Day 330 Nov 26 ဓာတ်တော်သုတေသနနှင့် အများပြည်သူ (Relic Research and Public Access) ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာဝဂ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (ဓာတုဝိဘဇနကထာ) Public Archaeology (Democratization of Knowledge & Community Engagement) T102 (Relic Access & Research Request) / Case-R330 Policy 1, Article 1.1 (Universal Custodianship & Public Access)
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"ဝန္ဒာမိ စေတိယံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ၊ သရီရဓာတု မဟာဗောဓိံ ဗုဒ္ဓရူပံ သဗ္ဗံ သဒါ။"
(အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်တစ်ပါး၌ တည်ရှိကုန်သော စေတီပုထိုး၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိညောင်ပင်၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို အခါခပ်သိမ်း ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။)
"ဝန္ဒာမိ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။"
(ဤ သွာဂတ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ တည်ရှိကုန်သော ဓာတ်တော်တို့ကို ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။ ထိုဓာတ်တော်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ လုံခြုံစေခြင်း၊ သယ်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း ကိစ္စရပ်များကို ဘုရားတပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက သည် ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပါ၏။)
"သဗ္ဗေ ဝန္ဒာမိ တေ အဟံ။"
(ထိုစေတီ၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိ၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို ဘုရားတပည့်တော်သည် ရှိခိုးပါ၏။)
"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
နိုဝင်ဘာလကုန်ဆုံးချိန်၊ ဒါနလ၏ ကုသိုလ်များကို သတိရလျက် ဉာဏ်ပညာနှင့် ယှဉ်သော ဒါနအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ကြပါစေ။
ယနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားမည့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဓာတ်တော်သုတေသနနှင့် အများပြည်သူ" ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်များကို ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုရာမှာ "သုတေသန" (Research) လုပ်ဖို့ လိုအပ်သလို၊ "အများပြည်သူ ဖူးမြော်ခွင့်" (Public Access) ကိုလည်း ဟန်ချက်ညီအောင် ထိန်းဖို့ လိုပါတယ်။ တချို့က သုတေသနဆိုရင် ပညာရှင်တွေပဲ သိရမယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ တချို့ကျတော့လည်း ဖူးဖို့ပဲ အာရုံစိုက်ပြီး သမိုင်းကြောင်းကို စိတ်မဝင်စားကြဘူး။ ဒီနှစ်ခုကို ဘယ်လို ပေါင်းစပ်မလဲဆိုတာ ဗုဒ္ဓဝင် သမိုင်းကြောင်းနဲ့ ခေတ်သစ် Public Archaeology (လူထုအခြေပြု ရှေးဟောင်းသုတေသန) ပညာရပ်တို့ကို အခြေခံပြီး ဆွေးနွေးကြရအောင်။
ဒီအတွက် အခြေခံရမယ့် ပါဠိတော်ကတော့ ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာဝဂ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ လာရှိတဲ့ "ဓာတုဝိဘဇနကထာ" (ဓာတ်တော်ဝေခန်း) ဖြစ်ပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် တိုင်းပြည်အသီးသီးက မင်းတွေဟာ ဓာတ်တော်ကို "ငါပဲ ပိုင်တယ်၊ ငါ့တိုင်းပြည်ပဲ ယူမယ်" ဆိုပြီး စစ်ခင်းလုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့ကြပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဒေါဏပုဏ္ဏားကြီး ပေါ်ထွက်လာပြီး အခုလို ဆိုဆုံးမခဲ့ပါတယ်။
"သုဏန္တု ဘောန္တော မမ ဧကဝါကျံ... သဗ္ဗေသမေဝ သမဘာဂဟောတု၊ ဧဝံ ဟိ သာမဂ္ဂိ သမောဒမာဟု။"
အနက်ဖွင့်ဆိုရရင် - "အို... အချင်းတို့၊ ငါ၏ စကားတစ်ခွန်းကို နားထောင်ကြလော့... ဤဓာတ်တော်များကို (တစ်ဦးတည်း ပိုင်ဆိုင်ရန် မကြိုးစားဘဲ) အားလုံးသော သူတို့အတွက် ညီတူညီမျှ ဝေစုခွဲဝေကြပါစို့။ ဤသို့ ခွဲဝေခြင်းဖြင့်သာ ညီညွတ်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကုန်၏။"
ဒီနေရာမှာ ဒေါဏပုဏ္ဏားရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုဟာ အလွန်ပညာသား ပါပါတယ်။ ဓာတ်တော်ဆိုတာ "Exclusive Possession" (တစ်ဦးတည်း သီးသန့်ပိုင်ဆိုင်မှု) မဟုတ်ဘဲ "Universal Heritage" (လူသားအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အမွေအနှစ်) ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ မူကို ချမှတ်ပေးလိုက်တာပါ။ ဓာတ်တော်ကို လူအများဆီ ရောက်ရှိစေခြင်း (Access) သည်သာ သာသနာတော်ကို ပြန့်ပွားစေပြီး ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဖြစ်စေတယ်ဆိုတာ သမိုင်းက သက်သေပြခဲ့ပါတယ်။
အေး... ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeology) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်မယ်ဆိုရင် "Public Archaeology" (လူထုအခြေပြု ရှေးဟောင်းသုတေသန) ဆိုတဲ့ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု အနေနဲ့ တွေ့မြင်ရပါတယ်။ အရင်ခေတ်က ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုတာ ပညာရှင်တွေက တူးဖော်မယ်၊ တွေ့တာကို မှန်ဘောင်ထဲ ထည့်ပြီး ပြတိုက်ထဲမှာ သော့ခတ်ထားမယ်၊ စာတမ်းတွေ ရေးပြီး သူတို့အချင်းချင်းပဲ ဖတ်ကြမယ်။ ဒါကို "Ivory Tower Approach" (ဆင်စွယ်မျှော်စင်ပေါ်က ပညာရေး) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဒါပေမယ့် Public Archaeology ကတော့ ဒီလို မဟုတ်ပါဘူး။ "Democratization of Knowledge" (ဗဟုသုတကို ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ဖြန့်ဝေခြင်း) ကို ဦးစားပေးပါတယ်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတစ်ခု၊ ဓာတ်တော်တစ်ဆူရဲ့ တန်ဖိုးဟာ "ပညာရှင်တွေ ဘယ်လောက်သိသလဲ" ဆိုတာထက် "လူထုက ဒါကို ဘယ်လောက် တန်ဖိုးထားပြီး သူတို့ဘဝနဲ့ ဘယ်လို ချိတ်ဆက်နိုင်သလဲ" ဆိုတာအပေါ်မှာ မူတည်တယ်လို့ ယူဆပါတယ်။ သုတေသန ရလဒ်တွေကို စာအုပ်ကြီးတွေထဲမှာပဲ မထားဘဲ၊ သာမန်ပြည်သူတွေ နားလည်လွယ်တဲ့ ပုံစံနဲ့ ပြန်လည်မျှဝေခြင်း (Knowledge Sharing) ဟာ သုတေသီတွေရဲ့ ကျင့်ဝတ် (Ethics) တစ်ခု ဖြစ်လာပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Case-R330 ဖြစ်ရပ်နဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ တစ်ခါက တက္ကသိုလ်တစ်ခုက ပါမောက္ခတွေနဲ့ သုတေသီအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ရောက်လာပါတယ်။ သူတို့က ပြတိုက်မှာရှိတဲ့ ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်တစ်ဆူနဲ့ ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို အသေးစိတ် လေ့လာချင်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ဝမ်းသာစရာပါ။ ဒါပေမယ့် သူတို့မှာ တောင်းဆိုချက်တစ်ခု ပါလာတယ်။ "ဆရာတော်... ကျွန်တော်တို့ လေ့လာနေတုန်း (၁) လလုံးလုံး ဒီအခန်းကို ပိတ်ထားပေးပါ။ ဘုရားဖူးတွေ ဝင်လာရင် ဆူညံပြီး အာရုံနောက်တယ်။ ပြီးတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို စာတမ်းမထွက်ခင် ဘယ်သူ့ကိုမှ မပြချင်ဘူး" လို့ ပြောပါတယ်။
ဒါဟာ Traditional Academic (ရှေးရိုး ပညာရှင်) စိတ်ဓာတ်ပါပဲ။ သူတို့က ဓာတ်တော်ကို "Research Object" (သုတေသနပြုစရာ ဝတ္ထု) လို့ပဲ မြင်ပြီး၊ အများပြည်သူရဲ့ "Object of Veneration" (ကိုးကွယ်ရာ ဝတ္ထု) ဆိုတဲ့ အမြင်ကို မေ့နေကြတယ်။ အလှူရှင်တွေ၊ ဘုရားဖူးတွေက ဒီဓာတ်တော်ကို ဖူးချင်လို့ လာကြတာ။ (၁) လကြီးများ ပိတ်ထားရင် ပြဿနာ တက်နိုင်ပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့က Policy 1, Article 1.1 (Universal Custodianship & Public Access) ကို ကိုင်စွဲပြီး ညှိနှိုင်းပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "ဓာတ်တော်များသည် လူသားအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်၍၊ မည်သည့် အကြောင်းပြချက်နှင့်မျှ အများပြည်သူ ဖူးမြော်ခွင့်ကို လုံးဝ ပိတ်ပင်ခြင်း မပြုရ" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။ ဦးဇင်းက "ဒကာကြီးတို့ သုတေသနလုပ်တာကို ကြိုဆိုပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အများပြည်သူကို ပိတ်လို့ မရပါဘူး" လို့ ပြောလိုက်ပါတယ်။
ပြီးတော့ Template T102 (Relic Access & Research Request) ကို ထုတ်ပေးပါတယ်။ T102 မှာ သုတေသီတွေ လိုက်နာရမယ့် စည်းကမ်းချက်တွေ ပါပါတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ "Public Engagement Clause" (လူထုနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု စည်းကမ်းချက်) တစ်ခု ထည့်ထားပါတယ်။ ဦးဇင်းက အဆိုပြုချက်တစ်ခု လုပ်လိုက်တယ်။ "ဒကာကြီးတို့... မနက်ပိုင်း လူရှင်းတဲ့အချိန် (၈ နာရီကနေ ၁၀ နာရီ) မှာ သုတေသန လုပ်ပါ။ ၁၀ နာရီကျော်ရင်တော့ အများပြည်သူကို ဖွင့်ပေးမယ်။ ဒါ့အပြင် ဒကာကြီးတို့ရဲ့ သုတေသန တွေ့ရှိချက်တွေကို အပတ်စဉ် စနေနေ့တိုင်း ပြတိုက်က ခန်းမမှာ 'လူထုဟောပြောပွဲ' (Public Talk) လုပ်ပေးရမယ်။ ဒါမှ လူတွေက ဒကာကြီးတို့ ဘာလုပ်နေလဲ ဆိုတာ သိပြီး တန်ဖိုးထားတတ်မှာ" လို့ ညှိနှိုင်းလိုက်ပါတယ်။
ပါမောက္ခတွေက အစပိုင်းမှာ တွန့်ဆုတ်ကြပေမယ့်၊ T102 အရ သဘောတူလိုက်ပါတယ်။ ရလဒ်က မမျှော်လင့်ထားအောင် ကောင်းပါတယ်။ စနေနေ့ ဟောပြောပွဲမှာ ပါမောက္ခက "ဒီဓာတ်တော်ကြုတ်ရဲ့ လက်ရာက ဘယ်ခေတ်ကပါ၊ ဒီကျောက်မျက်တွေက ဘယ်က ရတာပါ" လို့ ရှင်းပြတော့ ဘုရားဖူးတွေက အရမ်း စိတ်ဝင်စားကြတယ်။ "ဪ... ငါတို့ ဖူးနေကျ ဓာတ်တော်က ဒီလောက်တောင် သမိုင်းတန်ဖိုး ကြီးတာလား" ဆိုပြီး သဒ္ဓါတရားတွေ ပိုတိုးလာကြတယ်။ သုတေသီတွေလည်း ပီတိဖြစ်ရတယ်။ သူတို့ရဲ့ ပညာဟာ စာအုပ်စင်ပေါ်မှာတင် မဟုတ်ဘဲ၊ လူထုရဲ့ နှလုံးသားထဲ ရောက်သွားလို့ပါပဲ။
ဒေါဏပုဏ္ဏားကြီးသာ ရှိနေရင် "သာဓု" ခေါ်မှာပါ။ ဓာတ်တော်ကို တစ်ယောက်တည်း ပိုင်ဆိုင်ခွင့် မပေးဘဲ၊ ပညာရှင်ရော သာမန်လူရော မျှဝေခံစားခွင့် (Shared Access) ရသွားလို့ပါပဲ။ ဒါဟာ "Public Archaeology" ရဲ့ အနှစ်သာရ ဖြစ်သလို၊ "ဓမ္မဒါန" (တရားအသိ မျှဝေခြင်း) လည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... မိမိတို့ တတ်ကျွမ်းထားတဲ့ ပညာ၊ မိမိတို့ သိထားတဲ့ ဗဟုသုတတွေကို "ငါပဲ သိတယ်" ဆိုပြီး လျှို့ဝှက်မထားပါနဲ့။ အများပြည်သူ နားလည်အောင် မျှဝေပေးပါ။ ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းရာမှာလည်း "သော့ခတ်သိမ်းထားတာ လုံခြုံတယ်" လို့ မယူဆဘဲ၊ "လူတွေ တန်ဖိုးသိမှ ပိုလုံခြုံတယ်" ဆိုတဲ့ အသိနဲ့ ပြသပေးပါ။ အသိပညာ ဖြန့်ဝေခြင်းသည်လည်း ကြီးမြတ်သော အလှူဒါန တစ်ပါး ဖြစ်ပါတယ်။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'ဓာတ်တော်သုတေသနနှင့် အများပြည်သူ' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် ဒေါဏပုဏ္ဏား၏ လမ်းစဉ်နှင့်အညီ ဓာတ်တော်များနှင့် ဓမ္မအသိပညာကို မျှဝေခံစားနိုင်ကြပါစေ၊ သုတေသနပြု၍ ရရှိသော အသိဉာဏ်များကို သာသနာတော် ပြန့်ပွားရေးနှင့် အများအကျိုးအတွက် အသုံးချနိုင်ကြပါစေ၊ လှူဒါန်းခဲ့သမျှ ကုသိုလ်များက ကောင်းကျိုးချမ်းသာ အဖြာဖြာကို ပေးစွမ်းနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
သာသနာတော်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာများကို စနစ်တကျ လေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Group တွင်လည်း ပါဝင်ဆွေးနွေးနိုင်ပါကြောင်း ဖိတ်ကြားအပ်ပါသည်။