အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်၊ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှု အတွင်းစာရင်းစစ်နှင့် ကာယာနုပဿနာ၏ သတိပညာ

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၄ ရက်

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့

အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်၊ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှု

အတွင်းစာရင်းစစ်နှင့် ကာယာနုပဿနာ၏ သတိပညာ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ နာယူကြမယ့်တရားကို အဖွဲ့အစည်းရုံးခန်းထဲက စကားတစ်လုံးနဲ့ စပြီး ဝိပဿနာပွားရာ ခန္ဓာကိုယ်ဆီ ပြန်ဝင်ကြည့်မယ်။ အဲဒီစကားက “စစ်ဆေးခြင်း” ပါ။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ ငွေစာရင်း၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ အန္တရာယ်၊ တာဝန်ခွဲဝေမှု၊ စာရွက်စာတမ်း၊ လိုက်နာမှုတွေကို အတွင်းကနေ လွတ်လပ်စွာ ပြန်ကြည့်ပေးတဲ့ အတွင်းစာရင်းစစ် ရှိတတ်တယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း ဓမ္မဘက်က ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေ့မနေဖို့၊ ကိုယ်မှာ ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ ရှုမှတ်ဖို့ ကာယာနုပဿနာရှိတယ်။

ဒါပေမဲ့ အရင်ဆုံး စည်းတစ်ခု တိတိကျကျထားမယ်။ အတွင်းစာရင်းစစ်နဲ့ ကာယာနုပဿနာဟာ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ Internal Audit က လောကီအဖွဲ့အစည်းစီမံခန့်ခွဲမှုနယ်ပယ်က ပညာရပ်။ ကာယာနုပဿနာက မြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူတဲ့ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်း။ စာရင်းစစ်ပညာက တရားတော်ကို သက်သေပြတာ မဟုတ်သလို ဝိပဿနာတရားကလည်း auditing standard ကို အစားထိုးမပေးပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့ ဒီနေ့ ချိန်ထိုးမယ်ဆိုတာ “အမှန်ကို အနီးကပ်ကြည့်တတ်တဲ့ အလေ့အကျင့်” ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာအပိုင်းမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

စစ်ဆေးခြင်းဆိုတာ အပြစ်ရှာခြင်း မဟုတ်ဘူး

အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက “Internal Audit လာမယ်” လို့ ကြားလိုက်တာနဲ့ လူတချို့ စိတ်တုန်သွားတတ်တယ်။ “ဘယ်သူ့အမှားဖမ်းမလဲ၊ ဘယ်သူ့ကိုအပြစ်ပေးမလဲ” လို့ ထင်တတ်ကြတယ်။ အဲဒီအမြင်က အတွင်းစာရင်းစစ်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို သေးသွားစေတယ်။

The Institute of Internal Auditors ရဲ့ လက်ရှိ Global Internal Audit Standards မှာ Internal Auditing ကို အဖွဲ့အစည်းက တန်ဖိုးဖန်တီး၊ ကာကွယ်၊ တည်တံ့အောင် လုပ်နိုင်စွမ်း ပိုကောင်းစေရန် board နဲ့ management ကို လွတ်လပ်ပြီး risk-based ဖြစ်တဲ့ objective assurance၊ advice၊ insight နဲ့ foresight ပေးတဲ့ လုပ်ငန်းအဖြစ် ရှင်းထားပါတယ်။ Governance၊ risk management၊ control process၊ decision-making၊ oversight၊ reputation နဲ့ stakeholder confidence တို့ကို ကောင်းမွန်စေဖို့ အထောက်အကူပြုတယ်လို့လည်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ 

အဲဒီတော့ Auditor တစ်ယောက်ရဲ့ အလုပ်က “အပြစ်ရှိသူ ဘယ်သူလဲ” ကိုပဲ ရှာတာမဟုတ်ဘူး။ “စနစ်က ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းနေသလဲ၊ risk ဘယ်မှာရှိသလဲ၊ control က တကယ်အလုပ်လုပ်သလား၊ မှတ်တမ်းက အဖြစ်မှန်နဲ့ ကိုက်သလား၊ ပြဿနာတစ်ခု တွေ့ရင် ဘယ်လိုပြန်ပြင်မလဲ” ဆိုတာကို evidence နဲ့ စစ်ကြည့်တာပါ။

ဒီအချက်ကို ကိုယ့်ဘဝနဲ့ ပြန်ချိန်ကြည့်ရအောင်။

တရားအားထုတ်တဲ့အခါ “ငါ မကောင်းဘူး၊ ငါ့ခန္ဓာ မကောင်းဘူး” လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ဘူးနော်။ ဖြစ်နေသမျှကို ဖြစ်နေသလို သိဖို့ပါ။ လမ်းလျှောက်နေရင် လမ်းလျှောက်နေမှန်း သိတယ်။ ရပ်နေရင် ရပ်နေမှန်း သိတယ်။ ထိုင်နေရင် ထိုင်နေမှန်း သိတယ်။ လဲလျောင်းနေရင် လဲလျောင်းနေမှန်း သိတယ်။ နေ့စဉ်အပြုအမူတွေထဲမှာလည်း ရှေ့သွား၊ နောက်ပြန်၊ ကြည့်၊ ကွေး၊ ဆန့်၊ စား၊ သောက်၊ ပြော၊ တိတ် စတဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေကို သတိနဲ့ သိဖို့ သတိပဋ္ဌာန်ကျမ်းတွေအတွင်း ရှင်းလင်းစွာ တွေ့ရပါတယ်။ 

ကာယာနုပဿနာက “ခန္ဓာကိုယ်ကို မုန်းပါ” လို့ မဟောဘူး။ “ခန္ဓာကိုယ်ကို စွဲပါ” လို့လည်း မဟောဘူး။ ကိုယ်ကို ကိုယ်အဖြစ်ပဲ သိ၊ ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးသဘောကို သိ၊ သိဖို့လိုသလောက် သတိထားပြီး စွဲလမ်းမှုမဖြစ်အောင် နေ ဆိုတဲ့ ဦးတည်ချက်ကို တွေ့ရတယ်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် သတိပဋ္ဌာနသုတ်မှာ ကိုယ်၌ ကိုယ်ကို ရှုခြင်း၊ ကိုယ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ရှုခြင်း၊ “ကိုယ်ရှိသည်” ဟူသော သတိကို သိမှတ်ရန်အတွက်သာ တည်စေပြီး လောက၌ မစွဲမလမ်းနေခြင်းကို ဖော်ပြထားပါတယ်။  

အတွင်းစာရင်းစစ်က မျက်နှာဖုံးမကြည့်ဘူး၊ evidence ကြည့်တယ်

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းမှာ ပြဿနာအများစုက “မကောင်းတဲ့လူရှိလို့” တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်တာမဟုတ်ဘူး။ လုပ်ပိုင်ခွင့်မရှင်းတာ၊ တစ်ယောက်တည်းက စီမံ-ပေးချေ-မှတ်တမ်း-စစ် အကုန်လုပ်နေတာ၊ အတည်ပြုချက်မရှိတာ၊ data မပြည့်တာ၊ follow-up မရှိတာ၊ control design ကောင်းပေမဲ့ လက်တွေ့မလိုက်နာတာ၊ risk ပြောင်းသွားပေမဲ့ system မပြောင်းတာ—ဒီလို အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိတတ်တယ်။

ကောင်းတဲ့ Auditor က လူတစ်ယောက်ရဲ့မျက်နှာကိုကြည့်ပြီး “ဒီလူက ယုံရတယ်၊ မစစ်လည်းရတယ်” လို့ မဆုံးဖြတ်သင့်ဘူး။ လူကောင်းကို ယုံလို့ရပေမဲ့ စနစ်ကတော့ evidence နဲ့ ကိုက်ညီရမယ်။ အတည်ပြုချက်ရှိလား၊ supporting document ရှိလား၊ transaction trace ရလား၊ policy နဲ့ကိုက်လား၊ control တကယ်လုပ်ထားလား၊ finding တစ်ခုထပ်ဖြစ်နေသလား—ဒီလို မေးခွန်းတွေ ရှိတယ်။

ဒီနေရာမှာ ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်လို့ကောင်းတယ်။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကြည့်တဲ့အခါလည်း “ငါ အဆင်ပြေပါတယ်” လို့ စိတ်ထဲက ပြောနေတာတစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။ အခုကိုယ် ဘာလုပ်နေလဲ။ အသက်ရှူတာ ရှည်လားတိုလား။ ကိုယ်အနေအထား ဘယ်လိုလဲ။ လှုပ်ရှားမှု ဘယ်လိုဖြစ်နေလဲ။ သတိရှိလား မရှိဘူးလား။ ကိုယ်ပေါ်မှာ တကယ်ဖြစ်နေတဲ့အရာကို သိရမယ်။ သတိပဋ္ဌာန်ကျမ်းက လမ်းလျှောက်နေတုန်း လမ်းလျှောက်နေကြောင်း သိခြင်း၊ မည်သည့်ကိုယ်အနေအထားဖြစ်နေစေ ထိုအတိုင်း သိခြင်းကို အလေးထားပါတယ်။

စာရင်းစစ်မှာ evidence ကို “ငါထင်တာ” နဲ့ မပြောင်းရသလို ဝိပဿနာမှာလည်း “ဖြစ်သင့်တာ” ကို ကြည့်တာမဟုတ်ဘူး။ “ဖြစ်နေတာ” ကို သိတာ။ ဒီတစ်ချက်က နှိုင်းယှဉ်လို့ကောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ မတူတာကိုလည်း မှတ်ထား—Audit evidence က organizational assertion ကို စစ်ဖို့။ ကာယာနုပဿနာရဲ့ သိမြင်မှုက ကိုယ်၌ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ ရှုဖို့။ နယ်ပယ်မတူဘူး၊ သင်ခန်းစာတစ်ခုသာ ဆင်တူတယ်။

ကိုယ့်အလုပ်ကို ကိုယ်လုပ်ပြီး ကိုယ်တိုင်ပဲ စစ်ရင် ဘာဖြစ်မလဲ

Internal Audit ရဲ့ အရေးကြီးဆုံးအချက်တွေထဲက တစ်ခုက independence နဲ့ objectivity ပါ။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှာ The IIA က ပြန်လည်မွမ်းမံထုတ်ပြန်ထားတဲ့ Three Lines Model မှာ management က နေ့စဉ် risk နဲ့ controls ကို ပိုင်ဆိုင်စီမံရပြီး၊ Internal Audit က management responsibility ကို မယူဘဲ လွတ်လပ်တဲ့ assurance နဲ့ advice ပေးတဲ့ အခန်းကဏ္ဍဖြစ်ကြောင်း အလေးထားပါတယ်။ Board ဆီကို ယုံကြည်လောက်တဲ့ assurance ပေးနိုင်ဖို့ အဲဒီ independence က အဓိကပါ။ 

ဥပမာတစ်ခုအနေနဲ့ စဉ်းစားပါ။ ငွေပေးချေတဲ့သူက သူ့ငွေပေးချေမှုကို ကိုယ်တိုင်အတည်ပြု၊ ကိုယ်တိုင်မှတ်တမ်း၊ ကိုယ်တိုင် bank reconciliation လုပ်၊ ကိုယ်တိုင် internal audit report ရေးရင် “စစ်ပြီးပြီ” ဆိုတဲ့စာရင်းက ရှိနိုင်ပေမဲ့ လွတ်လပ်မှုမရှိဘူး။ လူကို မစွပ်စွဲပါနဲ့။ စနစ်က conflict ဖြစ်နေတာကို ပြောတာပါ။

ဒီအချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးရင် စိတ်ဝင်စားစရာရှိတယ်။ ကိုယ်ကို ရှုတဲ့အခါ “ငါ့ကိုယ်” ဆိုတဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုစိတ်၊ နှစ်သက်မှု၊ မနှစ်သက်မှု၊ လိုချင်မှု၊ မလိုချင်မှုတွေက လွယ်လွယ်နဲ့ ဝင်တတ်တယ်။ အဲဒီတော့ ရှုတဲ့စိတ်က အာရုံကို အမှန်အတိုင်းမမြင်ဘဲ “ငါလိုချင်သလို” ပြောင်းဖတ်နိုင်တယ်။ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်က ကိုယ်ကို ကိုယ်အဖြစ် ရှု၊ ဖြစ်ပျက်ကို ရှု၊ လောက၌ မစွဲမလမ်းဘဲ နေဖို့ ဦးတည်ပေးတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒါကို “auditor independence = အနတ္တ” လို့ မဆိုရဘူးနော်။ အဲဒီလိုဆို သဘောတရားနှစ်ခုကို မှားပေါင်းတာဖြစ်သွားမယ်။ Auditor independence က professional governance requirement။ ကာယာနုပဿနာမှာ စွဲလမ်းမှုလျော့ပြီး အမှန်အတိုင်းသိဖို့က ဝိပဿနာလမ်း။ တူတာက ကိုယ့်အလိုကို evidence အပေါ် မတင်ရဘူးဆိုတဲ့ သတိပညာဆန်တဲ့ အချက်သာ။

“တစ်နှစ်တစ်ခါ စစ်” လို့ မရတဲ့အရာတွေ ရှိတယ်

အဖွဲ့အစည်းမှာ Internal Audit က annual plan နဲ့ စနစ်တကျသွားနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ management control ကိုတော့ Auditor လာမှ လုပ်လို့မရဘူး။ နေ့စဉ် transaction၊ approval၊ access control၊ stock၊ data၊ cash၊ safety၊ compliance တို့ကို သက်ဆိုင်ရာတာဝန်ရှိသူတွေက နေ့တိုင်းထိန်းရတယ်။ Auditor က လွတ်လပ်စွာ စစ်ဆေးပြီး assurance၊ advice၊ finding၊ recommendation ပေးတယ်။ ပြင်ဆင်ရေးလုပ်ငန်းကိုတော့ management က တာဝန်ယူရတယ်။ IIA ရဲ့ Three Lines Model က ဒီ role separation ကို ရှင်းလင်းစွာ အလေးထားပါတယ်။

GAO ရဲ့ ၂၀၂၅ Green Book ကလည်း internal control system ကို management အတွက် mission၊ operations၊ reporting၊ compliance ရည်ရွယ်ချက်တွေ ပြည့်မီအောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ framework အဖြစ် ရှင်းထားပြီး၊ တွေ့ရှိထားတဲ့ control deficiencies ကို သင့်လျော်တဲ့ reporting line ကနေ တင်ပြပြီး အချိန်မီ evaluate လုပ်ကာ corrective action နဲ့ ပြန်ပြင်ဖို့ အလေးထားပါတယ်။ 

ဒီအချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို တစ်နှစ်တစ်ခါ retreat ဝင်ချိန်မှ သတိရပြီး ကျန်တဲ့ရက်တွေ မေ့နေလို့ မဖြစ်ဘူး။ သတိနဲ့ ရှင်းလင်းသိခြင်းဟာ လမ်းလျှောက်၊ ရပ်၊ ထိုင်၊ လဲလျောင်း၊ စား၊ သောက်၊ ပြော၊ တိတ် စတဲ့ နေ့စဉ်အခြေအနေထဲ ပြန်ဝင်ရမယ်လို့ သတိပဋ္ဌာန်ဆိုင်ရာ သုတ်တွေက ဖော်ပြတယ်။

အတွင်းစာရင်းစစ်က “periodic independent review” ဖြစ်နိုင်တယ်။ သတိကတော့ ဘဝထဲမှာ ထပ်ခါထပ်ခါ နိုးကြားရမယ့် လေ့ကျင့်မှု။ ဒီနှစ်ခုကို မတူအောင်ထားပြီး သင်ခန်းစာယူရင်—ပြဿနာကြီးလာမှ မကြည့်နဲ့၊ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်ကတည်းက သိတတ်အောင်လုပ် ဆိုတဲ့ အချက်ရတယ်။

Finding ရှိတာနဲ့ ပြီးသွားပြီလား

Auditor က finding တစ်ခု ရှာတွေ့တယ်ဆိုပါစို့။ “Voucher supporting document မပြည့်”၊ “Access right ကို ပြန်မသုံးသပ်”၊ “Policy ကအသစ်ဖြစ်ပေမဲ့ လက်တွေ့မလိုက်နာ”၊ “Old finding ပြန်ဖြစ်” စသဖြင့်။ Finding report ရေးပြီး လက်မှတ်ထိုးလိုက်တာနဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိပြီလား။ မရှိသေးဘူး။ Root cause ကို နားလည်ရမယ်။ Management response ရှိရမယ်။ Responsible person နဲ့ target date ရှိရမယ်။ Follow-up လုပ်ရမယ်။ ပြန်ပြင်ထားတာ တကယ်လုပ်နေသလား စစ်ရမယ်။

GAO Green Book ရဲ့ monitoring principle မှာ တွေ့ရှိတဲ့ internal control deficiencies ကို အချိန်မီ remediation လုပ်ရန်၊ issues ကို reporting line ကနေ သက်ဆိုင်ရာလူထံ တင်ပြရန်၊ evaluate လုပ်ပြီး corrective action ဆောင်ရွက်ရန် အလေးထားထားပါတယ်။

ကိုယ့်ခန္ဓာကို ရှုတဲ့အခါလည်း “အိုး… နာနေတယ်” လို့ သိတာတစ်ခုတည်းကို ဝိပဿနာရဲ့အဆုံးလို့ မထင်နဲ့။ နာတာကို သိရင်း နှစ်သက်မနှစ်သက် စိတ်ဘယ်လိုဝင်လာလဲကို သတိထားရမယ်။ ဖြစ်ပေါ်တာ၊ တည်နေခိုက်တာ၊ ပျက်သွားတာကို ရှုနိုင်ရမယ်။ သတိပဋ္ဌာန၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀ မှာ ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျောက်ကွယ်ခြင်းကို ရှုသိနေခြင်းနဲ့ ရှင်းထားပါတယ်။

အဲဒီတော့ “သိပြီ” ဆိုတာနဲ့ မရပ်ဘူး။ သိတာကနေ သဘောပေါက်၊ သဘောပေါက်တာကနေ မစွဲ၊ မစွဲတာကနေ လွတ်လပ်ရာဆီ တဖြည်းဖြည်းသွားရမယ်။ Organizational audit မှာ finding → remediation → follow-up ဖြစ်သလို ဝိပဿနာမှာ “finding” ဆိုတဲ့ audit terminology မသုံးသင့်ပေမဲ့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို ထပ်ခါထပ်ခါ မြင်သိခြင်းက ပညာကို ရင့်ကျက်စေတယ်။

ကာယာနုပဿနာမှာ ဘာတွေကို ရှုတာလဲ

သူတော်ကောင်းတို့… “ကာယာနုပဿနာ” လို့ကြားတာနဲ့ အသက်ရှူတစ်ခုပဲ ထင်မနေပါနဲ့။ သတိပဋ္ဌာနသုတ်တွေအတွင်း ကိုယ်ကို ရှုရာမှာ အသက်ရှူခြင်း၊ ကိုယ်အနေအထားများ၊ အပြုအမူများကို ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများအပေါ် ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ဓာတ်သဘောများအပေါ် ရှုခြင်း၊ ခန္ဓာ၏ ပျက်စီးမလွဲသဘောကို သင်္ချိုင်းဆင်ခြင်မှုများနဲ့ ရှုခြင်း စတဲ့ အဆင့်များကို တွေ့ရပါတယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် ကာယဂတာသတိသုတ်မှာလည်း ကိုယ်၌ သတိကို လေ့ကျင့်ပွားများခြင်းရဲ့ အကျိုးကြီးမားမှုကို ဖော်ပြပြီး ကိုယ်အပေါ် သတိတည်စေသည့် လေ့ကျင့်မှုများကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဆက်လက်ရှင်းထားပါတယ်။ 

ဒီနေရာမှာ auditing analogy ကို အလွန်အကျွံမဆွဲရဘူး။ Auditor က body parts list လုပ်သလို “ခန္ဓာ asset register” လုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခုယူလို့ရတယ်—မသိရင် စွဲတတ်တယ်၊ မကြည့်ရင် ထင်မြင်ချက်နဲ့နေတတ်တယ်၊ အပိုင်းလိုက်ရှင်းရှင်းကြည့်ရင် အဖြစ်မှန်နဲ့ ပိုနီးလာတယ်။

ဦးဇင်းတို့ လူတွေက “ကိုယ်” လို့ တစ်လုံးတည်းပြောတော့ ခန္ဓာကိုယ်ကို တစ်ခုတည်းတည်မြဲတဲ့ အရာလို ခံစားလွယ်တယ်။ သတိပဋ္ဌာန်ကတော့ အသက်ရှူ၊ လှုပ်ရှား၊ အနေအထား၊ အစိတ်အပိုင်း၊ ဓာတ်သဘော၊ ဖြစ်ပျက်သဘော စသဖြင့် အတွေ့အကြုံကို အသေးစိတ်ပြန်ခွဲကြည့်စေတယ်။ ဒီလိုကြည့်မှ “ငါလိုချင်သလို မတည်ဘူး၊ အခြေအနေလိုက် ပြောင်းနေတယ်” ဆိုတဲ့ သဘောကို ကိုယ်တိုင်နားလည်ဖို့ လမ်းပွင့်လာတယ်။

အတွင်းစာရင်းစစ်ရှိခြင်းရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးကို ခုနစ်ချက်နဲ့ မှတ်ထား

အဖွဲ့အစည်းဘက်ကို ပြန်လာရအောင်။ Internal Audit function တစ်ခု ကောင်းကောင်းရှိတဲ့အခါ ဘာအကျိုးရှိနိုင်သလဲ။ အဖွဲ့အစည်းအရွယ်အစား၊ ဥပဒေ၊ risk profile၊ sector ပေါ်မူတည်လို့ စနစ်တစ်မျိုးတည်း မသတ်မှတ်နိုင်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ professional standards တွေအရ အဓိကအကျိုးတွေကို ဒီလိုနားလည်လို့ရတယ်။

ပထမ—Governance ကို အားကောင်းစေတယ်။ Board နဲ့ senior management က “စနစ်က တကယ်အလုပ်လုပ်သလား” ဆိုတာကို management self-report တစ်မျိုးတည်းမဟုတ်ဘဲ လွတ်လပ်တဲ့ assurance ရနိုင်တယ်။

ဒုတိယ—Risk ကို စောစောမြင်စေတယ်။ Risk မဖြစ်ခင် control design အားနည်းချက်၊ မကိုက်ညီမှု၊ repeated issue တွေကို တွေ့နိုင်တယ်။ Audit က risk အားလုံးကို ဖျောက်ပေးမယ့်အာမခံမဟုတ်ဘူး၊ ဒါပေမဲ့ မမြင်မသိနေတာထက် စနစ်တကျသိအောင် ကူညီတယ်။

တတိယ—Internal control အလုပ်လုပ်ပုံကို ပြန်စစ်ပေးတယ်။ Policy ရှိရုံမဟုတ်ဘူး။ လက်တွေ့လုပ်နေသလား၊ evidence ရှိသလား၊ control bypass လုပ်နေလား၊ change ဖြစ်လို့ control ဟောင်းမလုံလောက်တော့ဘူးလား စစ်တယ်။

စတုတ္ထ—Decision-making အတွက် ယုံကြည်ရတဲ့ information ပိုရစေတယ်။ Data၊ report၊ process ပေါ် အားနည်းချက်တွေ ဖော်ထုတ်ရင် ဆုံးဖြတ်သူတွေက လက်တွေ့အခြေအနေကို ပိုနီးကပ်စွာ သိနိုင်တယ်။

ပဉ္စမ—Accountability ကို မြင်သာစေတယ်။ Finding ရှိရင် responsible owner၊ response၊ target date၊ follow-up ရှိလာတယ်။ “အဲဒါ တစ်ယောက်ယောက်လုပ်လိမ့်မယ်” ဆိုတဲ့ မသေချာမှု လျော့တယ်။

ဆဋ္ဌမ—Trust ကို တည်ဆောက်နိုင်တယ်။ Internal Audit က ကောင်းစွာလွတ်လပ်ပြီး objective ဖြစ်၊ finding ကို မဖုံး၊ လူကိုအရှက်ခွဲမထားဘဲ system အားနည်းချက်ကို evidence နဲ့ ပြော၊ management ကလည်း timely remediation လုပ်ရင် stakeholder confidence က တိုးနိုင်တယ်။

သတ္တမ—အဖွဲ့အစည်းကို သင်ယူတတ်စေတယ်။ Issue ကို “အပြစ်” လို့ပဲ မမြင်ဘဲ “ဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲ၊ နောက်တစ်ခါမဖြစ်အောင် ဘာပြောင်းမလဲ” ဆိုတဲ့ learning loop ဖြစ်လာတယ်။

ဒီခုနစ်ချက်ကို ကာယာနုပဿနာနဲ့ ချိန်ထိုးမယ်ဆိုရင်—သတိကလည်း ကိုယ့်ဘဝကို အပြစ်ပေးဖို့မဟုတ်ဘဲ မေ့လျော့မှုကို လျော့၊ ဖြစ်နေသမျှကို သိ၊ ဖြစ်ပျက်သဘောကို မြင်၊ စွဲလမ်းမှုလျော့၊ ပညာတိုးဖို့ လမ်းဖွင့်ပေးတာလို့ နားလည်ရမယ်။

အဖွဲ့မှာ Auditor ရှိပြီး Auditor ကို မလွတ်လပ်ခိုင်းရင် အကျိုးမရှိဘူး

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့… အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ title ရှိတာနဲ့ function အလုပ်လုပ်ပြီလို့ မယူရဘူး။ “Internal Auditor” ဆိုတဲ့ designation ရှိပေမဲ့ management က “ဒီကိစ္စမစစ်နဲ့၊ ဒီ report မရေးနဲ့၊ ဒီ finding ဖြုတ်၊ ဒီလူကို မမေးနဲ့” လို့ သြဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ရင် objective assurance အားနည်းသွားတယ်။ The IIA standards က internal audit function ကို independently positioned ဖြစ်ပြီး board ဆီ direct accountability ရှိရမယ်၊ auditor တွေ undue influence ကနေ လွတ်ကင်းပြီး objective assessment လုပ်နိုင်ရမယ်လို့ အလေးထားပါတယ်။

ဒါကို ကာယာနုပဿနာဘက်က အတွေးတစ်ချက်နဲ့ ပြန်ကြည့်ပါ။ သတိလုပ်နေတုန်း “ဒီခံစားချက်ကို မသိချင်ဘူး၊ ဒီနာတာကို ဖုံးမယ်၊ ဒီအိုမင်းမှုကို မကြည့်ချင်ဘူး၊ လှပတဲ့အရာပဲ ကြည့်မယ်” ဆိုရင် ရှုမှတ်မှုက ကိုယ့်လိုချင်တဲ့ report ပဲ ထုတ်တဲ့ audit လို ဖြစ်သွားမယ်။

တရားအားထုတ်ရာမှာတော့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ညှဉ်းပန်းဖို့မဟုတ်ဘဲ အခုရှိနေတဲ့အဖြစ်ကို သိရမယ်။ အသက်ရှူရင် အသက်ရှူ၊ လမ်းလျှောက်ရင် လမ်းလျှောက်၊ နာရင် နာတာကို သိ၊ ပြောင်းရင် ပြောင်းတာကို သိ။ သတိက “အဆင်ပြေတဲ့အရာပဲ approve လုပ်” တဲ့စနစ်မဟုတ်ဘူး။

ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့ သေချာထားရမယ့်အချက်က ဝိပဿနာမှာ “auditor” ဆိုတဲ့ သီးခြားတည်မြဲတဲ့အတ္တတစ်ခု ရှိတယ်လို့ မထည့်သုံးရဘူး။ “အတွင်းစာရင်းစစ်” ဟာ ဥပမာသာ။ ဓမ္မအာဏာက သုတ်တော်အတိုင်း ကာယာနုပဿနာအပေါ် တည်ရမယ်။

ခဏလောက် လက်တွေ့အလုပ်ပေး လုပ်ကြည့်ရအောင်

ကဲ… အခု တရားနာနေတဲ့ ဒကာ ဒကာမတို့ ခဏလောက် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အတွင်းကပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ ဦးဇင်းက စာရင်းစစ်လုပ်ခိုင်းတာမဟုတ်ဘူးနော်။ ကာယာနုပဿနာကို အရိုးရှင်းဆုံး သတိအလုပ်အဖြစ် စမ်းကြည့်ခိုင်းတာပါ။

ကိုယ်ထိုင်နေတယ်ဆိုရင်—ထိုင်နေတယ်ဆိုတာ သိပါ။ ကိုယ်ရပ်နေတယ်ဆိုရင်—ရပ်နေတယ်ဆိုတာ သိပါ။ ကိုယ့်အနေအထားကို အရင်သိ။

ပြီးတော့ အသက်ရှူတာကို သတိထား။ ရှည်ရင် ရှည်တာသိ၊ တိုရင် တိုတာသိ။ အတင်းပြောင်းဖို့မလို။ ဖြစ်နေတာကို သိ။ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်ရဲ့ ကာယာနုပဿနာအပိုင်းမှာ အသက်ရှူခြင်းကို သတိရှိရှိ သိခြင်းကို အစပြုလေ့ကျင့်စရာအဖြစ် ဖော်ပြထားပါတယ်။

ပြီးတော့ ကိုယ်နဲ့ထိုင်ခုံ ထိနေတဲ့နေရာ၊ လက်နှစ်ဖက် ထိနေတဲ့နေရာ၊ ကျောတန်းထားမှု၊ မျက်နှာမှာ တင်းနေသလား၊ ပခုံးတင်းနေသလား—အခုဖြစ်နေသလောက် သိ။ “ကောင်းတယ်၊ မကောင်းဘူး” အရင်မပြောသေးနဲ့။

နောက်တစ်ချက်—တစ်ခုခု ပြောင်းသွားတာကို သတိထား။ အသက်ဝင်ပြီး ထွက်တယ်။ တင်းတာပျော့သွားတယ်။ ကိုယ်အနေအထား ပြင်လိုက်တယ်။ နာတာ တိုးတယ်၊ လျော့တယ်၊ နေရာပြောင်းတယ်။ ဖြစ်တာနဲ့ ပျက်တာ တစ်ခုပြီးတစ်ခု မြင်ဖို့ ကြိုးစား။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀ က သတိပဋ္ဌာန်ဖွံ့ဖြိုးမှုမှာ ဖြစ်ပေါ်သဘော၊ ပျောက်ကွယ်သဘော၊ နှစ်ခုလုံးကို ရှုခြင်းကို ရှင်းထားပါတယ်။ 

နောက်ဆုံး—“ငါ့ခန္ဓာ အခု ဘာလုပ်နေလဲ” ဆိုတာကို story မဆောက်ဘဲ လက်ရှိဖြစ်နေသလောက် သိပြီး ပြန်တရားနာပါ။

ဒီအလုပ်ပေးက တစ်မိနစ်နှစ်မိနစ်ပဲဖြစ်ရင်တောင် အဓိကတစ်ချက်ရတယ်—မသိဘဲနေတာနဲ့ သိနေတာ မတူဘူး။ အဖွဲ့အစည်းမှာလည်း စနစ်ရှိပေမဲ့ မစစ်ရင် မသိနိုင်တာ ရှိသလို ကိုယ့်ခန္ဓာမှာလည်း ဖြစ်နေတာများစွာကို သတိမရှိရင် မသိဘဲနေနိုင်တယ်။

“Audit ရှိတော့ အားလုံးလုံခြုံပြီ” လို့ မထင်နဲ့

အတွင်းစာရင်းစစ်ရှိတဲ့အဖွဲ့တစ်ခုမှာ လိမ်လည်မှု လုံးဝမဖြစ်တော့ဘူး၊ အမှားလုံးဝမရှိတော့ဘူး၊ risk အားလုံးပျောက်သွားတယ်လို့ မပြောရဘူး။ Internal Audit က independent assurance နဲ့ advice ပေးပြီး governance၊ risk management၊ controls ပိုကောင်းစေဖို့ အထောက်အကူပြုတာ။ Management တာဝန်၊ board oversight၊ policies၊ staff competence၊ culture၊ external conditions စတာတွေအားလုံးက ဆက်စပ်တယ်။ The IIA က Internal Audit အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အဲဒီ governance context အတွင်းမှာပဲ ရှင်းထားပါတယ်။

တရားဘက်မှာလည်း “ငါ ကာယာနုပဿနာ နည်းနည်းလုပ်ပြီးပြီ၊ အားလုံးပြီးပြီ” လို့ မယူရဘူး။ သတိပဋ္ဌာန်ဟာ ကိုယ်၊ ဝေဒနာ၊ စိတ်၊ ဓမ္မ ဆိုတဲ့ ဘောင်ကြီးအတွင်း လေ့ကျင့်ရတယ်။ ကာယာနုပဿနာဟာ အရေးကြီးပေမဲ့ ကိုယ်တစ်ခုတည်းနဲ့ပဲ ဓမ္မလမ်းတစ်လုံးကို အလွယ်တကူ ချုံ့လို့ မရဘူး။

ဒီနှစ်ဖက်လုံးက သင်ပေးတာက—ကိရိယာတစ်ခုကို အာမခံစက်လို မယူနဲ့။ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုလုံးအတွင်း သူ့နေရာသူ သိ။

အဖွဲ့အစည်းအတွက် အတွင်းစာရင်းစစ် အလုပ်ပေး

ဒီနေ့တရားကို အဖွဲ့အစည်းလုပ်ငန်းအဖြစ် ပြောင်းချင်သူတွေ လက်တွေ့လုပ်စရာ ယူသွားကြပါ။ အဖွဲ့သေးသေး၊ အသင်း၊ ဖောင်ဒေးရှင်း၊ ပညာရေးအဖွဲ့၊ သာသနာရေးအဖွဲ့ စတဲ့ organization တစ်ခုချင်းစီမှာ ဥပဒေ၊ size၊ risk၊ funding ပေါ်မူတည်လို့ professional advice သီးခြားလိုနိုင်တယ်။ အောက်ကအချက်တွေက general governance application သာ ဖြစ်ပါတယ်။

တစ်—Internal Audit Charter ရေးပါ။ Internal Audit ဘာလုပ်မလဲ၊ ဘာမလုပ်ဘူးလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို report လုပ်မလဲ၊ ဘယ် records နဲ့ people ကို access ရမလဲ၊ independence ကို ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ ရေးထား။

နှစ်—Reporting line ကို မှန်အောင်ထားပါ။ Auditor ကို နေ့စဉ်စီမံခန့်ခွဲသူတစ်ဦးတည်းအောက်မှာပဲ အပြည့်အဝထားပြီး အဲဒီသူရဲ့လုပ်ငန်းကို ပြန်စစ်ခိုင်းရင် independence risk ရှိနိုင်တယ်။ Board သို့မဟုတ် သင့်လျော်တဲ့ governing body နဲ့ direct communication/ accountability ရှိဖို့ စဉ်းစား။ IIA standards က ဒီ independent positioning ကို အလေးထားပါတယ်။

သုံး—Risk-based plan ချပါ။ အကုန်လုံးကို တစ်ခါတည်းစစ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ရင် အရေးကြီးတဲ့ risk တွေ—finance၊ safeguarding၊ data၊ procurement၊ inventory၊ compliance၊ project reporting၊ IT access—အဖွဲ့ရဲ့အခြေအနေအလိုက် ဦးစားပေး။

လေး—Evidence standard သတ်မှတ်ပါ။ “သူပြောတယ်” တစ်ခုတည်းနဲ့ finding မတင်။ Policy၊ transaction၊ document၊ system log၊ observation၊ interview စတာတွေကို သက်ဆိုင်ရာ scope အလိုက် သက်သေအဖြစ် စုစည်းပြီး claim ထက် evidence ပိုခိုင်အောင်ထား။

ငါး—Finding ကို လူဖျက်ဖို့ မသုံးပါနဲ့။ Condition ဘာလဲ၊ expected criteria ဘာလဲ၊ risk ဘာလဲ၊ root cause ဘာဖြစ်နိုင်လဲ၊ recommendation ဘာလဲ ရှင်း။ Motive မသိဘဲ “တမင်လုပ်တာ” မရေး။

ခြောက်—Management response နဲ့ target date ထားပါ။ Auditor က recommendation ပေးနိုင်ပေမဲ့ management decision ကို ကိုယ်တိုင်လုပ်မယူသင့်ဘူး။ Role separation ကိုထိန်း။

ခုနစ်—Follow-up မပျောက်စေနဲ့။ Report ထုတ်ပြီး ဖိုင်ထဲသိမ်းထားတာနဲ့မပြီး။ Agreed action ပြီးလား၊ evidence ရှိလား၊ risk accept လုပ်ထားလား၊ overdue ဖြစ်နေသလား ပြန်ကြည့်။

ရှစ်—Auditor ကိုလည်း စစ်တဲ့စနစ်ထားပါ။ Conflict of interest ရှိလား၊ competence လုံလောက်လား၊ methodology ကိုက်လား၊ quality assurance ရှိလား စစ်။ Internal Audit က လွတ်လပ်တယ်ဆိုပြီး တာဝန်မဲ့လို့မရဘူး။

ကိုး—ပြဿနာကို ဖုံးမထားဘဲ privacy ကိုလည်း မဖျက်ပါနဲ့။ Transparency နဲ့ confidentiality နှစ်ခုစလုံး တာဝန်ရှိတယ်။ Report recipient၊ detail level၊ retention၊ access ကို policy နဲ့ ထိန်း။

ဆယ်—နှစ်ကုန်မှာ “Finding ဘယ်လောက်ရှိလဲ” တစ်ခုတည်း မမေးနဲ့။ “Repeated issue လျော့လား၊ action closure quality ကောင်းလား၊ governance decision ပိုကောင်းလာလား၊ high-risk control တကယ်တိုးတက်လား” ကို ပြန်ကြည့်။ Audit ရဲ့တန်ဖိုးက report အရေအတွက်မဟုတ်ဘူး။

သတိအတွက် ကိုယ်ပိုင် “နေ့စဉ်ပြန်စစ်ခြင်း”

အဖွဲ့အစည်းအလုပ်ပေးပြီးပြီ။ အခု ကိုယ့်ဘဝအတွက် ချုံ့ပြီး သတိအလုပ်ပေးလေး ယူသွားကြပါ။

မနက်အိပ်ရာထချိန်—ကိုယ်အနေအထားကို သိ။ ရုတ်တရက်ဖုန်းမကိုင်ခင် တစ်ချက် အသက်ရှူတာသိ။

လမ်းလျှောက်ချိန်—ခြေလှမ်းတိုင်းကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမည်တပ်ဖို့ မလိုပေမဲ့ လမ်းလျှောက်နေတယ်ဆိုတာ မမေ့နဲ့။

စားချိန်—အလျင်လိုနေသလား၊ ကိုယ်လှုပ်ရှားပုံ ဘယ်လိုလဲ သိ။

အလုပ်လုပ်ချိန်—ပခုံးတင်းနေသလား၊ ထိုင်ပုံမကောင်းလား၊ သတိလွတ်နေသလား သိ။

စိတ်တိုချိန်—အရင်ဆုံး ကိုယ်ဘက်ကို ပြန်ကြည့်။ မျက်နှာတင်းနေသလား၊ လက်က တင်းနေသလား၊ အသက်ရှူမြန်နေသလား။ စိတ်ရဲ့အကြောင်းကို အခုမသွားသေးဘဲ ကိုယ်ပေါ်က သိလို့ရတာကို စတင်သိ။

ညအိပ်ခါနီး—ဒီနေ့တစ်နေ့ ကိုယ်ကို မေ့နေတာများလား၊ သတိကပ်နိုင်တဲ့အချိန်ရှိလား ပြန်စဉ်းစား။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်မတင်နဲ့။ မနက်ဖြန် သတိပိုရှိအောင် ဆုံးဖြတ်။

ဒီလေ့ကျင့်မှုက အရိယမဂ် အပြည့်အစုံကို တစ်ညတည်းရစေမယ့် shortcut မဟုတ်ဘူး။ သတိလေ့ကျင့်မှုအဖြစ် နေ့စဉ်ဘဝထဲ ပြန်ထည့်တာ။

အတွင်းစာရင်းစစ်က အဖွဲ့ရဲ့ “သတိ” လား

ဒီမေးခွန်းကို တစ်ချို့က ကြိုက်လို့ “Internal Audit ဟာ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ mindfulness ပဲ” လို့ ခေါင်းစဉ်တပ်ချင်တတ်ကြတယ်။ ဦးဇင်းက အဲဒီလို အပြည့်အဝ မသတ်မှတ်ချင်ဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ mindfulness ဆိုတဲ့ ဓမ္မသဘောကို professional function တစ်ခုနဲ့ တန်းညှိလိုက်ရင် အဓိပ္ပာယ်လျော့သွားနိုင်တယ်။

ပိုမှန်တာက—Internal Audit မှာ အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဖြစ်နေသမျှကို သက်သေ၊ risk၊ control၊ responsibility နဲ့ ပြန်ကြည့်ပေးတဲ့ function ရှိတယ်။ ကာယာနုပဿနာမှာ ကိုယ့်ခန္ဓာအတွင်း ဖြစ်နေသမျှကို သတိ၊ ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ဖြစ်ပျက်သဘောနဲ့ ရှုတဲ့ လေ့ကျင့်မှုရှိတယ်။ နှစ်ခုလုံးက မမြင်ချင်တာကို ဖုံးမထားဘဲ ကြည့်ဖို့ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာအဆင့်မှာ ဆုံကြတယ်။

ဒီလို boundary ထားရင် auditing ကိုလည်း ဂုဏ်မလျော့ဘူး၊ ဓမ္မကိုလည်း ခေတ်သစ် management metaphor ထဲ မချုံ့ဘူး။

မမြင်ချင်တာကို မဖုံးနဲ့

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ… အဖွဲ့အစည်းပြဿနာတော်တော်များများမှာ အန္တရာယ်ကို မမြင်တာထက် မြင်ပေမဲ့ မပြောချင်တာ ပိုအန္တရာယ်ကြီးတတ်တယ်။ “ဒီ control မလုပ်ဘူး” သိတယ်။ “ဒီ finding အဟောင်း ပြန်ဖြစ်တယ်” သိတယ်။ “ဒီလူတစ်ယောက်တည်းအပေါ် အာဏာပုံသွားတယ်” သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဆင်မပြေမှာကြောက်လို့ မပြောဘူး။ အဲဒီအခါ audit function ရှိလည်း အကျိုးမပြည့်ဘူး။

ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း အိုမင်းတာမြင်တယ်၊ ကိုယ်နာတာမြင်တယ်၊ အသက်ရှူတာအမြဲပြောင်းနေတာမြင်တယ်၊ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ချင်တိုင်းမရတာတွေ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ “ငါ မပြောင်းဘူး၊ ငါ့ဟာ အမြဲရှိမယ်” ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှုနဲ့ ဖုံးထားတတ်တယ်။

ကာယာနုပဿနာက ခန္ဓာရဲ့အဖြစ်ကို အလှဆင်ထားတဲ့ annual report မဟုတ်ဘူး။ ဖြစ်နေသလို သိဖို့။ ဖြစ်ပေါ်တာ၊ ပျက်တာ၊ မတည်တာကို ကိုယ်တိုင်သိဖို့။ အဲဒီသိမှုက စွဲလမ်းမှုကို တဖြည်းဖြည်း လျော့ချဖို့ အခွင့်အရေးပေးတယ်။

အဲဒီတော့ ဒီနေ့တရားရဲ့ မှတ်သားစရာစကားလေးက—“အဖွဲ့မှာ အမှားကို မဖုံး၊ ကိုယ်မှာ အဖြစ်ကို မဖုံး” ပါ။

သစ္စာလေးပါးဆီ ဆင်းကြည့်ရအောင်

အခု အဖွဲ့အစည်းနဲ့ ကိုယ့်ခန္ဓာအကြောင်း နှစ်ဖက်လုံးပြောလာခဲ့ပြီ။ အဆုံးမှာ သစ္စာလေးပါးဆီ သဘာဝကျကျ ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်။

အဖွဲ့အစည်းဘက်မှာ မစစ်ဆေးတဲ့စနစ်ကြောင့် အားနည်းချက်ကြီးလာတာ၊ မယုံကြည်မှုဖြစ်တာ၊ risk မမြင်တာ၊ ပြဿနာတစ်ခု ပြန်ပြန်ဖြစ်တာတွေက လောကီဒုက္ခအဖြစ် မြင်နိုင်တယ်။ ကိုယ့်ဘဝဘက်မှာတော့ ခန္ဓာက အမြဲပြောင်းနေတယ်၊ အိုမင်းတယ်၊ နာတတ်တယ်၊ ကိုယ်လိုချင်သလို အမြဲမနေရဘူး။ ဒီမတည်မြဲမှုကို စွဲထားတော့ ပူလောင်ရတယ်။ ဒီနေရာက ဒုက္ခသစ္စာ ကို ဆင်ခြင်ဖို့ ခေါ်သွားတယ်။

ဒီဒုက္ခအပေါ်မှာ အကြောင်းကိုကြည့်ရင်—အဖွဲ့အစည်းဘက်မှာ အတ္တ၊ အာဏာကို မလွှတ်ချင်ခြင်း၊ အမှားကို ဖုံးချင်ခြင်း၊ “ငါ့ဌာနမမှားဘူး” လို့ ကာကွယ်ချင်ခြင်း၊ ပေါ့ဆမှု၊ မသိမှုတွေ ရှိနိုင်တယ်။ လူတိုင်းကို အဲဒီ motive ရှိတယ်လို့ မစွပ်စွဲရဘူး။ ဒါပေမဲ့ system risk အဖြစ် စဉ်းစားနိုင်တယ်။ ကိုယ့်ခန္ဓာဘက်မှာတော့ “ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့ဟာ၊ ငါလိုချင်သလိုဖြစ်ရမယ်” ဆိုတဲ့ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ အဝိဇ္ဇာတို့က ပူလောင်မှုကို ထပ်ဖြည့်တယ်။ ဒီဘက်က သမုဒယသစ္စာ ကို မြင်ဖို့ လမ်းဖွင့်တယ်။

တဏှာနဲ့စွဲလမ်းမှု အေးသွားရင် ခန္ဓာပြောင်းတာကို ကမ္ဘာပျက်သလို မခံစားတော့ဘူး။ နာတာရှိလည်း “ငါပျက်ပြီ” ဆိုတဲ့ story ကို ချက်ချင်းမတင်တော့ဘူး။ ဖြစ်တာကို ဖြစ်သလို သိနိုင်တယ်။ လွှတ်နိုင်တယ်။ စွဲလမ်းမှုငြိမ်းရာက နိရောဓသစ္စာ ရဲ့ဦးတည်ချက်။ Organizational problem ဖြေရှင်းတာကို နိရောဓလို့ မခေါ်ဘူးနော်။ Audit finding close သွားတာက နိဗ္ဗာန်မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အပြင်က problem-solving ကို ဥပမာအဖြစ်ယူပြီး အတွင်းက ကိလေသာငြိမ်းရာကို ပြန်ညွှန်တာပါ။

ဒီလမ်းကို ဘယ်လိုသွားမလဲ။ မဂ္ဂသစ္စာ နဲ့ သွားရမယ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို မှန်ကန်စွာမြင်၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပနဲ့ မထိခိုက်လိုတဲ့စိတ်ထား၊ သမ္မာဝါစာနဲ့ audit finding ဖြစ်ဖြစ် နေ့စဉ်စကားဖြစ်ဖြစ် အမှန်၊ အကျိုး၊ မေတ္တာကို ထိန်း၊ သမ္မာကမ္မန္တနဲ့ တာဝန်သိစွာလုပ်၊ သမ္မာအာဇီဝနဲ့ ရိုးသားတဲ့အသက်မွေးမှု၊ သမ္မာဝါယာမနဲ့ အကုသိုလ်ကို ပယ်ဖို့ကြိုးစား၊ သမ္မာသတိနဲ့ ကိုယ်၌ ကိုယ်ကို မမေ့ဘဲ ရှု၊ သမ္မာသမာဓိနဲ့ စိတ်ကိုတည်စေပြီး ပညာပေါက်ဖို့ အားထုတ်ရမယ်။

Internal Audit Charter၊ risk-based plan၊ finding register၊ follow-up tracker တွေဟာ အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေက လောကီ governance tools။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ tools ကို သစ္စာ၊ မလိုဘမုန်းမောမှု၊ တာဝန်ခံမှု၊ မေတ္တာနဲ့ သုံးရင် အဖွဲ့အစည်းမှာ အကျိုးရှိတယ်။ ကာယာနုပဿနာကတော့ သတိပညာကို အတွင်းဘက် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်းသွားစေတဲ့ ဓမ္မလမ်း။

ဒကာ ဒကာမတို့… ဒီနေ့ကစပြီး အဖွဲ့အစည်းမှာ “Auditor ရှိတယ်” ဆိုတဲ့ title ထက် အမှန်ကို ပြောနိုင်တဲ့ independence ရှိလား ကိုကြည့်ကြပါ။ “Report ထွက်တယ်” ထက် finding ကို ပြန်ပြင်ပြီး follow-up ရှိလား ကိုကြည့်ကြပါ။ “Policy ရှိတယ်” ထက် လက်တွေ့လုပ်နေသလား ကိုကြည့်ကြပါ။

ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း “တရားလုပ်တယ်” ဆိုတဲ့ label ထက် အခုကိုယ်ဘာလုပ်နေလဲ သိလား ကိုမေးကြပါ။ “ဝိပဿနာသိတယ်” ဆိုတာထက် ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးနေတဲ့ကိုယ်ကို စွဲမထားဘဲ သတိနဲ့ ကြည့်နိုင်သလား ကိုမေးကြပါ။

အဖွဲ့ကို အတွင်းကစစ်တဲ့အခါ လူဖျက်ဖို့မဟုတ်ဘဲ စနစ်ကောင်းဖို့ စစ်ပါ။ ကိုယ်ကို အတွင်းကရှုတဲ့အခါ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မုန်းဖို့မဟုတ်ဘဲ အဖြစ်မှန်သိဖို့ ရှုပါ။ အဖွဲ့မှာ finding ကို မဖုံးသလို ကိုယ့်ခန္ဓာမှာ အနိစ္စသဘောကို မဖုံးပါနဲ့။ အဖွဲ့မှာ corrective action လုပ်သလို ကိုယ့်ဘဝမှာလည်း မေ့လျော့မှုကို သတိနဲ့ ပြန်ပြင်ပါ။

ဒီနေ့ နာယူခဲ့ရတဲ့ ကုသိုလ်အစုစုကြောင့် အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း အာဏာကို ပွင့်လင်းတာဝန်ခံစွာ အသုံးပြုနိုင်ကြပါစေ။ စာရင်း၊ ပစ္စည်း၊ အချက်အလက်နဲ့ လူတို့ကို ရိုးသားစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။ Auditor များလည်း လွတ်လပ်မှု၊ objectivity၊ competence နဲ့ မေတ္တာကို ထိန်းနိုင်ကြပါစေ။ Management များလည်း finding ကို ရန်သူရဲ့စကားလို မယူဘဲ တိုးတက်ရေးအတွက် သတိပေးသံလို နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။

တရားနာသူအပေါင်းတို့လည်း ကိုယ့်ခန္ဓာကို အလှတရားနဲ့ အတ္တတရားတင်ပြီး မစွဲဘဲ ဖြစ်နေသမျှကို သတိပညာနဲ့ သိနိုင်ကြပါစေ။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းတို့ကို ကိုယ်တိုင်မြင်သိပြီး အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တသဘောတို့ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်နိုင်ကြပါစေ။ စွဲလမ်းမှုလျော့၊ ကိလေသာအေး၊ မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ အထောက်အပံ့ဖြစ်စေသော သတိပညာ ပြည့်စုံကြပါစေ။

ဤကုသိုလ်အစုစုကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ သက်ရှိသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေပါ၏။ အားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ မသိမှုမှ သိမှုဆီ၊ မေ့လျော့မှုမှ သတိဆီ၊ ဖုံးကွယ်မှုမှ အမှန်ဆီ၊ စွဲလမ်းမှုမှ လွတ်မြောက်မှုဆီ တဖြည်းဖြည်း လျှောက်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ရည်ညွှန်းကျမ်းနှင့် အရင်းအမြစ်များ

၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ်။ ကာယာနုပဿနာ၊ ကိုယ်အနေအထား၊ ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးမှုနှင့် မစွဲလမ်းခြင်းဆိုင်ရာ အခြေခံ။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation/locator cross-check via SuttaCentral.

၂။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၂၊ သတိသုတ်။ သတိနှင့် ရှင်းလင်းသိခြင်း၊ နေ့စဉ်ကိုယ်အပြုအမူများဆိုင်ရာ အထောက်အထား။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/Bhikkhu Bodhi.

၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၉၊ ကာယဂတာသတိသုတ်။ ကိုယ်၌ သတိပွားများခြင်းနှင့် အကျိုးကျေးဇူးများ။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/I. B. Horner.

၄။ စံယုတ္တနိကာယ် ၄၇.၄၀၊ သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂသုတ်။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပျောက်ကွယ်ခြင်းကို ရှုခြင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထား။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာကို မူလပါဠိအာဏာအဖြစ်ထားသော စနစ်; translation cross-check via SuttaCentral/Bhikkhu Bodhi.

၅။ The Institute of Internal Auditors. Global Internal Audit Standards. 2024 standards framework and current official standards pages, accessed 27 August 2026. Internal auditing purpose, value, independence, objective assurance, advice, insight and foresight.

၆။ The Institute of Internal Auditors. Three Lines Model: Assurance and Advice in Support of Effective Governance. Statement of Position, issued 8 July 2026. Management roles, internal audit independence, assurance and advice.

၇။ U.S. Government Accountability Office. Standards for Internal Control in the Federal Government: 2025 Revision, GAO-25-107721, 15 May 2025; effective fiscal year 2026. Monitoring, reporting of issues, evaluation and timely remediation of internal control deficiencies.