက်မွေးတတ်ခြင်း” ကို ထင်ရှားစွာ ဟောထားပါတယ်။
ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းမှာ “ဘဏ်ထဲငွေဘယ်လောက်ရှိလဲ” သိတာနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ ဘယ်ကရ၊ ဘာရည်ရွယ်ချက်နဲ့ရ၊ ဘာအတွက်သုံး၊ ဘယ်သူ့ကိုပေး၊ ဘာအထောက်အထားရှိ၊ စာရင်းဘယ်ခေါင်းစဉ်အောက်ဝင်၊ ဘဏ်နဲ့ ledger ကိုက်သလား—ဒီမေးခွန်းတွေ ဖြေနိုင်မှ Accounting System က အသက်ဝင်တယ်။
Accounting System ဆိုတာ software တစ်ခုဝယ်ထားတာ မဟုတ်ဘူးနော်။ ငွေလက်ခံ၊ ငွေပေးချေ၊ အထောက်အထားထား၊ စာရင်းသွင်း၊ ဘဏ်စာရင်းပြန်ညှိ၊ အစီရင်ခံတဲ့ လမ်းကြောင်းတစ်ခုလုံး ဖြစ်တယ်။ Software က ကူညီပေးနိုင်ပေမဲ့ မမှန်တဲ့အချက်အလက်ထည့်ရင် report ကလည်း မမှန်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် ငွေစာရင်းရဲ့ ပထမတရားက “သစ္စာ”။ ဒုတိယတရားက “သတိ”။ တတိယတရားက “အလောဘ”။ စာရင်းစနစ်တစ်ခုက ဒီသုံးခုကို အစားထိုးလို့မရဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီသုံးခုကို လက်တွေ့ကာကွယ်ပေးမယ့် လမ်းကြောင်းတော့ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ခေတ်သစ် internal control စနစ်တွေက လုပ်ငန်းထိရောက်မှု၊ ယုံကြည်ရတဲ့အစီရင်ခံချက်နဲ့ စည်းမျဉ်းလိုက်နာမှုကို ကူညီဖို့ စီမံခန့်ခွဲသူတွေသုံးတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ ဒီဟာက တရားတော်ရဲ့သက်သေမဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်ပါ။
ယုံကြည်လို့ စနစ်မထားတာလား၊ ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ စနစ်ထားတာလား
တချို့က ပြောတတ်တယ်။ “ငါတို့အချင်းချင်း ယုံပါတယ်၊ ဘာကြောင့် Prepare By, Check By, Approved By သုံးယောက်ခွဲရမှာလဲ” တဲ့။
သူတော်ကောင်းတို့… ဒီစကားကို ဦးဇင်း နည်းနည်းပြန်မေးချင်တယ်။ “ယုံကြည်တာ” နဲ့ “တစ်ယောက်တည်းကို အမှားလုပ်နိုင်တဲ့အခွင့်အရေးအကုန်ပေးထားတာ” တူသလား။ မတူဘူး။
လူတစ်ယောက်တည်းကို voucher ပြင်ဆင်၊ check၊ approve၊ bank transfer နဲ့ နောက်ဆုံးကိုယ့်စာရင်းကို ကိုယ်စစ်တဲ့အထိ အားလုံးပေးထားရင် သူမကောင်းလို့ပဲ အန္တရာယ်ရှိတာ မဟုတ်ဘူး။ စနစ်က လူတစ်ယောက်အပေါ် အလွန်မှီခိုနေပြီလို့ ပြောရမယ်။
စာရင်းစစ်ပညာမှာ key duties တွေကို လူတစ်ယောက်တည်း မထိန်းစေဘဲ authorization, processing/recording, review, asset custody စတာတွေကို ခွဲထားခြင်းဟာ error သို့မဟုတ် fraud အန္တရာယ်လျော့စေတဲ့ အခြေခံထိန်းချုပ်မှုတစ်ခုလို့ အစိုးရ internal-control standards တွေက ရှင်းပြထားပါတယ်။
အဖွဲ့သေးသေးမှာ လူမလုံလောက်ရင် တာဝန်ခွဲမရတဲ့နေရာကို တခြားကာကွယ်နည်းနဲ့ ဖြည့်ရမယ်။ ဥပမာ ပေးချေသူမဟုတ်သူက bank statement နဲ့ reconciliation ပြန်စစ်မယ်၊ အကြီးစားအသုံးစရိတ်ကို အဖွဲ့လိုက်အတည်ပြုမယ်။ စနစ်က အဖွဲ့ရဲ့အရွယ်နဲ့ risk ကိုက်ရမယ်။
အဓိကက “လူကို မယုံလို့ စည်းထားတာ” မဟုတ်ဘူး။ “လူက လူဖြစ်လို့ မှားနိုင်တယ်၊ မေ့နိုင်တယ်၊ ဖိအားအောက်ကျနိုင်တယ်၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကြုံနိုင်တယ်” ဆိုတာကို ဝန်ခံပြီး ယုံကြည်မှုကို စနစ်နဲ့ကာကွယ်တာ။
DOA — လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိတယ်ဆိုတာ အကန့်အသတ်မရှိတာ မဟုတ်ဘူး
ဒီနေ့ DOA ဆိုတာကို Delegation of Authority — လုပ်ပိုင်ခွင့်လွှဲအပ်ခြင်းစနစ် ဆိုတဲ့အဓိပ္ပာယ်နဲ့ သုံးကြရအောင်။
အဖွဲ့ကြီးလာတာနဲ့ အရာအားလုံးကို လူတစ်ယောက်ဆီ တင်လို့မရတော့ဘူး။ အသုံးစရိတ်သေးသေးကနေ စာချုပ်ကြီးအထိ တည်ထောင်သူတစ်ယောက်တည်းအတည်ပြုနေရင် လုပ်ငန်းမလည်ဘူး။ ဒါကြောင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်ကို အကန့်အသတ်နဲ့ လွှဲပေးရတယ်။
ခေတ်သစ်ဘဏ္ဍာရေးစီမံခန့်ခွဲမှုမှာ delegation ဆိုတာ ဘယ်သူက ဘာကို ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ ခွင့်ပြုနိုင်တယ်ဆိုတာ သတ်မှတ်ရေးသားပြီး လုပ်ပိုင်ခွင့်လွှဲအပ်တာပါ။ လုပ်ပိုင်ခွင့်နဲ့အတူ accountability ပါ လိုက်လာတယ်။
DOA Matrix မှာ ငွေပမာဏတစ်ခုတည်း မကြည့်နဲ့။ သာမန်အသုံးစရိတ်၊ စာချုပ်၊ အလုပ်ခန့်ထားမှု၊ ဘဏ်အကောင့်ပြောင်းခြင်း၊ အကြွေးယူခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုရောင်းခြင်း စတဲ့ ကိစ္စအမျိုးအစားကိုပါ ခွဲရမယ်။ ငွေပမာဏသေးသေးဖြစ်ပေမဲ့ အရေးပါမှုကြီးရင် အတည်ပြုအဆင့်မြင့်နိုင်တယ်။
နောက်တစ်ချက်—ကိုယ့် DOA limit ကို ဖြတ်ကျော်ဖို့ invoice ကို နှစ်ပိုင်းသုံးပိုင်း ခွဲတာမျိုး မလုပ်ရဘူး။ “တစ်ခုလုံးက ဘာလုပ်ငန်းလဲ” ကိုကြည့်ရမယ်။ စည်းကိုရှောင်ဖို့ ပုံစံခွဲတာက စနစ်ကို ချိုးဖောက်တာ။
ရာထူးကြီးလို့ အရာအားလုံး approve လုပ်လို့ရတယ် မဟုတ်ဘူး။ လုပ်ပိုင်ခွင့်ရဲ့နယ်နိမိတ်ကို သိတာဟာ ရာထူးဂုဏ်ကို လျှော့တာမဟုတ်ဘူး။ အဖွဲ့ရဲ့ပစ္စည်းကို ကာကွယ်တာ။
Prepare By — စာရေးသူက အမှန်ကို အပြည့်အစုံတင်ရမယ်
Voucher တစ်စောင်ကို ကြည့်ကြည့်။ “Prepare By” ဆိုတာ လက်မှတ်တစ်ကြောင်း မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ်ရေးသွင်းတဲ့အချက်အလက်ကို မှန်ကန်အောင် စုစည်းတင်ပြတာ။
ဘာအတွက်ပေးချေတာလဲ။ ဘယ်သူ့ကိုပေးတာလဲ။ ဘယ်လောက်လဲ။ ဘယ်နေ့လဲ။ ဘယ် project သို့မဟုတ် budget line အောက်ကလဲ။ invoice/receipt/contract/approval/email စတဲ့ supporting documents ဘာတွေရှိလဲ။ advance ဆိုရင် ဘယ်နေ့ပြန်ရှင်းမလဲ။ tax သို့မဟုတ် ဥပဒေဆိုင်ရာလိုအပ်ချက်ရှိရင် ဘာလုပ်ထားလဲ။ ငွေလွှဲရင် bank reference ဘာလဲ။ အဲဒီလို evidence trail ရှိရမယ်။
Prepare လုပ်တဲ့သူက မသေချာတာကို ခန့်မှန်းပြီး မဖြည့်ရဘူး။ “အများအားဖြင့်ဒီလောက်ပဲ” ဆိုပြီး amount မရေးရဘူး။ invoice မရှိရင် “ရှိတယ်” လို့ မရေးရဘူး။ နောက်မှယူမယ်ဆိုရင် နောက်မှယူမယ်လို့ ရှင်းထား။
ဒီနေရာမှာ အရှင်ရာဟုလာကို ဟောထားတဲ့ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်ကို သတိရပါ။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်နဲ့ ပြုမယ့်အရာကို မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ပြန်ဆင်ခြင်ဖို့ ဟောထားပါတယ်။ ဒီသုတ်ကို voucher workflow လို့ မခေါ်ရဘူး။ ဒါပေမဲ့ “မလုပ်ခင်စစ်၊ လုပ်နေစဉ်သတိထား၊ လုပ်ပြီးနောက်ပြန်စစ်” ဆိုတဲ့ အကျင့်အတွက် ဓမ္မသင်ခန်းစာယူနိုင်တယ်။
Prepare By မှာ မေးရမယ့်တရားမေးခွန်းက—“ငါတင်ပြထားတာ အမှန်ပြည့်စုံသလား။ မသေချာတာကို သေချာသလိုရေးထားသလား။ ကိုယ့်လူ၊ သူ့လူဆိုပြီး အချက်အလက်ကွာခြားသလား”။
Check By — စစ်ဆေးသူက လက်မှတ်မထိုးခင် တကယ်စစ်ရမယ်
တချို့အဖွဲ့မှာ Check By လက်မှတ်ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ checker က document မဖတ်ဘူး။ “သူရေးထားတာပဲ” ဆိုပြီး လက်မှတ်ထိုးတယ်။ အဲဒီတော့ လက်မှတ်သုံးခုရှိလည်း control တစ်ခုတည်းပဲ။
စစ်ဆေးသူရဲ့တာဝန်က arithmetic မှန်လား။ supporting document ကိုက်လား။ ပစ္စည်း/ဝန်ဆောင်မှု တကယ်ရခဲ့လား။ budget ရှိလား။ policy နဲ့ကိုက်လား။ duplicate payment မဟုတ်ဘူးလား။ နာမည်၊ bank account၊ amount မှန်လား။ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခရှိလား။ approval level ဘယ်လောက်လိုလဲ။ ဒီလိုပဲကြည့်ရမယ်။
Check By လက်မှတ်က “ကျွန်တော်လည်းရှိခဲ့တယ်” ဆိုတဲ့ အလှဆင်မဟုတ်ဘူး။ “ကျွန်တော်စစ်ဆေးပြီး ဒီအချက်တွေကို တာဝန်ယူတယ်” ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှိရမယ်။
အဲဒီလိုဖြစ်မှ checker က preparer ရဲ့ရန်သူမဟုတ်ဘူး။ သူ့ကို ကာကွယ်ပေးသူ ဖြစ်တယ်။ လူနှစ်ယောက်ကြည့်လို့ အမှားစောစောတွေ့ရင် နောက်မှ စွပ်စွဲမှုကြီးမဖြစ်တော့ဘူး။
Approved By — အာဏာသုံးတာမဟုတ်၊ တာဝန်ခံတာ
Approved By က အမြင့်ဆုံးလက်မှတ်ဖြစ်လို့ ထင်ရှားတယ်။ ဒါပေမဲ့ approve လုပ်သူက “ငါအကြီးဆုံး” လို့ ပြတာမဟုတ်ဘူး။ “ဒီအသုံးစရိတ်ဟာ အဖွဲ့ရဲ့ရည်ရွယ်ချက်၊ budget, policy, DOA နဲ့ကိုက်ညီတယ်လို့ ငါဆုံးဖြတ်ပြီး တာဝန်ယူတယ်” ဆိုတာ။
အဲဒီအတွက် approver က amount တစ်ခုတည်း မကြည့်ရဘူး။ Purpose ကိုကြည့်ရမယ်။ Necessity ကိုကြည့်ရမယ်။ Value for money သဘောကိုကြည့်ရမယ်။ Conflict ရှိမရှိကြည့်ရမယ်။ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးပါနေရင် ထုတ်ဖော်ပြီး သင့်လျော်သလို ဆုံးဖြတ်မှုကနေရှောင်ရမယ်။
တကယ်အရေးကြီးတာက “အာဏာရှိလို့ လုပ်လို့ရတယ်” နဲ့ “လုပ်သင့်လို့ လုပ်တယ်” ကို ခွဲနိုင်ခြင်း။
တစ်ခုခုကို စည်းအရ approve လုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာ ဓမ္မအရ အမြဲကောင်းတယ်လို့ မဆိုလိုဘူး။ အဖွဲ့က ခွင့်ပြုထားတယ်ဆိုတာ အကျင့်သီလအရ သင့်တော်မှုကို အစားထိုးမရဘူး။
ငွေကိုယူတာထက် “မယူသင့်တာ မယူနိုင်ခြင်း” က ပိုကြီးတယ်
ဒီဃနိကာယ် ၃၁ ရဲ့ အိမ်ရှင်အကျင့်ညွှန်ကြားမှုမှာ အလုပ်ရှင်၊ အလုပ်သမား နှစ်ဖက်တာဝန်ကို ဖော်ပြရာ၌ အလုပ်သမားဘက်က အလုပ်ကိုကောင်းစွာလုပ်ခြင်း၊ ပေးထားတာကိုသာယူခြင်း စတဲ့အချက်တွေ ပါတယ်။ အလုပ်ရှင်ဘက်ကလည်း အရည်အချင်းနဲ့ကိုက်တဲ့အလုပ်ပေးခြင်း၊ လုပ်ခပေးခြင်း၊ နာမကျန်းချိန်စောင့်ရှောက်ခြင်း စတဲ့တာဝန်တွေ ဖော်ပြထားတယ်။
အဖွဲ့အစည်းငွေကို ကိုင်တဲ့သူအတွက် “ပေးထားတာကိုသာယူ” ဆိုတဲ့ စိတ်သဘောက သိပ်အရေးကြီးတယ်။
အဖွဲ့ပိုင် credit card၊ ကား၊ အလှူငွေ၊ သတ်မှတ်ရည်ရွယ်ချက်ရှိတဲ့ ရန်ပုံငွေတွေကို ကိုယ့်ပစ္စည်းလို မသုံးနဲ့။ “နောက်မှပြန်ထည့်မယ်” ဆိုတာကလည်း ခွင့်ပြုထားတဲ့စနစ်မရှိရင် မလုပ်သင့်ဘူး။
အဲဒီအခါ အလောဘက internal control ဖြစ်လာတယ်။ ဟီရိဩတ္တပ္ပက access control ဖြစ်လာတယ်။ သတိက transaction monitoring ဖြစ်လာတယ်လို့ ဦးဇင်း ပြောချင်တာ မဟုတ်ဘူး—ဒါက နားလည်လွယ်အောင် နှိုင်းယှဉ်တာ။ ပညာရပ်နဲ့ တရားကို မရောဘဲ “အတွင်းစိတ်ကောင်းမှု မရှိရင် အပြင်စနစ်က အပြည့်အဝမကာကွယ်နိုင်ဘူး” ဆိုတာကို ပြောချင်တာ။
ဘောက်ချာတစ်စောင်ဟာ စာရွက်မဟုတ်ဘူး — ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့သမိုင်း
ဒကာ ဒကာမတို့… ဘောက်ချာကို စာရွက်တစ်ရွက်လို့ မကြည့်နဲ့။ အဲဒါ “ဘာကြောင့် အဖွဲ့ရဲ့ပစ္စည်းတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ထုတ်သုံးခဲ့တာလဲ” ဆိုတဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်း။
အထောက်အထားမရှိတဲ့အသုံးစရိတ်က တကယ်သုံးထားတာဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ နောင်လာသူအတွက် သိနိုင်စရာမရှိဘူး။ စာရင်းစစ်သူအတွက် evidence မရှိဘူး။ Board အတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်ပြန်တည်ဆောက်လို့မရဘူး။ အလှူရှင်မေးရင် ဖြေဖို့ခက်တယ်။
ဒါကြောင့် “ငါသိပါတယ်၊ သူသိပါတယ်” နဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ Organization memory လိုတယ်။ Voucher number, date, payee, purpose, amount, budget/project, supporting document, payment reference, Prepare By, Check By, Approved By, posting reference—အဖွဲ့အခြေအနေအလိုက် လိုအပ်တဲ့အချက်တွေ သိမ်းထားရမယ်။
စာရွက်စာတမ်းများလွန်းလို့ လုပ်ငန်းပိတ်မသွားအောင်လည်း တိုင်းတာရမယ်။ ငွေတစ်ထောင်သုံးတာနဲ့ သိန်းရာချီစာချုပ်ကို form တူတူလုပ်ချင်ရင် လူတွေ control ကို မုန်းသွားမယ်။ Risk အလိုက် control strength ခွဲရမယ်။ အရေးကြီးတာက “စည်းက ရှင်းရမယ်၊ လိုက်နာလို့ရရမယ်၊ စစ်လို့ရရမယ်”။
Bank Reconciliation — စာရင်းနှစ်ခု တစ်ခုတည်းလို့ မထင်နဲ့
အဖွဲ့ငွေစာရင်းမှာ ကွန်ပျူတာထဲက balance နဲ့ bank statement balance တူမယ်လို့ အလိုအလျောက်မယူနဲ့။ Cheque outstanding ဖြစ်နိုင်တယ်။ bank fee ရှိနိုင်တယ်။ transfer pending ဖြစ်နိုင်တယ်။ စာရင်းနှစ်ခါသွင်းထားနိုင်တယ်။ မသွင်းထားတဲ့ transaction ရှိနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် ကာလအလိုက် reconciliation လုပ်ရတယ်။ “စာရင်းကပြောတာ” နဲ့ “ဘဏ်ကပြောတာ” ဘာကြောင့်ကွာလဲ ရှင်းရတယ်။
ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း reconciliation လုပ်ကြည့်။ “ငါမျက်နှာမလိုက်ဘူး” လို့ထင်ပေမဲ့ ကိုယ့်လူကို အမြဲလျှော့ပေးနေတာရှိလား။ “ငါတာဝန်ခံတယ်” လို့ထင်ပေမဲ့ အမှားကို အောက်လူပေါ်ပဲ တင်နေတာရှိလား။
တရားရဲ့ reconciliation က ဒီမှာစတယ်—ကိုယ့်အယူအဆနဲ့ ကိုယ့်လုပ်ရပ် ကိုက်သလား။
Internal Audit — အဖွဲ့အတွင်းက လွတ်လပ်သော မျက်စိ
Internal Audit ကို တချို့က “အမှားလိုက်ဖမ်းတဲ့အဖွဲ့” လို့ ထင်တယ်။ အဲလိုသာလုပ်ရင် ဝန်ထမ်းတွေ audit ကို ကြောက်တယ်။ Documents ဖုံးတယ်။ မေးရင် ခံစစ်ထားတယ်။
ခေတ်သစ် internal-audit framework မှာတော့ management နဲ့ governing body ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို ခွဲပြီး၊ internal audit ကို governance, risk management နဲ့ controls အပေါ် independent and objective assurance နဲ့ advice ပေးတဲ့ အခန်းကဏ္ဍအဖြစ် ရှင်းထားပါတယ်။ Internal audit ရဲ့ independence က management လုပ်ငန်းကို ကိုယ်တိုင်လုပ်ပြီး နောက်မှ ကိုယ်တိုင်စစ်မနေဖို့ အရေးကြီးတယ်။
ဒါကြောင့် internal audit ရဲ့ လွတ်လပ်မှုကို ထိခိုက်စေမယ့် management responsibility ကို auditor က မယူသင့်ဘူး။ Daily control ကို management ကပိုင်တယ်။ Auditor ရဲ့အလုပ်က control ဒီဇိုင်းနဲ့ လိုက်နာမှု၊ risk management နဲ့ evidence ကို လွတ်လပ်စွာသုံးသပ်ပြီး assurance နဲ့ advice ပေးတာ။
သေးငယ်တဲ့အဖွဲ့မှာ full-time internal audit function မထားနိုင်လည်း risk နဲ့အရွယ်အစားကိုက်တဲ့ independent review, audit committee oversight သို့မဟုတ် external provider စတဲ့ နည်းတွေကို စဉ်းစားနိုင်တယ်။ အဓိကက ကိုယ်လုပ်ထားတဲ့နေ့စဉ် control ကို ကိုယ်တိုင် “လွတ်လပ်စွာစစ်ပြီးပြီ” လို့ မခေါ်မိဖို့ပါ။
Audit ဆိုတာ ရန်သူရှာတာ မဟုတ်ဘူး။ အမှားစောစောတွေ့၊ ပြင်ပြီး ပြန်မဖြစ်အောင် စနစ်ကောင်းလာစေဖို့။
External Audit — အပြင်ကစစ်တာဆိုတာ အာမခံချက်အပြည့် မဟုတ်ဘူး
External Audit မှာ အဖွဲ့အစည်းအပြင်က လွတ်လပ်တဲ့ auditor က financial statements နဲ့ သက်ဆိုင်ရာ evidence ကို စံနှုန်းအတိုင်း စစ်ပြီး opinion ပေးတယ်။ အရေးကြီးတာက audit က “အမှားလုံးဝမရှိဘူး” လို့ အာမခံချက်အပြည့်ပေးတာ မဟုတ်ဘူး။ Professional auditing မှာ reasonable assurance — မြင့်မားပေမဲ့ အပြည့်အဝမဟုတ်တဲ့ assurance ကို ရယူပြီး opinion ပေးတာလို့ ရှင်းထားပါတယ်။
ဒါကြောင့် “External Auditor စစ်ပြီးပြီ၊ အဲဒါကြောင့် ငွေတစ်ကျပ်တောင် မလွဲနိုင်ဘူး” လို့ မပြောရဘူး။ Audit မှာ materiality, sampling, risk assessment, professional judgment စတာတွေရှိတယ်။
နောက်တစ်ချက်—external audit ကို internal control မရှိတဲ့အဖွဲ့ရဲ့အစားထိုးအဖြစ် မသုံးနဲ့။ တစ်နှစ်လုံး စာရင်းမထား၊ voucher မထား၊ approval မရှိ၊ bank reconciliation မလုပ်၊ နှစ်ကုန်မှ auditor ကို “လာပြီးအားလုံးပြင်ပေးပါ” ဆိုရင် audit နဲ့ accounting ရောသွားတယ်။
Accounting က နေ့စဉ်မှတ်တမ်း။ Management control က နေ့စဉ်ထိန်းချုပ်မှု။ Internal audit က လွတ်လပ်တဲ့အတွင်း assurance။ External audit က အပြင်က independent assurance။ ဒီအခန်းကဏ္ဍတွေ အချင်းချင်းကူညီပေမဲ့ တစ်ခုကတစ်ခုမဟုတ်ဘူး။
ပွင့်လင်းမြင်သာမှုဆိုတာ အားလုံးကို လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တင်တာ မဟုတ်ဘူး
“Transparency” ဆိုတာလည်း အလွဲနားလည်တတ်တယ်။
ပွင့်လင်းရမယ်ဆိုပြီး bank security detail၊ ဝန်ထမ်းနဲ့အလှူရှင် personal data အားလုံးကို public တင်တာ မဟုတ်ဘူး။ Transparency နဲ့ privacy/security ကို ခွဲရမယ်။
သက်ဆိုင်သူက သိသင့်တဲ့အချက်ကို အချိန်မီ၊ နားလည်လွယ်၊ မှန်ကန်စွာ သိနိုင်အောင်လုပ်တာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရဲ့ အဓိက။ အလှူငွေ၊ အဓိကအသုံးစရိတ်၊ project progress၊ audit result စတာတွေကို သင့်လျော်သလိုဖော်ပြပြီး လျှို့ဝှက်ကာကွယ်ရမယ့်အချက်ကို ကာကွယ်ရမယ်။
Transparency ကို အရှက်ခွဲမှုမဖြစ်စေနဲ့။ Accountability ကို ရန်သူရှာမှုမဖြစ်စေနဲ့။ Confidentiality ကို အမှားဖုံးတဲ့နံရံမဖြစ်စေနဲ့။
ဒီသုံးခုကြား balance လိုတယ်။
Accountability — “ကျွန်တော် မလုပ်ဘူး” ဆိုတာထက် “ဒီလိုဖြစ်လို့ ဒီလိုပြင်မယ်” ဆိုတာ
တာဝန်ခံမှုဆိုတာ လက်မှတ်ထိုးထားတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ မေးလို့ရရမယ်။ ဖြေနိုင်ရမယ်။ Evidence ပြနိုင်ရမယ်။ အမှားဖြစ်ရင် ဝန်ခံနိုင်ရမယ်။ ပြင်နိုင်ရမယ်။ နောက်မဖြစ်အောင် control ပြောင်းနိုင်ရမယ်။
အမှားဖြစ်ရင် “ဘယ်သူလုပ်တာလဲ” ကို မေးရမယ်။ တစ်ပြိုင်နက် “စနစ်က ဘာကြောင့် မကာကွယ်နိုင်ခဲ့တာလဲ” ကိုပါ မေးရမယ်။
ဥပမာ payment နှစ်ခါပေးမိတယ်ဆိုရင် cashier တစ်ယောက်ကိုပဲ အပြစ်ပေးပြီး မပြီးနဲ့။ Checker ဘာစစ်ခဲ့လဲ၊ system က duplicate ကို ဘာကြောင့်မဖမ်းနိုင်လဲ၊ reconciliation က ဘာပြောလဲဆိုတာ ပြန်ကြည့်ရမယ်။
ဒီလိုကြည့်ရင် blame က learning ဖြစ်လာတယ်။
အပြစ်ကင်းသောချမ်းသာမှု — စာရင်းကောင်းရဲ့ နောက်ဆုံးစံ
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၆၂ မှာ အိမ်ရှင်တစ်ဦးအတွက် ပစ္စည်းရှိခြင်း၏ချမ်းသာ၊ ပစ္စည်းအသုံးချခြင်း၏ချမ်းသာ၊ အကြွေးကင်းခြင်း၏ချမ်းသာ၊ အပြစ်ကင်းခြင်း၏ချမ်းသာတို့ကို ဟောထားပြီး အပြစ်ကင်းသော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်အမှုကနေ ဖြစ်တဲ့ချမ်းသာမှုကို အထူးတန်ဖိုးထားပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့… ဒါကို အဖွဲ့အစည်းငွေကြေးအကြောင်းနဲ့ ချိတ်ကြည့်ရင် အရမ်းလှတယ်။
Year-end report လှတယ်၊ ဘဏ်ထဲငွေရှိတယ်ဆိုရုံနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ အလှူရှင်ကို လှည့်စားထား၊ စာရင်းဖုံးထား၊ conflict မထုတ်ဖော်ထားရင် ငွေရှိပေမဲ့ အပြစ်ကင်းမှု မပြည့်ဘူး။
အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ နောက်ဆုံး KPI ကို ငွေပမာဏတစ်ခုတည်း မထားနဲ့။ “ငါတို့ရဲ့နည်းလမ်းဟာ အပြစ်ကင်းသလား။ ဖြောင့်မတ်သလား။ လူကိုမနစ်နာစေဘူးလား။ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ကိုက်သလား” ကိုပါ ကြည့်။
စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု — အလှူငွေတစ်သိန်းရဲ့ခရီး
အခု စနစ်မြင်သာဖို့ စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခု သုံးမယ်။ ဒီဟာ ဖြစ်ရပ်မှန်မဟုတ်ပါဘူး။
အဖွဲ့တစ်ခုကို အလှူရှင်တစ်ဦးက ပညာရေးစာအုပ်ဝယ်ဖို့ ငွေတစ်သိန်းလှူတယ်ဆိုပါစို့။ ငွေလက်ခံမှုကို purpose နဲ့မှတ်တမ်းတင်မယ်။ စာအုပ်ဝယ်ဖို့ supporting evidence စုမယ်။ Voucher ကို Prepare လုပ်မယ်။ Checker က invoice, calculation, purpose နဲ့ duplicate မဟုတ်မှုစစ်မယ်။ Approver က DOA နဲ့လိုအပ်ချက်ကိုကြည့်မယ်။ ထို့နောက် payment လုပ်၊ accounting record သွင်း၊ ပစ္စည်းရောက်ကြောင်းသက်သေထား၊ လကုန် bank reconciliation လုပ်ပြီး ကာလအလိုက် internal review/audit လုပ်မယ်။
ဒီခရီးတစ်လျှောက် အားလုံးက “ငါ့ပိုက်ဆံ” လို့ မမြင်ဘဲ “အလှူရည်ရွယ်ချက်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ရမယ့် တာဝန်” လို့မြင်ရမယ်။
အဲဒါ စနစ်ကောင်းတယ်။
“ငါအကြီးဆုံး၊ စာမလိုဘူး”၊ “သူကငါ့လူ၊ မစစ်တော့ဘူး” ဆိုတဲ့ အတ္တနဲ့မျက်နှာလိုက်မှု ဝင်လာရင် စနစ်က အဲဒီနေရာမှာပဲ ပြတ်တယ်။
အဲဒီတော့ finance system ရဲ့ အန္တရာယ်ကြီးဆုံး bug က software error တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ ကိလေသာ။
ရာထူးကြီးသူကို စစ်လို့ရသလား
ဒီမေးခွန်းက အဖွဲ့အစည်းအတွက် တကယ်အရေးကြီးတယ်။
“သူက Founder ပါ။”
“သူက ဥက္ကဋ္ဌပါ။”
“သူက ဆရာတော်ကြီးပါ။”
“သူက donor ကြီးပါ။”
အဲဒါကြောင့် transaction မမေးရဘူးလား။
ရိုသေမှုနဲ့ စစ်ဆေးမှု ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘူး။ ရိုသေစွာမေးလို့ရတယ်။ Evidence တင်ခိုင်းလို့ရတယ်။ Policy ကို အားလုံးတူတူလိုက်ရတယ်။
စနစ်က ရာထူးအောက်နိမ့်သူအတွက်ပဲ အလုပ်လုပ်ပြီး ရာထူးမြင့်သူမှာ ပျောက်သွားရင် control မဟုတ်တော့ဘူး။
ဒါပေမဲ့ စစ်ဆေးမှုကို အရှက်ခွဲဖို့ မသုံးရဘူး။ Audit finding ကို နိုင်ငံရေးလက်နက်လို မသုံးရဘူး။ လူတစ်ယောက်ကို မကြိုက်လို့ sample အများကြီးယူပြီး ကိုယ့်လူကိုတော့ မစစ်တာမျိုး မလုပ်ရဘူး။
ဖြောင့်မတ်တဲ့ audit က လူကို ရွေးမစစ်ဘူး။ Risk နဲ့ evidence ကိုစစ်တယ်။
Board ရဲ့ မေးခွန်းငါးခု
Board သို့မဟုတ် governing body ရှိရင် report ရလာတာနဲ့ လက်မှတ်ထိုးမပြီးဘဲ အနည်းဆုံး ဒီလိုမေးပါ—
“ဒီလ ဘဏ်စာရင်းနဲ့ ledger reconcile ဖြစ်ပြီလား။”
“Budget နဲ့ actual အကြီးမားဆုံးကွာခြားချက် ဘာကြောင့်လဲ။”
“DOA ကျော်တဲ့ transaction ရှိသလား။ Exception ရှိရင် ဘယ်သူအတည်ပြုလဲ။”
“Internal audit / review က finding ဘာရှိလဲ။ ပြင်ပြီးလား။”
“Restricted donation သို့မဟုတ် designated fund ရှိရင် ရည်ရွယ်ချက်အတိုင်းသုံးထားသလား။”
ဒီမေးခွန်းတွေဟာ day-to-day အလုပ်ကို Board က ဝင်လုပ်တာမဟုတ်ဘဲ oversight တာဝန်ကို ထမ်းတာ။ Governance နဲ့ management role ကို မရောစေဖို့လည်း သတိထားရမယ်။
Role ကို ခွဲထားကြ။
ငွေကြေးစနစ်ကို အလုပ်ပေးအဖြစ် ပြောင်းကြည့်
ကဲ… ဒီတရားနာပြီးရင် စာရွက်စာတမ်းတစ်အုပ်သာ ထုတ်ပြီး မထားနဲ့။ လက်တွေ့အလုပ်ပေးလေး လုပ်ရအောင်။
ပထမ—ကိုယ့်အဖွဲ့ရဲ့ ငွေတစ်ကျပ်ခရီးကို ဆွဲပါ။ “လက်ခံ → မှတ်တမ်း → တောင်းဆို → Prepare → Check → Approve → ပေးချေ → စာရင်းသွင်း → ပြန်ညှိ → အစီရင်ခံ → စစ်ဆေး”။ လူတစ်ယောက်တည်းက အဆင့်များစွာကိုင်ထားတဲ့နေရာ ရှာပါ။
ဒုတိယ—DOA ကို ရှင်းအောင်ရေးပါ။ ဘယ်ကိစ္စကို ဘယ်သူ၊ ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ၊ ဘယ်အခြေအနေနဲ့ approve လုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာ သတ်မှတ်ပါ။
တတိယ—Voucher ကိုစစ်ပါ။ Prepare By, Check By, Approved By သုံးကြောင်းရှိရုံမဟုတ်ဘဲ amount, payee, purpose, budget/project, date, supporting documents ရှင်းရမယ်။
စတုတ္ထ—လက်မှတ်ထိုးသူကို training ပေးပါ။ ဘာစစ်ရမယ်မသိတဲ့ checker ရဲ့ လက်မှတ်က control မဟုတ်ဘူး။
ပဉ္စမ—Bank reconciliation ကို ကာလသတ်မှတ်ပြီးလုပ်ပြီး outstanding item ကို follow-up လုပ်ပါ။
ဆဋ္ဌမ—Internal review/audit finding တစ်ခုတွေ့ရင် ဘယ်သူပြင်မယ်၊ ဘယ်နေ့အပြီး၊ ဘယ်သူပြန်စစ်မယ်ဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်ပါ။
သတ္တမ—External audit လိုအပ်ချက်ကို ဥပဒေ၊ donor condition၊ အဖွဲ့အရွယ်အစားအလိုက် ဆုံးဖြတ်ပြီး independence နဲ့ competence ရှိတဲ့ auditor ကိုရွေးပါ။
အဋ္ဌမ—Board, donor, public တို့အတွက် ဘာကိုဖော်ပြမလဲ၊ privacy/security ကြောင့် ဘာကိုကာကွယ်မလဲ ရှင်းပါ။
နဝမ—ကိုယ့်စိတ်ကို audit လုပ်ပါ။ “ငါ approve လုပ်တာ မျက်နှာလိုက်မှုပါသလား၊ မေးခွန်းကို မကြိုက်တာ အတ္တကြောင့်လား၊ ကိုယ့်လူအမှားကို ဖုံးချင်သလား” လို့ မေးပါ။
ဒသမ—အမှားတွေ့ရင် လူကို ရန်သူမလုပ်ဘဲ process ကိုပြင်ပါ။ တာဝန်ခံမှုရှိ၊ ရန်ငြိုးမထား။
စာရင်းစစ်တာက ဘဝကိုလည်း သတိပေးတယ်
ဒကာ ဒကာမတို့… audit trail ဆိုတာ transaction တစ်ခု ဘယ်ကစပြီး ဘယ်လိုဆုံးသွားလဲ ပြန်လိုက်နိုင်တဲ့ မှတ်တမ်းလမ်းကြောင်းပါ။
ဘဝနဲ့ နှိုင်းယှဉ်လို့ရပေမဲ့ accounting audit trail နဲ့ ကမ္မနိယာမကို တစ်ခုတည်းလို့ မပြောရဘူး။ ဒီမှာ နားလည်လွယ်အောင် နှိုင်းယှဉ်ချက်ပဲ။
ဒါပေမဲ့ သတိပေးချက်ကတော့ ရတယ်။
ငွေစာရင်းမှာ “ဘယ်ကလာလဲ” မေးတယ်။ ဘဝမှာ “ဒီစိတ်ဘယ်ကလာလဲ” မေး။ “ဘယ်သူ approve လုပ်လဲ” ဆိုသလို “ဒီလုပ်ရပ်ကို လောဘက approve လုပ်တာလား၊ မေတ္တာက approve လုပ်တာလား” မေး။
“Supporting document ရှိလား” ဆိုသလို ကိုယ့်ယုံကြည်ချက်မှာ အထောက်အထားရှိလား၊ ကြားစကားလား စစ်။ “Exception ဘာကြောင့်လဲ” ဆိုသလို ကိုယ့်အကျင့်ပျက်ကွက်တဲ့အမြစ်ကို ကြည့်။
ဒီလိုဆို audit ဟာ ကြောက်စရာမဟုတ်ဘဲ သတိပေးတဲ့မှန်တစ်ချပ် ဖြစ်လာတယ်။
အပြင်စနစ်နဲ့ အတွင်းစိတ် နှစ်ခုလုံးလိုတယ်
အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ accounting manual ကောင်းကောင်းရှိတယ်။ DOA ရှိတယ်။ Voucher ရှိတယ်။ Internal audit ရှိတယ်။ External audit ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ လူတွေမှာ လောဘကြီး၊ အတ္တကြီး၊ မုသားပြောတတ်၊ မျက်နှာလိုက်တတ်၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကို ဖုံးတတ်ရင် စနစ်ကို လှည့်ဖို့ နည်းရှာနိုင်တယ်။
တစ်ဖက်မှာ လူတွေစိတ်ကောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ စနစ်မရှိဘူး။ စာမရေးဘူး။ Bank account တစ်ယောက်တည်းကိုင်တယ်။ Cash count မရှိဘူး။ Approval မရှိဘူး။ “ယုံကြည်ပါတယ်” ပဲ။ အဲဒါလည်း ရေရှည်အန္တရာယ်ရှိတယ်။
ဒါကြောင့် နှစ်ထပ်ကာကွယ်ရမယ်။
အပြင်မှာ control။ အတွင်းမှာ သီလ။
အပြင်မှာ approval။ အတွင်းမှာ ဟီရိဩတ္တပ္ပ။
အပြင်မှာ reconciliation။ အတွင်းမှာ ပစ္စဝေက္ခဏာ။
အပြင်မှာ audit။ အတွင်းမှာ သတိနဲ့ပညာ။
အပြင်မှာ transparency။ အတွင်းမှာ သစ္စာ။
အပြင်မှာ accountability။ အတွင်းမှာ ကိုယ့်အမှားကို ဝန်ခံနိုင်မှု။
ဒီနှစ်ခု ပေါင်းမှ ခိုင်တယ်။
သစ္စာလေးပါးဆီ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်
အခု ဦးဇင်းတို့ တစ်နာရီလောက် ငွေစာရင်း၊ DOA၊ voucher၊ audit တွေပြောလာခဲ့တယ်။ နောက်ဆုံးတော့ ဘုရားတရားက ဘယ်ကိုခေါ်သလဲ။
ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ ငွေမရှင်း၊ တာဝန်မရှင်း၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်မရှင်း၊ မေးခွန်းမေးလို့မရ၊ အမှားဖုံးထားရတဲ့အခါ ဘာဖြစ်သလဲ။ စိတ်ပူရတယ်။ သံသယဖြစ်တယ်။ မယုံကြည်ရဘူး။ လူကွဲတယ်။ နာမည်ပျက်တယ်။ ကောင်းတဲ့အလုပ်တောင် မကောင်းတဲ့ပဋိပက္ခနဲ့ ပျက်သွားနိုင်တယ်။ ဒီပူပန်မှု၊ မလုံခြုံမှု၊ ပဋိပက္ခနဲ့ မတည်မြဲမှုကို ဒီတရားအကြောင်းအရာရဲ့ ဒုက္ခဘက်က မြင်ရမယ်။
အဲဒီဒုက္ခရဲ့အမြစ်ကို ထပ်ကြည့်။ ငွေကို ပိုင်ချင်တာ။ ရာထူးကို ပိုင်ချင်တာ။ “ငါ့ကိုမစစ်ရဘူး” ဆိုတဲ့ အတ္တ။ ကိုယ့်လူကိုပဲ အကျိုးပေးချင်တဲ့ တဏှာ။ အမှားထွက်လာမှာ ကြောက်ပြီး ဖုံးချင်တဲ့မောဟ။ မေးသူကိုမုန်းတဲ့ ဒေါသ။ စည်းကိုကိုယ်လိုသလို လှည့်ချင်တဲ့ အာဏာစွဲ။ ဒါတွေက သမုဒယဘက်မှာ မြင်ရမယ့်အကြောင်းတွေ။ စနစ်မရှိခြင်းက အခြေအနေဖြစ်နိုင်တယ်၊ ဒါပေမဲ့ စနစ်ကိုလည်း ကိလေသာက ဖောက်နိုင်တယ်။
နိရောဓဘက်ကို ဘယ်လိုမြင်မလဲ။ “အဖွဲ့ငွေဟာ ငါ့ငွေမဟုတ်ဘူး၊ တာဝန်အပ်ထားတဲ့ပစ္စည်း” လို့မြင်တဲ့အခါ ပိုင်ဆိုင်စွဲလမ်းမှုလျော့တယ်။ “မေးလို့ရတယ်၊ စစ်လို့ရတယ်” လို့ အတ္တလျှော့နိုင်တဲ့အခါ စိတ်ပူနည်းတယ်။ အမှားကို ဝန်ခံပြီး ပြင်နိုင်တဲ့အခါ ဖုံးကွယ်ရတဲ့ပူလောင်မှု လျော့တယ်။ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟဘက်ကို တစ်ချက်စီလှည့်နိုင်တိုင်း ပူပန်မှုတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ငြိမ်းတယ်။
မဂ္ဂဘက်မှာတော့ ဘာလုပ်မလဲ။ မှန်ကန်တဲ့အမြင်နဲ့ “အဖွဲ့ပစ္စည်းဟာ အများရည်ရွယ်ချက်အတွက်” လို့မြင်။ ရည်ရွယ်ချက်ကို သန့်စင်။ အမှန်ကိုပြော။ မယူသင့်တာမယူ။ သင့်တော်တဲ့အသက်မွေးမှု၊ သင့်တော်တဲ့အသုံးစရိတ်ကို ရွေး။ မကောင်းတဲ့အလေ့အကျင့်ကို တားဖို့ ဝီရိယထား။ Transaction တစ်ခုမလုပ်ခင်၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် သတိနဲ့ပြန်ကြည့်။ စိတ်တည်ငြိမ်အောင် လေ့ကျင့်ပြီး မျက်နှာလိုက်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ဒေါသလွှမ်းမှုမရှိအောင် ပညာနဲ့ဆုံးဖြတ်။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့… Accounting System က နိဗ္ဗာန်ပို့မယ့်မဂ် မဟုတ်ဘူး။ Audit က ကိလေသာပယ်မယ့် ဉာဏ်မဟုတ်ဘူး။ DOA Matrix က သီလမဟုတ်ဘူး။ ဒါတွေဟာ လောကီအဖွဲ့အစည်းကို ဖြောင့်မတ်အောင်ကူညီတဲ့ စနစ်တွေ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီစနစ်တွေကို သီလ၊ သတိ၊ ပညာ၊ အလောဘနဲ့ အသက်သွင်းနိုင်ရင် လောကီတာဝန်ထမ်းရင်း ဓမ္မကိုလေ့ကျင့်ရာ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။
နောက်ဆုံး ဦးဇင်း တစ်ကြောင်းပဲ မှတ်စေချင်တယ်—
“ငွေကို စနစ်နဲ့ထိန်းပါ။ စနစ်ကို သစ္စာနဲ့ထိန်းပါ။ သစ္စာကို သတိနဲ့ထိန်းပါ။ သတိကို ပညာနဲ့ အလင်းပေးပါ။”
အဖွဲ့အစည်းတိုင်း အလှူရှင်ယုံကြည်မှုကို မဖျက်ဘဲ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။ စာရင်းရေးသူများ အမှန်ကို မဖုံးကြပါစေ။ စစ်ဆေးသူများ မျက်နှာမလိုက်ကြပါစေ။ ခွင့်ပြုသူများ အာဏာထက် တာဝန်ကို မြင်ကြပါစေ။ Internal Auditor များ လွတ်လပ်တည်ကြည်စွာ အကြံပေးစစ်ဆေးနိုင်ကြပါစေ။ External Auditor များလည်း သက်ဆိုင်ရာစံနှုန်းအတိုင်း သမာသမတ်ကျစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။ အလှူရှင်များလည်း မေးခွန်းမေးခြင်းနဲ့ ရန်ရှာခြင်းကို ခွဲခြားနိုင်ကြပါစေ။
အားလုံးပဲ လောဘကြောင့် မမှား၊ ဒေါသကြောင့် မမျက်နှာလိုက်၊ မောဟကြောင့် မဖုံးကွယ်ဘဲ သစ္စာ၊ ဟီရိဩတ္တပ္ပ၊ သတိ၊ ပညာတို့နဲ့ ကိုယ့်တာဝန်ကို ကိုယ်ကျေပွန်နိုင်ကြပါစေ။
ပြုသမျှကောင်းမှု၊ ကြားနာရသမျှဓမ္မကုသိုလ်၊ ဖြောင့်မတ်စွာ ထိန်းသိမ်းနိုင်သမျှ အများပစ္စည်းအပေါ် သစ္စာကုသိုလ်တို့ကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ အလှူရှင်များ၊ အဖွဲ့အစည်းဝန်ထမ်းများ၊ ကူညီစောင့်ရှောက်သူများနှင့်တကွ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေကြရအောင်။
အားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ သာသနာတော်အကျိုး၊ လူမှုအကျိုး၊ ပညာရေးအကျိုးတို့ကို ပွင့်လင်းမြင်သာ၊ တာဝန်ခံ၊ ဖြောင့်မတ်သောနည်းလမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ကိုးကားကျမ်းနှင့် စံနှုန်းများ
1. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄၊ ဒီဃဇာဏုသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/an8.54.html
2. Narada Thera, trans. English translation of AN 8.54. Buddhist Publication Society / Access to Insight. Revised online 30 November 2013. https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an08/an08.054.nara.html
3. မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/mn61.html
4. Thanissaro Bhikkhu, trans. English translation of MN 61. Access to Insight. Revised 30 November 2013. https://www.dhammatalks.net/accesstoinsight/html/tipitaka/mn/mn.061.than.html
5. ဒီဃနိကာယ် ၃၁၊ သိင်္ဂါလသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/dn31.html
6. Narada Thera, trans. English translation of DN 31. Access to Insight. Revised online 30 November 2013. https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.31.0.nara.html
7. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၆၂၊ အာနဏျသုတ်။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာအခြေခံ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ SuttaCentral archive. Accessed 26 August 2026. https://www.dhammatalks.net/suttacentral/sc2016/sc/pi/an4.62.html
8. Thanissaro Bhikkhu, trans. English translation of AN 4.62. Access to Insight. Revised 30 November 2013. https://www.dhammatalks.net/accesstoinsight/html/tipitaka/an/an04/an04.062.than.html
9. U.S. Government Accountability Office. Standards for Internal Control in the Federal Government: 2025 Revision (GAO-25-107721). 15 May 2025; effective fiscal year 2026. https://www.gao.gov/products/gao-25-107721
10. Australian Government Department of Finance. “Delegation.” Current version dated 26 August 2026. https://www.finance.gov.au/about-us/glossary/pgpa/term-delegation
11. Australian Government Department of Finance. “Entering arrangements and committing relevant money.” Accessed 26 August 2026. https://www.finance.gov.au/government/managing-commonwealth-resources/managing-money-property/managing-money/entering-arrangements-and-committing-relevant-money
12. The Institute of Internal Auditors. Three Lines Model: Assurance and Advice in Support of Effective Governance. Statement of Position, 8 July 2026. https://www.theiia.org/globalassets/site/resources/statements-of-position/tlm_assurance_advice_support_effective_gov_en.pdf
13. The Institute of Internal Auditors. Global Internal Audit Standards. 9 January 2024. https://www.theiia.org/globalassets/site/standards/globalinternalauditstandards_2024january9.pdf
14. International Federation of Accountants. “Achieving High-Quality Audits.” Accessed 26 August 2026. https://www.ifac.org/what-we-do/speak-out-global-voice/points-view/achieving-high-quality-audits