နိစ္စ/သုခ/အတ္တသညာနှင့် ဆုပ်ကိုင်မှုကို သိ၍ လျော့ပါးပယ်ခွာခြင်း
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။
ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။
နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။
ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ညနေအချိန်မှာ အကျိုးဆက်ကို အရင်ကြည့်ကြမယ်။ ကိုယ်ချစ်တဲ့အရာကို “မပြောင်းရဘူး” လို့ ဆုပ်ကိုင်ထားရင် ပြောင်းသွားတဲ့နေ့မှာ စိတ်က ပိုနာတတ်တယ်။ ကိုယ်ကြိုက်တဲ့ခံစားမှုကို “ဆက်ရှိရမယ်” လို့ ဆုပ်ကိုင်ထားရင် ပျောက်သွားတဲ့အခါ စိတ်က ပိုတုန်တတ်တယ်။ ကိုယ့်အမြင်၊ ကိုယ့်ဂုဏ်၊ ကိုယ့်ခန္ဓာကို “ဒါဟာ ငါ၊ ဒါဟာ ငါ့ဟာ” လို့ ခိုင်ခိုင်မာမာ ဆုပ်ထားရင် ပြောင်းလဲမှုတိုင်းက ကိုယ့်ကို တိုက်ခိုက်နေသလို ခံစားရနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် ပဟာနပရိညာဘက်မှာ “ခန္ဓာတွေကို ပယ်ဖျက်မယ်” လို့ မယူရဘူး။ ပယ်ရမှာက ခန္ဓာကိုယ်မဟုတ်ဘူး။ ခံစားမှုကို ဖျက်ပစ်ဖို့မဟုတ်ဘူး။ သိမှုကို ရပ်တန့်ဖို့မဟုတ်ဘူး။ နိစ္စလို့ယူခြင်း၊ သုခအဖြစ် အမြဲတည်မယ်လို့ မျှော်ခြင်း၊ “ငါ/ငါ့ဟာ” လို့ ဆုပ်ကိုင်ခြင်းတို့ရဲ့ အားကို သိပြီး လျော့ပါးဖို့ ဖြစ်တယ်။
ဒုက္ခသစ္စာကို မြတ်စွာဘုရားက “saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā” လို့ အကျဉ်းချုပ်ထားတယ်။ ဒီမှာ “upādāna” ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုအချက်ကို မမေ့ရဘူး။ ခန္ဓာငါးပါးကို သိရုံသာမက ဆုပ်ကိုင်ထားတဲ့ပုံကိုပါ သိမှ ညနေပိုင်းရဲ့ ပဟာနဘက်ကို ရောက်မယ်။
AN 3.33 မှာ သာရိပုတ္တရာကို “imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti …” လို့— ဤဝိညာဏ်ရှိသောကိုယ်နဲ့ ပြင်ပနိမိတ်တို့အပေါ် ငါပြုခြင်း၊ ငါ့ဟာပြုခြင်း၊ မာနအနုသယ မဖြစ်စေရန် လေ့ကျင့်ရမယ့် သဘောကို ဟောထားတယ်။ ဒီကျမ်းတွဲဖက်မှုက ဒီညနေခေါင်းစဉ်နဲ့ တိုက်ရိုက်သင့်တော်တယ်။
“ငါ” ဆိုတဲ့စကားကို လုံးဝမသုံးရဘူးလို့ မဆိုဘူး။ နေ့စဉ်အသုံးအနှုန်းမှာ “ငါသွားမယ်၊ ငါစားမယ်” လို့ ပြောရတယ်။ ပြဿနာက စကားလုံးမဟုတ်ဘူး။ အတွင်းမှာ အပြောင်းအလဲရှိတဲ့ခန္ဓာသဘောကို တည်မြဲသောပိုင်ရှင်တစ်ယောက်လို ဆုပ်ကိုင်တဲ့ အလေ့ဖြစ်တယ်။
SN 22.15 မှာ အနိစ္စဖြစ်တာဟာ ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခဖြစ်တာဟာ အနတ္တလို့ ဆက်စပ်ပြီး “ဒါဟာ ငါ့ဟာမဟုတ်၊ ဒါဟာ ငါမဟုတ်၊ ဒါဟာ ငါ့အတ္တမဟုတ်” လို့ ယထာဘူတပညာနဲ့ မြင်ဖို့ ဟောထားတယ်။ ဒီစကားကို အကြမ်းဖက်ပြီး “ဘာမှ ငါ့ဟာမဟုတ်ဘူး” လို့ တာဝန်မယူဖို့ သုံးရင် လွဲတယ်။ အနတ္တကို ကျင့်ဝတ်မဲ့မှုအတွက် အကြောင်းပြချက် မလုပ်ရဘူး။
အိမ်ထောင်စုထဲမှာ ဥပမာကြည့်။ “ဒီသားက ငါ့သားမို့ ငါပြောသလိုပဲ ဖြစ်ရမယ်” ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုရှိရင် မိဘရဲ့ချစ်ခြင်းထဲမှာ ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ် ဝင်လာနိုင်တယ်။ “ငါ့သား” ဆိုတဲ့ သမုတိစကားက အသုံးဝင်တယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့ခန္ဓာ၊ သူ့ခံစားမှု၊ သူ့အမြင်၊ သူ့ဘဝအခြေအနေအားလုံးကို ကိုယ်ပိုင်အမိန့်နဲ့ ထိန်းနိုင်မယ်လို့ ဆုပ်ကိုင်ရင် ဒုက္ခတိုးနိုင်တယ်။ ဒီဥပမာဟာ ကျမ်းအထောက်အထားမဟုတ်ဘဲ နေ့စဉ်ဘဝအတွက် ရှင်းလင်းချက်ပဲ။
နိစ္စသညာက “ဒါက ဒီလိုပဲ ဆက်ရှိမယ်” လို့ ယူတတ်တယ်။ သုခသညာက “ဒီဟာကို ကိုင်ထားရင် စိတ်ချမ်းသာမှုကို အမြဲပေးမယ်” လို့ ယူတတ်တယ်။ အတ္တသညာက “ဒါဟာ ငါ့အမိန့်အောက်မှာ ရှိရမယ်” လို့ ခိုင်မာစေတတ်တယ်။ တရားအားထုတ်ရာမှာ ဒီအယူတွေ ထင်ရှားလာတဲ့အခါ အပြစ်တင်ဖို့မဟုတ်ဘဲ သိဖို့။ သိပြီး ဆက်မကျွေးဖို့။
SN 22.59 က ရူပ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်တို့ကို အတ္တလို့ မယူသင့်ကြောင်း “ကိုယ်လိုသလို ဖြစ်စေ/မဖြစ်စေနဲ့” လို့ အပြည့်အဝအမိန့်ပေးလို့ မရခြင်းကို အခြေခံပြီး ရှင်းပြတယ်။ ဒီဟာက ကိုယ့်ကိုယ်ကို အားနည်းတယ်လို့ စိတ်ပျက်ဖို့ မဟုတ်ဘူး။ အလိုအတိုင်းမဖြစ်နိုင်တဲ့သဘာဝပေါ်မှာ အလိုအတိုင်းဖြစ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုကို လျော့ဖို့။
V2 လက်တွေ့စည်းကမ်းကို ဒီညနေမှာလည်း မဖောက်ရဘူး။ “ဆုပ်ကိုင်မှုကို ကြည့်မယ်” ဆိုပြီး ချစ်ရသူနဲ့ ရန်ဖြစ်အောင် မလုပ်ရဘူး။ မနာလိုစိတ် ဖန်တီးမယူရဘူး။ ကြောက်စိတ်ဖြစ်အောင် စိတ်ကူးမယဉ်ရဘူး။ ဖြစ်လာတဲ့အခါသာ— “အခု ငါ့ဟာဖြစ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှု ရှိနေသလား၊ မပြောင်းရဘူးဆိုတဲ့ တောင်းဆိုမှု ရှိနေသလား” လို့ သိနိုင်သလောက် သိပါ။
သိပြီးနောက် “လွှတ်ချ” ဆိုတာ အရာအားလုံးကို ပစ်ပယ်ပြီး တာဝန်မယူတော့တာ မဟုတ်ဘူး။ လွှတ်ချခြင်းနဲ့ ပေါ့ဆခြင်း မတူဘူး။ မိဘက သားသမီးကို စောင့်ရှောက်နိုင်တယ်၊ ဒါပေမယ့် “ငါလိုချင်သလိုပဲ ဖြစ်ရမယ်” ဆိုတဲ့ ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကို လျော့နိုင်တယ်။ ဆရာက တပည့်ကို သင်ပေးနိုင်တယ်၊ ဒါပေမယ့် “ငါ့တပည့်ဖြစ်လို့ ငါ့ဂုဏ်အတွက် အောင်မြင်ရမယ်” ဆိုတဲ့ မာနဆုပ်ကိုင်မှုကို လျော့နိုင်တယ်။
ပဟာနဆိုတဲ့စကားကြောင့် “ဒီညတစ်ညနဲ့ ကိလေသာအမြစ်ပြတ်ပယ်လိုက်ပြီ” လို့ မဆိုရဘူး။ အဆင့်မြင့် samuccheda-pahāna ကို မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ အလျင်စလို တန်းတူမထားရဘူး။ ဒီညနေ လက်တွေ့အဆင့်မှာ ပြောတာက ထင်ရှားလာတဲ့ နိစ္စ/သုခ/အတ္တအယူနဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုကို သိပြီး ထပ်မဖြည့်၊ ထပ်မကျွေး၊ ကျင့်ဝတ်မှန်တဲ့ရွေးချယ်မှုဘက်ကို ပြန်လှည့်ဖို့ ဖြစ်တယ်။
ခေတ်သစ် neuroscience မှာ attention ဟာ လက်ရှိ behavioral goals နဲ့ သက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်ကို ဦးစားပေးတတ်ကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်။ ဒီအချက်ကို ဓမ္မနဲ့ တူညီတယ်လို့ မပြောဘူး။ ကျင့်ဝတ်ဘက်က ဥပမာတစ်ခုအနေနဲ့— ကိုယ်က “ငါ့အမြင်မှန်ကြောင်း သက်သေပြမယ်” ဆိုတဲ့ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ အာရုံစိုက်နေပြီဆိုရင် အခြားသူရဲ့ စကားထဲက ကိုယ့်ကိုထောက်ခံတာ/ဆန့်ကျင်တာကိုပဲ ရွေးမြင်နိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် အာရုံစူးစိုက်မှုကို သတိနဲ့ ရိုးသားမှုက စောင့်ကြည့်ဖို့လိုတယ်။
ကျင့်ဝတ်နဲ့ ရိုးသားမှုက ဒီနေရာမှာ အဓိက။ “အနတ္တ” လို့ ပြောပြီး ကိုယ်လုပ်ခဲ့တဲ့အမှားအတွက် တာဝန်မယူရင် တရားကို အလွဲသုံးတာ။ “အားလုံးအနိစ္စ” လို့ ပြောပြီး ကတိမတည်တာကို ပေါ့ပေါ့ဆဆလုပ်ရင် တရားမဟုတ်ဘူး။ တိလက္ခဏာသိခြင်းဟာ သီလကို ဖျက်ဖို့မဟုတ်ဘဲ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟအောက်မှာ မလွယ်ကူစွာ လိုက်မသွားဖို့ ပညာပေးရမယ်။
ဒုက္ခကို မြင်ရင် အကြောင်းဘက်ကိုလည်း ကြည့်ရမယ်။ ဆုပ်ကိုင်မှုရှိသလား၊ တဏှာက အားပေးနေသလား။ အကြောင်းကို မကျွေးနိုင်တဲ့ခဏမှာ လျော့ပါးမှုရှိတယ်။ လျော့ပါးမှုကို “နိဗ္ဗာန်ရပြီ” လို့ မသတ်မှတ်ရဘူး။ ဒါပေမယ့် ဆုပ်ကိုင်မှုနည်းတဲ့အခါ စိတ်ဖိစီးမှုနည်းလာနိုင်ကြောင်း လက်တွေ့သိနိုင်တယ်။ အဲဒီသိမှုက မဂ္ဂလမ်းကို ဆက်လျှောက်ဖို့ အားပေးနိုင်တယ်။
ညနေတရားရဲ့ လွှတ်ချမှုဆင်ခြင်ချက်ကို ဒီလိုထားကြမယ်— “ပြောင်းလဲမယ့်အရာကို မပြောင်းရဘူးလို့ မတောင်းဆိုဘူး။ အလိုအတိုင်းမရတဲ့အရာကို အလိုအတိုင်းဖြစ်ရမယ်လို့ မဆုပ်ကိုင်ဘူး။ ဖြစ်လာတဲ့ခံစားမှုကို မဖန်တီး၊ မဖုံး၊ ဖြစ်သလောက် သိမယ်။ ‘ငါ/ငါ့ဟာ’ ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှု ထင်ရှားလာရင် အဲဒီဆုပ်ကိုင်မှုကိုလည်း သိမယ်။ သိပြီး ထပ်မကျွေးဘူး။”
နောက်ဆုံး ကရုဏာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြမယ်။ ကိုယ်က ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ ပြောင်းလဲဖိစီးမှုအောက်မှာ ရှိသလို အခြားသူတွေလည်း ရှိကြတယ်။ ကိုယ့်ခံစားမှုကို အမြဲမထိန်းနိုင်သလို သူတို့လည်း အမြဲမထိန်းနိုင်ကြဘူး။ ဒါကြောင့် တရားသိမှုက မာနတိုးဖို့မဟုတ်ဘဲ ကရုဏာတိုးဖို့ ဖြစ်ပါစေ။ မိမိအပေါ်လည်း ကရုဏာရှိ၊ အခြားသူအပေါ်လည်း ကရုဏာရှိ၊ ဒါပေမယ့် အမှားကို မှန်တယ်လို့ မဖုံးဘဲ သီလနဲ့ ရိုးသားမှုကို ထိန်းထားကြပါ။
တရားတော်နိဂုံး
ပဟာနပရိညာဘက်မှာ ခန္ဓာကို ပယ်တာမဟုတ်ဘဲ ခန္ဓာပေါ်မှာ တည်မြဲတယ်၊ အမြဲသုခပေးမယ်၊ ငါ့အလိုအတိုင်းဖြစ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုအားကို သိပြီး ထပ်မကျွေးဖို့ ဖြစ်တယ်။ လွှတ်ချခြင်းက တာဝန်မဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ သီလ၊ ရိုးသားမှု၊ ကရုဏာနဲ့ ပညာပိုရှိလာစေတဲ့ လွှတ်ချခြင်းဖြစ်ပါစေ။
ဤတရားနာယူရသော ကုသိုလ်အစုစုသည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ တိုးပွားရာ အထောက်အပံ့ဖြစ်၍ ဒုက္ခသစ္စာကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်နိုင်ရာ၊ ဆုပ်ကိုင်မှု လျော့ပါးရာ၊ အဆုံးစွန် နိဗ္ဗာန်ငြိမ်းချမ်းရာသို့ အထောက်အပံ့ဖြစ်ပါစေ။
သာဓု သာဓု သာဓု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပလာလက
https://orcid.org/0009-0000-0697-4760
References
Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 56.11, Dhammacakkappavattanasutta.
Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Aṅguttara Nikāya 3.33, Sāriputtasutta.
Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 22.15, Yadaniccasutta.
Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇasutta.
Squire, Ryan F., et al. “Prefrontal Contributions to Visual Selective Attention.” Annual Review of Neuroscience 36 (2013): 451–466.
Moore, Tirin, and Marc Zirnsak. “Neural Mechanisms of Selective Visual Attention.” Annual Review of Psychology 68 (2017): 47–72.
Bibliography
Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Sutta Piṭaka: Saṃyutta Nikāya, Majjhima Nikāya, Aṅguttara Nikāya, and Sutta Nipāta. Digital Pāli editions consulted and cross-checked against Chaṭṭha Saṅgāyana-derived Roman-script presentations.
Moore, Tirin, and Marc Zirnsak. 2017. “Neural Mechanisms of Selective Visual Attention.” Annual Review of Psychology 68: 47–72.
Squire, Ryan F., Behrad Noudoost, Robert J. Schafer, and Tirin Moore. 2013. “Prefrontal Contributions to Visual Selective Attention.” Annual Review of Neuroscience 36: 451–466.