ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြားသိခြင်း — သဘာဝလက္ခဏာ၊ ကိစ္စနှင့် အကြောင်းအခြေအနေကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ဒီမနက် ရူပက္ခန္ဓာအကြောင်း ဟောမယ်ဆိုတော့ “ကိုယ်ခန္ဓာဟာ အနိစ္စပဲ” ဆိုတဲ့ စကားတစ်ကြောင်းနဲ့ မပြီးသင့်ဘူး။ ရူပက္ခန္ဓာကို ဉာတပရိညာဘက်က ပိုင်းခြားသိမယ်ဆိုရင် ရူပဆိုတာ ဘာလဲ၊ ခန္ဓာလို့ ဘာကြောင့်ခေါ်တာလဲ၊ ရူပက္ခန္ဓာရဲ့ အကျယ်အဝန်း ဘယ်လောက်ရှိသလဲ၊ ဘာအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သလဲ၊ ဘာကြောင့် ထိခိုက်ပြောင်းလဲသလဲ၊ ဘယ်လိုဆုပ်ကိုင်မိသလဲ၊ ဒုက္ခသစ္စာနဲ့ ဘယ်လိုဆက်သလဲ—ဒီမြေပုံကို အရင်ရှင်းရမယ်။

မိသားစုတစ်စုကို ကြည့်ကြပါ။ ကလေးတစ်ယောက် မွေးလာတယ်။ ကြီးလာတယ်။ အရွယ်ရောက်တယ်။ မိဘတွေ အသက်ကြီးလာတယ်။ ဆံပင်ဖြူလာတယ်၊ အရေပြားပြောင်းလာတယ်၊ သန်မာမှုလျော့လာတယ်။ နာမည်ကတော့ အရင်နာမည်ပဲ။ “အဖေ၊ အမေ၊ သား၊ သမီး” ဆိုတဲ့ လူမှုအမည်တွေက ဆက်ရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် ရူပဘက်မှာ မနေ့ကနဲ့ ဒီနေ့ အတိအကျတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ ဒီနေရာကနေ ကျမ်းဝင်ပေါက်ကို ဝင်ကြမယ်။

ပထမဆုံး “ရူပ” ဆိုတဲ့စကားကို နားလည်ရမယ်။ Khandhasaṃyutta ရဲ့ Khajjanīyasutta မှာ “Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpan’ti vuccati” လို့ ဟောထားတယ်။ အအေးကြောင့်လည်း ထိခိုက်ပြောင်းလဲတယ်၊ အပူကြောင့်လည်း ထိခိုက်ပြောင်းလဲတယ်၊ ဆာလောင်ခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်းနဲ့ အခြားထိတွေ့မှုများကြောင့်လည်း ထိခိုက်ပြောင်းလဲတယ်လို့ ဆက်ရှင်းထားတယ်။¹ ဒါကြောင့် ရူပကို “မြင်ရတဲ့ပုံ” တစ်ခုတည်းလို့ မယူသင့်ဘူး။ ထိခိုက်ပြောင်းလဲခံရနိုင်တဲ့ ရုပ်သဘောကို သိရမယ်။

ဒါပေမယ့် “ရူပ = ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး” လို့သာ မှတ်လိုက်ရင်လည်း မပြည့်စုံသေးဘူး။ သုတ်တန်ကျမ်းမှာ ရူပကို မဟာဘူတလေးပါးနဲ့ အဲဒီမဟာဘူတလေးပါးကို အမှီပြုတဲ့ ရူပအဖြစ် ဖော်ပြထားတယ်။ SN 22.57 မှာ “cattāro mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ” ဆိုတဲ့သဘောနဲ့ ရူပကို သတ်မှတ်ထားတယ်။² မဟာဘူတလေးပါးဆိုတာ ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော—မြေဓာတ်၊ ရေဓာတ်၊ မီးဓာတ်၊ လေဓာတ်တို့ ဖြစ်တယ်။

ဒီဓာတ်လေးပါးကိုလည်း သာမန်ကမ္ဘာ့မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေဆိုပြီး တိုက်ရိုက်တန်းမထားရဘူး။ ပထဝီဓာတ်ဘက်မှာ မာကျောခြင်း၊ ပျော့ခြင်း၊ တင်းမာခြင်းလို ထောက်ကန်သဘောတွေကို နားလည်ရတယ်။ အာပေါဘက်မှာ စည်းကပ်ဖွဲ့စည်းမှုသဘော၊ တေဇောဘက်မှာ အပူအအေးနဲ့ ရင့်ကျက်စေမှုသဘော၊ ဝါယောဘက်မှာ ဖိအား၊ ထောက်ကန်၊ လှုပ်ရှားသဘောတွေကို ကျမ်းအလွှာအလိုက် ခွဲလေ့လာရတယ်။ ဒီမနက်မှာ အဘိဓမ္မာရဲ့ ရူပ ၂၈ ပါးကို အကုန်ရေတွက်ပြီး သင်ခန်းစာလုပ်တာမဟုတ်သေးဘူး။ အခြေခံကို အရင်တည်မယ်။

ရူပ ၂၈ ပါးဆိုင်ရာ အဘိဓမ္မာခွဲခြမ်းမှုဟာ နောက်ထပ်သီးခြား source-layer တစ်ခုဖြစ်တယ်။ အဲဒီအလွှာကို အသုံးပြုမယ်ဆိုရင် မဟာဘူတရူပ ၄၊ ဥပါဒါရူပ ၂၄ စတဲ့ ရေတွက်ပုံ၊ nipphanna-rūpa / anipphanna-rūpa ခွဲပုံ၊ ဝိပဿနာစူးစမ်းနိုင်သည့်ရူပဆိုင်ရာ counting convention တို့ကို သီးခြားအထောက်အထားနဲ့ ရှင်းရမယ်။ “ရူပက္ခန္ဓာဆိုတာဘာလဲ” ဆိုတဲ့ canonical foundation ကို အရင်တည်ထားမယ်။

နောက်တစ်ချက်—“ခန္ဓာ” ဆိုတာ အစု၊ အစုအဝေး၊ category အဖြစ် နားလည်ရမယ်။ ရူပက္ခန္ဓာဆိုတာ ရူပတစ်ခုတည်းကို ညွှန်တာမဟုတ်ဘူး။ ကျမ်းမှာ ရူပရဲ့ အကျယ်အဝန်းကို အလွန်ကျယ်ကျယ် သတ်မှတ်ထားတယ်။ အတိတ်ရူပ၊ အနာဂတ်ရူပ၊ ပစ္စုပ္ပန်ရူပ၊ အတွင်းရူပ၊ အပြင်ရူပ၊ ကြမ်းသောရူပ၊ နုသောရူပ၊ အယုတ်၊ အမြတ်၊ ဝေး၊ နီး—“yaṃ kiñci rūpaṃ” ဆိုတဲ့ အကျယ်အဝန်းအောက်မှာ အားလုံးကို ရူပက္ခန္ဓာအဖြစ် စုစည်းတယ်။³

ဒီအချက်က အရေးကြီးတယ်။ ရူပက္ခန္ဓာကို “ငါ့ခန္ဓာကိုယ်” တစ်ခုတည်းလို့ ကျဉ်းလိုက်ရင် ကျမ်းရဲ့ scope ကို လျော့သွားတယ်။ အတွင်းရူပကို ကြည့်ရမယ်၊ အပြင်ရူပကိုလည်း category အဖြစ် သိရမယ်။ အတိတ်မှာရှိခဲ့တဲ့ ရုပ်သဘော၊ အနာဂတ်မှာဖြစ်မယ့် ရုပ်သဘော၊ အခုဖြစ်နေတဲ့ ရုပ်သဘော—အားလုံးကို တည်မြဲသောအတ္တတစ်ခုအဖြစ် မဆုပ်ကိုင်သင့်တဲ့ ရူပအစုအဝေးအတွင်း ထည့်ထားတယ်။

ဒါနဲ့ “ရူပက္ခန္ဓာ” နဲ့ “ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓာ” ကိုလည်း မရောသင့်ဘူး။ ခန္ဓာဆိုတဲ့ အစုအဝေးအဖြစ် ရူပကို ပြောနိုင်သလို ဆုပ်ကိုင်ရာဖြစ်နေတဲ့ ရူပအစုကို pañcupādānakkhandha အတွင်းက rūpupādānakkhandha အဖြစ် ပြောတယ်။ ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို အကျဉ်းချုပ်ရာမှာ “saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā” လို့ ဆုပ်ကိုင်ရာခန္ဓာငါးပါးကို အထူးညွှန်တယ်။ ဒါကြောင့် “ရူပရှိတာ = အပြစ်” လို့ မဟုတ်ဘူး။ ရူပအပေါ် ဆုပ်ကိုင်မှု၊ အထင်မှားမှု၊ တဏှာနဲ့ ဥပါဒါန် ဆက်နွယ်လာပုံကို နောက်ပိုင်းမှာ ပိုရှင်းရမယ်။

ရူပရဲ့ အကြောင်းကို မေးရင်လည်း ကျမ်းက အလွတ်မထားဘူး။ SN 22.82 မှာ ရူပက္ခန္ဓာပေါ်ပေါက်လာရာ အကြောင်းအခြေအနေအဖြစ် မဟာဘူတလေးပါးကို ဖော်ပြထားတယ်။⁴ SN 22.57 မှာတော့ ရူပ၊ ရူပရဲ့ samudaya၊ nirodha၊ nirodhagāminī paṭipadā အပြင် assāda၊ ādīnava၊ nissaraṇa အထိ သိရမယ်လို့ သင်ကြားတယ်။⁵ ဒီဟာက ဉာတပရိညာအတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ knowledge map ဖြစ်တယ်။

“ရူပကို သိတယ်” ဆိုတာ အမည်တစ်ခုသိတာနဲ့ မပြီးဘူး။ “ဒါက ရူပ”၊ “ဒါက ရူပပေါ်ပေါက်လာရာ”၊ “ဒါက ရူပချုပ်ရာ”၊ “ဒါက ရူပချုပ်ရာကို ဦးတည်တဲ့လမ်း”၊ “ဒါက ရူပရဲ့ အရသာ”၊ “ဒါက ရူပရဲ့ အပြစ်”၊ “ဒါက ရူပကနေ လွတ်မြောက်ရာ” ဆိုတဲ့ မြေပုံအထိ ကျမ်းက ချဲ့ပြတယ်။ ဒီစကားတွေကို မနက်တရားမှာ အကုန် realization ဖြစ်ပြီးသားလို မယူရဘူး။ အရင်ဆုံး ဘာကိုသိရမလဲဆိုတဲ့ မြေပုံကို မှန်မှန်သိတာ။

ရူပရဲ့ assāda—အရသာဆိုတာလည်း ရူပနဲ့ဆက်စပ်ပြီး ပေါ်လာတဲ့ သုခနဲ့ သောမနဿကို ကျမ်းက ပြတယ်။ ādīnava—အပြစ်ဘက်မှာ ရူပဟာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဓမ္မဖြစ်တယ်။ nissaraṇa—လွတ်မြောက်ရာဘက်မှာ ရူပအပေါ် chandarāga ကို ဖယ်ရှားပယ်လွှတ်ခြင်းကို ပြတယ်။⁶ ဒီသုံးချက်ကို သိမှ “ရူပက မကောင်းဘူး” ဆိုတဲ့ တစ်ဖက်သတ်အမြင်ကနေ လွတ်မယ်။ အရသာရှိလို့ ဆုပ်ကိုင်မိတာရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် ပြောင်းလဲတတ်လို့ အပြစ်ရှိတယ်။ လွတ်မြောက်ရာက ရူပကို မုန်းတာမဟုတ်ဘဲ ရူပအပေါ် တဏှာဆုပ်ကိုင်မှုကို လျော့ပယ်ခြင်း။

ယောဂီတွေ သတိထားဖို့ နောက်တစ်ချက်—ရူပနဲ့ ဝေဒနာကို မရောပါနဲ့။ “ကိုယ်နာတယ်” လို့ ပြောတဲ့အခါ ရုပ်ဘက်မှာ ထိခိုက်မှုတစ်ခုရှိနိုင်တယ်၊ ဝေဒနာဘက်မှာ ဒုက္ခဝေဒနာရှိနိုင်တယ်၊ သညာက “နာတယ်” လို့ မှတ်နိုင်တယ်၊ သင်္ခါရက မကြိုက်မှုနဲ့ တုံ့ပြန်နိုင်တယ်၊ ဝိညာဏ်က သိနေတယ်။ ဒီအားလုံးကို ရူပလို့ ခေါ်လို့မရဘူး။ ရူပက္ခန္ဓာကို သိမယ်ဆိုရင် ခန္ဓာငါးပါးကို မရောဖို့လည်း သိရမယ်။

နာမရူပနဲ့ ရူပက္ခန္ဓာလည်း အတူတူမဟုတ်ဘူး။ MN 9 မှာ နာမဘက်ကို ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဖဿ၊ မနသိကာရတို့နဲ့ ဖော်ပြပြီး ရူပဘက်ကို မဟာဘူတလေးပါးနဲ့ အဲဒီကိုအမှီပြုသောရူပလို့ ဖော်ပြထားတယ်။⁷ ဒါကြောင့် nāmarūpa ဆိုတဲ့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဆိုင်ရာ category နဲ့ rūpakkhandha ဆိုတဲ့ ခန္ဓာဆိုင်ရာ category ကို “ရူပဆိုတဲ့စကားပါလို့ တူတယ်” ဆိုပြီး မပေါင်းသင့်ဘူး။ Context နဲ့ doctrinal function ကို ခွဲသိရမယ်။

ရူပကို အတ္တအဖြစ် ယူခြင်းက ဘာပြဿနာရှိလဲ။ Anattalakkhaṇasutta မှာ ရူပဟာ အတ္တဖြစ်ခဲ့မယ်ဆိုရင် အာဗာဓအတွက် မဖြစ်သင့်ဘူး၊ “ငါ့ရူပ ဒီလိုဖြစ်စေ၊ ဒီလိုမဖြစ်စေနဲ့” လို့ အမိန့်ပေးနိုင်ရမယ်လို့ စူးစမ်းပြတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီလို မရဘူး။⁸ အိုမင်းမှုကို “မအိုနဲ့” လို့ အမိန့်ပေးလို့မရဘူး။ နာမကျန်းမှုတိုင်းကို “မဖြစ်နဲ့” လို့ အမိန့်ပေးလို့မရဘူး။ ဒီအချက်ကို ကိုယ့်ကိုယ်ကို အားနည်းတယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ဖို့မဟုတ်ဘဲ ရူပအပေါ် အတ္တသညာကို စစ်ဖို့ အသုံးပြုရမယ်။

ထို့နောက် ကျမ်းက ရူပကို နိစ္စလား အနိစ္စလားလို့ မေးတယ်။ အနိစ္စဖြစ်တယ်။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဓမ္မဖြစ်တဲ့အရာကို “ဒါငါ့ဟာ၊ ဒါငါ၊ ဒါငါ့အတ္တ” လို့ ယူသင့်သလားလို့ ဆက်မေးတယ်။⁹ ဒီဟာကို ဒီမနက် realization ကြေညာဖို့ မသုံးဘူး။ ဉာတပရိညာအဆင့်မှာတော့ ရူပကို ဘယ်လိုမှန်ကန်စွာ သိရမလဲဆိုတဲ့ doctrinal orientation အဖြစ် ယူမယ်။

ရူပရဲ့ classification ကို ပြန်သတိထားကြပါ။ အတိတ်ရူပကို တမ်းတခြင်း၊ အနာဂတ်ရူပကို အလွန်မျှော်လင့်ခြင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ရူပကို ပိုင်ဆိုင်ခြင်း—သုံးခုစလုံးမှာ ဆုပ်ကိုင်မှုဝင်နိုင်တယ်။ ငယ်ရွယ်စဉ်က ကိုယ်ပုံကို ပြန်လိုချင်တယ်။ အနာဂတ်မှာ ဘယ်တော့မှ မအိုချင်ဘူး။ အခုရှိတဲ့အလှကို မပျောက်စေချင်ဘူး။ ကျမ်းကတော့ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်အားလုံးကို ရူပက္ခန္ဓာအတွင်း ထည့်ပြီး မှန်ကန်တဲ့ပညာနဲ့ ကြည့်ဖို့ ဦးတည်တယ်။

အတွင်းရူပနဲ့ အပြင်ရူပကို သိရတာလည်း ကျင့်ဝတ်အတွက် အရေးကြီးတယ်။ ကိုယ့်ရူပကိုသာ တန်ဖိုးထားပြီး အခြားသူရဲ့ ရူပကို အသုံးချစရာပစ္စည်းလို မမြင်ရဘူး။ အခြားသူရဲ့ အသက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ နာကျင်နိုင်မှု၊ အိုမင်းနိုင်မှုကိုလည်း ကရုဏာနဲ့ သိရမယ်။ အနတ္တသဘောကို သိတာက လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ဖျက်တာမဟုတ်ဘူး။ သမုတိလောကမှာ တာဝန်၊ ကရုဏာ၊ သီလကို ပိုသေချာစေရမယ်။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ပညာကို နည်းနည်းသာ ဥပမာယူမယ်။ ခေတ်သစ် attention research မှာ လူ့အာရုံဟာ အပြင်က sensory information နဲ့ အတွင်းက mental representations အားလုံးကို တပြိုင်နက်တည်း တူညီစွာ မကိုင်တွယ်ဘဲ ရွေးချယ်အာရုံစိုက်တတ်တယ်လို့ ဖော်ပြတယ်။¹⁰ ဒီဟာက ဗုဒ္ဓတရားကို သိပ္ပံက သက်သေပြတာမဟုတ်ဘူး။ ရူပကို ကြည့်တဲ့အခါ “ငါသတိထားမိတဲ့ sensation တစ်ခု = ရူပအကုန်လုံး” မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးဖို့သာ အသုံးဝင်တယ်။

ဥပမာ ကိုယ်ခန္ဓာမှာ နာကျင်တဲ့နေရာတစ်ခုရှိရင် အာရုံအားလုံး အဲဒီနေရာကို စုပြီး “ငါ့ကိုယ်တစ်ခုလုံး ပျက်နေပြီ” လို့ ထင်နိုင်တယ်။ စိတ်ပညာအရ attention narrowing ရှိနိုင်သလို ဓမ္မဘက်ကတော့ ထင်ရှားနေတဲ့အရာကို အရာအားလုံးနဲ့ မရောဖို့ သတိထားရမယ်။ နာကျင်မှုရှိတာကို မငြင်းဘူး။ ဒါပေမယ့် “နာကျင်မှုတစ်ခု” နဲ့ “ငါတစ်ယောက်လုံး” ကို တန်းတူမထားဘူး။

V2 practice rule ကို ဒီနေရာမှာ တိတိကျကျ ထိန်းမယ်။ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အခါသာ မဖန်တီးဘဲ သိမ်းဆည်းရှုရမယ်။ ရူပကို လေ့လာမယ်ဆိုပြီး နာကျင်မှုကို ဖန်တီးမယူရဘူး။ အသက်ရှူရခက်အောင် မလုပ်ရဘူး။ ကိုယ်ကို ပူအောင်၊ အေးအောင်၊ နာအောင် စမ်းသပ်မလုပ်ရဘူး။ တင်းမာမှု ထင်ရှားလာရင် တင်းမာမှုရှိကြောင်း သိ။ အပူထင်ရှားလာရင် အပူရှိကြောင်း သိ။ လှုပ်ရှားမှုထင်ရှားလာရင် လှုပ်ရှားမှုရှိကြောင်း သိ။ မထင်ရှားတဲ့ technical rūpa ကို “ငါတိုက်ရိုက်မြင်နေတယ်” လို့ မကြေညာရဘူး။

ဒီအချက်က အထူးအရေးကြီးတယ်။ ကျမ်းထဲမှာ ရူပအမျိုးအစားတစ်ခု ရှိတယ်ဆိုတာနဲ့ ယောဂီတစ်ယောက်က အဲဒီ subtle rūpa ကို အခုချက်ချင်း တိုက်ရိုက်သိနိုင်ပြီလို့ မဆိုလိုဘူး။ Conceptual knowledge နဲ့ direct observation ကို ခွဲရမယ်။ ဉာတပရိညာမှာ ပထမဆုံး လိုအပ်တာက သိရမယ့်တရားကို မှန်ကန်တဲ့အမည်၊ အဓိပ္ပာယ်၊ scope၊ cause-condition နဲ့ သိထားခြင်း။ လက်တွေ့မှာတော့ ထင်ရှားသလောက်သာ ရိုးသားစွာ သိခြင်း။

 နာကျင်မှု၊ အသက်ရှူခက်မှု၊ ရင်ဘတ်အောင့်မှု၊ မူးဝေမှု၊ အားနည်းမှု၊ ဒဏ်ရာစတဲ့ လက္ခဏာတွေရှိရင် “ရူပက္ခန္ဓာပဲ” ဆိုပြီး ဆေးကုသမှုကို မရှောင်ရဘူး။ ဓမ္မနဲ့ ဆေးပညာရဲ့ function မတူဘူး။ ဓမ္မက ဆုပ်ကိုင်မှုနဲ့ အမြင်ကို မှန်ကန်စေတယ်။ ဆေးပညာက ကုသရမယ့်ရောဂါကို စစ်ဆေးကုသတယ်။

ရူပကို သိခြင်းနဲ့ ဒုက္ခသစ္စာ ဘယ်လိုချိတ်မလဲ။ ဒုက္ခသစ္စာကို “နာတာပဲ” လို့ မကျဉ်းရဘူး။ ရူပဟာ အနိစ္စ၊ ဝိပရိဏာမဓမ္မဖြစ်တယ်။ အဲဒီလို ပြောင်းလဲမယ့်ရူပကို “မပြောင်းရဘူး၊ ငါ့အလိုအတိုင်း ဖြစ်ရမယ်၊ ဒီပုံစံနဲ့ပဲ အမြဲရှိရမယ်” လို့ ဆုပ်ကိုင်တဲ့အခါ ဒုက္ခနဲ့ ပိုနီးလာတယ်။ ဒါကြောင့် ရူပကို ပိုင်းခြားသိခြင်းဟာ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိဖို့ အခြေခံတစ်ခုဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒုက္ခသစ္စာကို သိတယ်ဆိုတာ နိရောဓသစ္စာကို realization ပြီးပြီလို့ မဆိုလိုဘူး။ ဒီမနက်ဟာ knowledge map တည်ဆောက်တဲ့အဆင့်။ ရူပကို သိ၊ ရူပဖြစ်ရာကို သိ၊ ရူပပျောက်ရာကို သိ၊ ရူပရဲ့ အရသာ၊ အပြစ်၊ လွတ်မြောက်ရာကို သိရမယ်ဆိုတဲ့ ဓမ္မလမ်းညွှန်ကို မှန်မှန်ထားခြင်း။ နောက်တစ်ဆင့်မှာ ဖြစ်လာတဲ့ရူပကို တိလက္ခဏာဘက်က စူးစမ်းမယ်။ ထို့နောက် ဆုပ်ကိုင်မှုလျော့ပယ်ဘက်ကို ဆက်မယ်။

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ဒီမနက် သိထားရမယ့် အချက်တွေကို တစ်ခါပြန်စုမယ်။ ရူပဟာ မြင်ရတဲ့ပုံတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ မဟာဘူတလေးပါးနဲ့ အဲဒီကိုအမှီပြုတဲ့ရူပကို သုတ်တန်မှာ ရူပလို့ သတ်မှတ်တယ်။ ရူပက္ခန္ဓာဟာ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အတွင်း၊ အပြင်၊ ကြမ်း၊ နု၊ အယုတ်၊ အမြတ်၊ ဝေး၊ နီး အားလုံးကို ခြုံတယ်။ ရူပဟာ အကြောင်းအခြေအနေရှိတယ်။ ထိခိုက်ပြောင်းလဲတတ်တယ်။ အလိုအတိုင်း အပြည့်အဝမထိန်းနိုင်ဘူး။ ရူပမှာ အရသာရှိလို့ ဆုပ်ကိုင်မိနိုင်တယ်၊ ဒါပေမယ့် အနိစ္စနဲ့ ဝိပရိဏာမကြောင့် အပြစ်ရှိတယ်၊ လွတ်မြောက်ရာက ရူပကို မုန်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ ရူပအပေါ် chandarāga ကို လျော့ပယ်ခြင်းဖြစ်တယ်။

အတိုချုံးသတိပေးချက်နဲ့ ပိတ်ကြမယ်— “ရူပကို ‘ငါ့ကိုယ်’ ဆိုတဲ့ စကားတစ်လုံးနဲ့ မဖုံးနဲ့။ ရူပကို မုန်းစရာလို့လည်း မယူနဲ့။ ရူပရဲ့ သဘော၊ အကျယ်အဝန်း၊ အကြောင်းအခြေအနေ၊ ပြောင်းလဲနိုင်မှုကို မှန်မှန်သိ။ မရှိတဲ့အာရုံကို မဖန်တီးနဲ့။ ဖြစ်လာတာကို ဖြစ်သလောက် သိ။ သိတာထက်ပိုပြီး ဉာဏ်အဆင့်မကြေညာနဲ့။ ရူပကို သိခြင်းက ကိုယ့်အပေါ် ကရုဏာနဲ့ တာဝန်ယူမှု ပိုမှန်လာစေပါစေ။”

တရားတော်နိဂုံး

ရူပက္ခန္ဓာကို ဉာတပရိညာဘက်က ပိုင်းခြားသိခြင်းဟာ ရူပကို အမည်သိရုံမဟုတ်ဘဲ ရူပ၏ သဘော၊ အကျယ်အဝန်း၊ အကြောင်းအခြေအနေ၊ ဖြစ်ပေါ်–ချုပ်ငြိမ်းလမ်းကြောင်း၊ အရသာ–အပြစ်–လွတ်မြောက်ရာနှင့် ဒုက္ခသစ္စာဆက်နွယ်မှုကို မှန်ကန်စွာ မြေပုံတည်ခြင်းဖြစ်တယ်။ ဒီမြေပုံမှန်မှသာ နေ့လည် တီရဏပရိညာမှာ တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှုကို မရောမထွေး ဆက်နိုင်မယ်။

သာဓု သာဓု သာဓု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပလာလက

https://orcid.org/0009-0000-0697-4760

 Footnotes

1. Saṃyutta Nikāya 22.79, Khajjanīyasutta: “Ruppatīti … rūpan’ti vuccati”; form is described as being affected by cold, heat, hunger, thirst, and other contacts.

2. Saṃyutta Nikāya 22.57, Sattaṭṭhānasutta: rūpa is defined as the four great elements and form derived from them.

3. Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇasutta; cf. SN 22.82, Puṇṇamasutta: the aggregate’s scope includes past/future/present, internal/external, coarse/subtle, inferior/superior, far/near.

4. Saṃyutta Nikāya 22.82, Puṇṇamasutta: the four great elements are identified as the cause and condition for the manifestation of the form aggregate.

5. Saṃyutta Nikāya 22.57, Sattaṭṭhānasutta: form, its origin, cessation, path to cessation, gratification, drawback, and escape.

6. Saṃyutta Nikāya 22.82, Puṇṇamasutta: gratification is pleasure/happiness arising from form; drawback is impermanence, suffering, and change; escape is removal and giving up of desire and greed for form.

7. Majjhima Nikāya 9, Sammādiṭṭhisutta: nāma and rūpa are analytically distinguished; rūpa is the four great elements and derived form.

8. Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇasutta: if form were self it would not lead to affliction and could be commanded; because it is not-self it cannot be so commanded.

9. Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇasutta: impermanent, suffering, changeable form is not fit to be regarded as ‘mine, I, my self.’

10. Chun, Marvin M., Julie D. Golomb, and Nicholas B. Turk-Browne. “A Taxonomy of External and Internal Attention.” Annual Review of Psychology 62 (2011): 73–101. Modern psychology illustration only; not Buddhist doctrinal evidence.

11. Dīgha Nikāya 6, Mahālisutta. Retained as the scheduled CAN-046 candidate but not forced as the primary source for rūpakkhandha definition and analysis.

References

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya, Khandhasaṃyutta: SN 22.57 Sattaṭṭhānasutta; SN 22.59 Anattalakkhaṇasutta; SN 22.79 Khajjanīyasutta; SN 22.82 Puṇṇamasutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Majjhima Nikāya 9, Sammādiṭṭhisutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Dīgha Nikāya 6, Mahālisutta (scheduled CAN-046 candidate; contextual use only).

Chun, Marvin M., Julie D. Golomb, and Nicholas B. Turk-Browne. “A Taxonomy of External and Internal Attention.” Annual Review of Psychology 62 (2011): 73–101.

Bibliography

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Saṃyutta Nikāya, Khandhasaṃyutta: SN 22.57 Sattaṭṭhānasutta; SN 22.59 Anattalakkhaṇasutta; SN 22.79 Khajjanīyasutta; SN 22.82 Puṇṇamasutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Majjhima Nikāya 9, Sammādiṭṭhisutta.

Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka. Dīgha Nikāya 6, Mahālisutta (scheduled CAN-046 candidate; contextual use only).

Chun, Marvin M., Julie D. Golomb, and Nicholas B. Turk-Browne. “A Taxonomy of External and Internal Attention.” Annual Review of Psychology 62 (2011): 73–101.