ပထဝီဓာတ်ရုပ် — ခက်မာ/ပျော့ပျောင်း၊ ထောက်ကန်တတ်သည့် သဘော — လက်တွေ့ဖြစ်စဉ်ကို တိုက်ရိုက်သိမ်းဆည်း၍ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဖြင့် စူးစမ်းရှုခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

၁။ အယူမှားတစ်ခုကို အရင်ဖွင့်ခြင်း — “ခက်မာတာက တည်မြဲတယ်” လား

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ခက်မာတဲ့အရာကို တွေ့ရင် တည်မြဲတယ်လို့ စိတ်က အလွယ်တကူယူတတ်တယ်။ ကျောက်တုံးက ခက်တယ်၊ အရိုးက ခက်တယ်၊ သွားက ခက်တယ်။ ဒါကြောင့် “ခက်မာမှု” ကို “မပြောင်းနိုင်မှု” နဲ့ တစ်ထပ်တည်းထားမိတတ်တယ်။ ဒီနေ့လည် တီရဏပရိညာက အဲဒီအယူကို စစ်မယ်။ ပထဝီဓာတ်ဟာ ခက်မာ/ပျော့ပျောင်းသဘောဖြစ်ပေမယ့် ခက်မာသဘောရှိတာနဲ့ နိစ္စမဖြစ်ဘူး။ ရုပ်ဖြစ်လို့ အကြောင်းအခြေအနေအောက်မှာ ဖြစ်ပေါ်၊ ပြောင်းလဲ၊ ပျက်ယွင်းနိုင်တယ်။

လက်တွေ့စူးစမ်းရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက အာရုံကို ကြိုတင်အဖြေသတ်မှတ်မထားဖို့ပါ။ “ဒါက ပထဝီဖြစ်ရမယ်” လို့ စိတ်က အရင်ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် sensation ကို အဲဒီအဖြေနဲ့ညှိမယ်ဆိုရင် ယထာဘူတသိမြင်မှု မဖြစ်နိုင်ဘူး။ ထင်ရှားတာကို ထင်ရှားသလောက်သာ သိရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁။ အယူမှားတစ်ခုကို အရင်ဖွင့်ခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂။ နံနက် Ñāta-pariññā မှ နေ့လည် Tīraṇa-pariññā သို့

နံနက်မှာ “ဒါဘာလဲ” ဆိုတာ ခွဲသိခဲ့တယ်။ ပထဝီဓာတ်ရဲ့ ခက်မာ၊ ပျော့ပျောင်း၊ ခုခံ၊ ထောက်ကန်သဘောကို အတွင်း/အပြင် ခွဲသိခဲ့တယ်။ နေ့လည်မှာ မေးခွန်းပြောင်းမယ်—“ဒီသဘောဟာ ဘယ်လိုဖြစ်နေသလဲ”။ တည်နေသလား၊ ပြောင်းသလား။ အလိုအတိုင်း ထိန်းနိုင်သလား။ ဆုပ်ကိုင်လို့ အားကိုးရတဲ့အရာလား။ ဒီစူးစမ်းမှုက တီရဏပရိညာရဲ့ လုပ်ငန်းဖြစ်တယ်။

အတွေ့အကြုံဟာ အလွန်သေးငယ်လို့ မရှင်းရင် အဲဒီမရှင်းမှုကိုလည်း လက်ခံရမယ်။ ဝိပဿနာမှာ မသေချာတာကို သေချာတယ်လို့ ပြောခြင်းထက် မသေချာမှုကို သိခြင်းက ပိုရိုးသားတယ်။ ပညာဟာ စိတ်ကူးထက် သက်သေရှိတဲ့ အတွေ့အကြုံကို ဦးစားပေးတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂။ နံနက် Ñāta-pariññā မှ နေ့လည် Tīraṇa-pariññā သို့” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၃။ အာယတနတံခါး — ကိုယ်အာယတနနှင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ

ပထဝီဓာတ်ကို လက်တွေ့တိုက်ရိုက်သိရာမှာ ထိတွေ့မှုတံခါးဟာ အရေးကြီးတယ်။ မျက်စိနဲ့ ကြည့်ရုံနဲ့ “ခက်မာမှု” ကို တိုက်ရိုက်မသိသေးဘူး။ အရောင်နဲ့ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်တာက စက္ခုတံခါးဘက်။ ခက်မာ/ပျော့ပျောင်း၊ ပူ/အေး၊ တင်း/လှုပ် စတဲ့ ထိတွေ့သဘောတွေက ကိုယ်အာယတနနဲ့ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံဘက်မှာ ထင်ရှားတယ်။ အာယတနတံခါးမခွဲရင် မြင်တာ၊ ထိတာ၊ စိတ်ကအမည်တပ်တာ ရောထွေးသွားတတ်တယ်။

တစ်ခါတလေ ခက်မာမှုကို သိနေစဉ် မနှစ်သက်မှုလည်း တစ်ပြိုင်နက်ပေါ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအခါ ရူပသဘောနဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ခွဲပါ။ ရူပကို မုန်းတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို အပြစ်တင်တာက တီရဏပရိညာမဟုတ်ဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၃။ အာယတနတံခါး” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၄။ “စားပွဲ” ကို မရှုဘဲ ထိတွေ့သဘောကို ရှုခြင်း

လက်ဖဝါးကို စားပွဲပေါ် တင်ကြည့်ပါ။ စိတ်က “စားပွဲ” လို့ ချက်ချင်းသိတယ်။ ဒါက အသုံးဝင်တဲ့ သမုတိသညာ။ ဝိပဿနာဘက်မှာတော့ လက်ရှိထိတွေ့ရာက ခက်မာမှု၊ ဖိအား၊ အပူအအေး၊ တင်းဆန့်မှု စတဲ့ သဘောတွေကို ခွဲသိရမယ်။ ပထဝီဓာတ်အတွက် ခက်မာ/ပျော့ပျောင်း၊ resistance ဘက်ကို သိမယ်။ အမည်ကနေ သဘောဆီ ကူးနိုင်တာဟာ အာယတနတံခါးဖြတ်ဟောနည်းရဲ့ လက်တွေ့အချက်ဖြစ်တယ်။

စူးစမ်းမှုရဲ့ အရည်အသွေးကို စကားလုံးအရေအတွက်နဲ့ မတိုင်းရဘူး။ အမည်တပ်မှုနည်းပေမယ့် သဘောကို ရှင်းရှင်းသိနိုင်တယ်။ အမည်တပ်မှုများပေမယ့် စိတ်က စကားလုံးနောက်လိုက်နေပြီး သဘောမသိနိုင်ဘူး။ အဓိကက direct knowing ဖြစ်တယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၄။ “စားပွဲ” ကို မရှုဘဲ ထိတွေ့သဘောကို ရှုခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၅။ V1 — လက်ရှိထင်ရှားတာကို တိုက်ရိုက်သိမ်းဆည်းခြင်း

V1 ဆိုတာ ဒီနေ့အာရုံဟာ လက်ရှိအတွေ့အကြုံထဲမှာ တိုက်ရိုက်ထင်ရှားနိုင်တဲ့ conditioned object ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလိုတယ်။ ထိုင်နေစဉ် အောက်ခံခက်မာမှု ထင်ရှားရင် သိနိုင်တယ်။ ခြေဖဝါးမြေထိရာမှာ ခုခံမှု ထင်ရှားရင် သိနိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် “တိုက်ရိုက်” ဆိုတာ အတင်းဖန်တီးခြင်းမဟုတ်ဘူး။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖိနှိပ်ပြီး sensation ထုတ်ယူတာ၊ နာကျင်အောင်လုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။

အာရုံတစ်ခုကို သိနေစဉ် စိတ်က အတိတ်အတွေ့အကြုံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တတ်တယ်—“မနေ့က ဒီလောက်မမာဘူး” စသဖြင့်။ နှိုင်းယှဉ်မှုကိုလည်း သိနိုင်ပေမယ့် လက်ရှိအာရုံကို မပျောက်စေရ။ တီရဏက လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို အခြေခံရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၅။ V1” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၆။ ပထဝီဓာတ်ကို တစ်စက္ကန့်တည်း “အနိစ္စ” လို့ တံဆိပ်မကပ်ရ

အနိစ္စလို့ စကားလုံးပြောတာနဲ့ အနိစ္စကို စူးစမ်းပြီးသား မဖြစ်ဘူး။ လက်ရှိခက်မာမှုကို သိပြီး နောက်အခိုက်အတန့်မှာ အားကောင်းမှု ပြောင်းသလား၊ နေရာပြောင်းသလား၊ ထင်ရှားမှု လျော့သလား၊ အခြားသဘောက အစားထိုးထင်ရှားသလား စူးစမ်းရမယ်။ “အနိစ္စ” ဟူသောအမည်ထက် ဖြစ်စဉ်ကို ကိုယ်တိုင်သိရတာ ပိုအရေးကြီးတယ်။

အနိစ္စကို မြင်ချင်လို့ အာရုံပြောင်းအောင် ကိုယ်ကို လှုပ်မလုပ်ရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း ပြောင်းလာတာကို သိရမယ်။ အတင်းပြောင်းပြီး “ကြည့်၊ အနိစ္စ” လို့ သက်သေထုတ်တာက စမ်းသပ်မှုဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ဝိပဿနာ၏ ယထာဘူတစူးစမ်းမှုနဲ့ မတူဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၆။ ပထဝီဓာတ်ကို တစ်စက္ကန့်တည်း “အနိစ္စ” လို့ တံဆိပ်မကပ်ရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၇။ အနိစ္စ — ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပြောင်းလဲခြင်းကို စူးစမ်းခြင်း

ပထဝီဓာတ်ရဲ့ ခက်မာမှုဟာ အတွေ့အကြုံထဲမှာ အမြဲတူညီနေသလား စစ်ကြည့်။ ကိုယ်အလေးချိန်ရွှေ့လိုက်ရင် ဖိအားပြောင်းတယ်။ လက်နေရာရွှေ့ရင် ထိတွေ့နေရာပြောင်းတယ်။ ခဏကြာရင် စိတ်အာရုံက တခြားနေရာကို ရွှေ့ပြီး အရင်ခက်မာမှု မထင်ရှားတော့နိုင်တယ်။ အနိစ္စကို “အရာအားလုံးပြောင်းတယ်” ဆိုတဲ့ အကျဉ်းစကားတစ်ခုထဲ မပိတ်ဘဲ conditioned rūpa ရဲ့ မတည်မြဲနိုင်မှုကို လက်တွေ့စူးစမ်းရမယ်။

လက်တွေ့စူးစမ်းရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက အာရုံကို ကြိုတင်အဖြေသတ်မှတ်မထားဖို့ပါ။ “ဒါက ပထဝီဖြစ်ရမယ်” လို့ စိတ်က အရင်ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် sensation ကို အဲဒီအဖြေနဲ့ညှိမယ်ဆိုရင် ယထာဘူတသိမြင်မှု မဖြစ်နိုင်ဘူး။ ထင်ရှားတာကို ထင်ရှားသလောက်သာ သိရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၇။ အနိစ္စ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၈။ ခက်မာမှု ပျောက်သွားတာကိုသာ “ပျက်” လို့ မယူရ

တစ်ခါတလေ အာရုံက ခက်မာမှုကနေ အပူဘက်၊ လှုပ်ရှားမှုဘက် ပြောင်းသွားတယ်။ ဒီအခါ “ပထဝီဓာတ် ပျက်သွားပြီ” လို့ ontology အကြီးကြီး မဆုံးဖြတ်ရဘူး။ လက်တွေ့မှာ မိမိသတိထဲ ထင်ရှားမှု ပြောင်းတာကို အရင်မှန်မှန်သိရမယ်။ Direct experience ထက်ကျော်ပြီး subtle rūpa process ကို ခန့်မှန်းတပ်ဆင်မနေဖို့ safety လိုတယ်။

အတွေ့အကြုံဟာ အလွန်သေးငယ်လို့ မရှင်းရင် အဲဒီမရှင်းမှုကိုလည်း လက်ခံရမယ်။ ဝိပဿနာမှာ မသေချာတာကို သေချာတယ်လို့ ပြောခြင်းထက် မသေချာမှုကို သိခြင်းက ပိုရိုးသားတယ်။ ပညာဟာ စိတ်ကူးထက် သက်သေရှိတဲ့ အတွေ့အကြုံကို ဦးစားပေးတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၈။ ခက်မာမှု ပျောက်သွားတာကိုသာ “ပျက်” လို့ မယူရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၉။ ဒုက္ခ — နာကျင်မှုတစ်မျိုးတည်း မဟုတ်

တီရဏပရိညာမှာ ဒုက္ခလက္ခဏာကို “နာတာ” တစ်မျိုးတည်းနဲ့ မညီမျှရဘူး။ ခက်မာမှုက pleasant ဖြစ်နိုင်တယ်၊ neutral ဖြစ်နိုင်တယ်၊ နာကျင်မှုနဲ့ တွဲနိုင်တယ်။ ဒုက္ခလက္ခဏာဘက်က conditioned rūpa ဟာ မိမိလိုသလို တည်မြဲအောင်ထားလို့မရ၊ ပြောင်းလဲမှုအောက်မှာရှိ၊ ဆုပ်ကိုင်အားကိုးဖို့ မသင့်တဲ့ သဘောကို စူးစမ်းရမယ်။

တစ်ခါတလေ ခက်မာမှုကို သိနေစဉ် မနှစ်သက်မှုလည်း တစ်ပြိုင်နက်ပေါ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအခါ ရူပသဘောနဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ခွဲပါ။ ရူပကို မုန်းတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို အပြစ်တင်တာက တီရဏပရိညာမဟုတ်ဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၉။ ဒုက္ခ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၀။ “ခက်မာမှုရှိလို့ ဒုက္ခ” မဟုတ် — ဆင်ခြင်ပုံကို တိကျစေခြင်း

ပထဝီဓာတ်ဟာ ခက်မာလို့ အလိုအလျောက် စိတ်ဆင်းရဲတာ မဟုတ်ဘူး။ အိပ်ရာရဲ့ ခက်မာမှုက တစ်ခါတလေ အသုံးဝင်တယ်။ အရိုးရဲ့ ခက်မာမှုက ကိုယ်ခန္ဓာလုပ်ငန်းအတွက် အရေးကြီးတယ်။ ဒုက္ခလက္ခဏာကို material defect လို့ မယူရဘူး။ အကြောင်းအခြေအနေရှိသော ရုပ်ဟာ အလိုအတိုင်းမတည်၊ ပြောင်းလဲရ၊ အဆုံးစွန်အားကိုးရာ မဖြစ်နိုင်တာကို ပညာနဲ့ကြည့်ရမယ်။

စူးစမ်းမှုရဲ့ အရည်အသွေးကို စကားလုံးအရေအတွက်နဲ့ မတိုင်းရဘူး။ အမည်တပ်မှုနည်းပေမယ့် သဘောကို ရှင်းရှင်းသိနိုင်တယ်။ အမည်တပ်မှုများပေမယ့် စိတ်က စကားလုံးနောက်လိုက်နေပြီး သဘောမသိနိုင်ဘူး။ အဓိကက direct knowing ဖြစ်တယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၀။ “ခက်မာမှုရှိလို့ ဒုက္ခ” မဟုတ်” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၁။ အနတ္တ — “ငါမရှိဘူး” ဟု တိုတိုမဖြတ်ရ

အနတ္တကို nihilistic စကားနဲ့ မသင်ရဘူး။ လက်ရှိခက်မာမှုကို “မဖြစ်နဲ့” လို့ အမိန့်ပေးလို့ ရသလား။ “အမြဲဒီအတိုင်းနေ” လို့ ထိန်းနိုင်သလား။ အကြောင်းအခြေအနေပြောင်းရင် ထင်ရှားမှုက ပြောင်းသလား။ ဒီလို control မရှိမှုနဲ့ conditioned nature ကို စူးစမ်းရင်း ပထဝီဓာတ်ကို အုပ်စိုးနိုင်တဲ့ အတ္တတစ်ခုအဖြစ် မယူသင့်ကြောင်း နားလည်လာရမယ်။

အာရုံတစ်ခုကို သိနေစဉ် စိတ်က အတိတ်အတွေ့အကြုံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တတ်တယ်—“မနေ့က ဒီလောက်မမာဘူး” စသဖြင့်။ နှိုင်းယှဉ်မှုကိုလည်း သိနိုင်ပေမယ့် လက်ရှိအာရုံကို မပျောက်စေရ။ တီရဏက လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို အခြေခံရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၁။ အနတ္တ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၂။ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်၏ အတွင်း/အပြင် ဓာတ်အမြင်

မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်မှာ အတွင်းပထဝီဓာတ်ဖြစ်စေ အပြင်ပထဝီဓာတ်ဖြစ်စေ ပထဝီဓာတ်သာဟု ယထာဘူတပညာဖြင့် ကြည့်ရန် လမ်းညွှန်တယ်။ နေ့လည်မှာ ဒီအမြင်ကို တိလက္ခဏာနဲ့ ဆက်မယ်။ “ငါ့အရိုး” လို့ သမုတိမှာ ပြောနိုင်ပေမယ့် တိုက်ရိုက်ခက်မာသဘောကို စူးစမ်းရာမှာ ပိုင်ရှင်အယူထက် conditioned element အဖြစ် သိဖို့ ဖြစ်တယ်။

အနိစ္စကို မြင်ချင်လို့ အာရုံပြောင်းအောင် ကိုယ်ကို လှုပ်မလုပ်ရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း ပြောင်းလာတာကို သိရမယ်။ အတင်းပြောင်းပြီး “ကြည့်၊ အနိစ္စ” လို့ သက်သေထုတ်တာက စမ်းသပ်မှုဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ဝိပဿနာ၏ ယထာဘူတစူးစမ်းမှုနဲ့ မတူဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၂။ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်၏ အတွင်း/အပြင် ဓာတ်အမြင်” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၃။ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် — ကြီးမားသော အပြင်ပထဝီတောင် ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း

မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ်က အတွင်းပထဝီဓာတ်ကို ခွဲပြပြီး အပြင်ပထဝီဓာတ်၏ ပြောင်းလဲပျက်စီးနိုင်မှုကို ဆင်ခြင်စေတယ်။ ဒီအချက်ဟာ တီရဏအတွက် အားကောင်းတယ်။ “ခက်မာတာ = မပျက်တာ” ဆိုတဲ့ အယူကို ဖြုတ်ပေးတယ်။ ကြီးမားတဲ့ ပထဝီတောင် conditioned ဖြစ်ရင် ကိုယ်တွင်းခက်မာရုပ်ကို နိစ္စအတ္တအဖြစ် ဘာကြောင့် ဆုပ်မလဲဆိုတာ ပညာနဲ့ စစ်နိုင်တယ်။

လက်တွေ့စူးစမ်းရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက အာရုံကို ကြိုတင်အဖြေသတ်မှတ်မထားဖို့ပါ။ “ဒါက ပထဝီဖြစ်ရမယ်” လို့ စိတ်က အရင်ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် sensation ကို အဲဒီအဖြေနဲ့ညှိမယ်ဆိုရင် ယထာဘူတသိမြင်မှု မဖြစ်နိုင်ဘူး။ ထင်ရှားတာကို ထင်ရှားသလောက်သာ သိရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၃။ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ်” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၄။ ထိုင်မှတ်ခြင်း — အောက်ခံဖိအားကို အဆင့်ဆင့် စူးစမ်းခြင်း

ထိုင်ရာမှာ အောက်ခံထိတွေ့မှု ထင်ရှားရင် အရင် “ထိ” ဆိုတဲ့ အစုအဝေးကို သိ။ ပြီးရင် ခက်မာမှု၊ ပျော့ပျောင်းမှု၊ ဖိအား၊ ပူအေး၊ တင်းဆန့်မှု ဘာထင်ရှားလဲ ခွဲ။ ပထဝီဘက်က ထင်ရှားရင် အဲဒီသဘောကို မျက်ခြေမပြတ်သိ။ အားကောင်းမှု တူမတူ၊ နေရာတူမတူ၊ အချိန်ကြာလာရင် အခြားသဘော ထင်ရှားလာမလာ စူးစမ်း။

အတွေ့အကြုံဟာ အလွန်သေးငယ်လို့ မရှင်းရင် အဲဒီမရှင်းမှုကိုလည်း လက်ခံရမယ်။ ဝိပဿနာမှာ မသေချာတာကို သေချာတယ်လို့ ပြောခြင်းထက် မသေချာမှုကို သိခြင်းက ပိုရိုးသားတယ်။ ပညာဟာ စိတ်ကူးထက် သက်သေရှိတဲ့ အတွေ့အကြုံကို ဦးစားပေးတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၄။ ထိုင်မှတ်ခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၅။ လမ်းလျှောက်ခြင်း — မြေထိရာမှာ ဓာတ်များမရောစေရ

ခြေချရာမှာ ခက်မာ/ခုခံမှုက ပထဝီဘက်။ ရွှေ့၊ တင်၊ တွန်း၊ လှုပ်ရှားမှုက ဝါယောဘက် ပိုထင်ရှားနိုင်တယ်။ အပူအအေးက တေဇောဘက်။ လမ်းလျှောက်တိုင်း “ပထဝီ၊ ပထဝီ” လို့ တစ်မျိုးတည်းတပ်ရင် အတွေ့အကြုံကို ရိုးရှင်းလွန်းသွားတယ်။ တီရဏက label များစွာတပ်ဖို့မဟုတ်ဘဲ လက်ရှိထင်ရှားသဘောကို မရောဘဲ သိပြီး အဲဒီသဘောရဲ့ မတည်မြဲမှုကို စူးစမ်းဖို့ ဖြစ်တယ်။

တစ်ခါတလေ ခက်မာမှုကို သိနေစဉ် မနှစ်သက်မှုလည်း တစ်ပြိုင်နက်ပေါ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအခါ ရူပသဘောနဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ခွဲပါ။ ရူပကို မုန်းတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို အပြစ်တင်တာက တီရဏပရိညာမဟုတ်ဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၅။ လမ်းလျှောက်ခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၆။ အိပ်ရာ၊ ထိုင်ခုံ၊ ဖိနပ် — နေ့စဉ်ဘဝထဲက practice

အိပ်ရာပျော့တာ၊ ထိုင်ခုံမာတာ၊ ဖိနပ်အောက်ခံက ဖိအားပေးတာ—နေ့စဉ်အတွေ့အကြုံတွေဟာ ပထဝီဓာတ်ကို လက်တွေ့သိနိုင်တဲ့ အခွင့်အရေးတွေ ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမယ့် ပစ္စည်းတန်ဖိုးနဲ့ ဓာတ်သဘော မရောရဘူး။ ဈေးကြီးတဲ့ထိုင်ခုံလည်း ခက်/ပျော့သဘော၊ ဈေးနည်းတဲ့ထိုင်ခုံလည်း ခက်/ပျော့သဘော။ လူမှုအမည်နဲ့ ဓာတ်သဘောကို ခွဲနိုင်ရင် မာနနဲ့ တန်ဖိုးတပ်မှုကိုပါ ပြန်စစ်နိုင်တယ်။

စူးစမ်းမှုရဲ့ အရည်အသွေးကို စကားလုံးအရေအတွက်နဲ့ မတိုင်းရဘူး။ အမည်တပ်မှုနည်းပေမယ့် သဘောကို ရှင်းရှင်းသိနိုင်တယ်။ အမည်တပ်မှုများပေမယ့် စိတ်က စကားလုံးနောက်လိုက်နေပြီး သဘောမသိနိုင်ဘူး။ အဓိကက direct knowing ဖြစ်တယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၆။ အိပ်ရာ၊ ထိုင်ခုံ၊ ဖိနပ်” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၇။ အာယတနတံခါးဖြတ်ခြင်း — မြင်တာနှင့် ထိတာကို မရောခြင်း

လူတစ်ယောက်ကို မြင်တဲ့အခါ သူ့ကိုယ်ခန္ဓာကို “မာတယ်၊ ပျော့တယ်” လို့ မျက်စိနဲ့ တိုက်ရိုက်မသိနိုင်ဘူး။ မြင်တာက ရူပါရုံဘက်။ ထိတွေ့ရာက ခက်မာ/ပျော့ပျောင်းသဘောက ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံဘက်။ ဒီတံခါးခွဲခြားမှုက ပညာကို တိကျစေတယ်။ စိတ်က အတွေ့အကြုံအမျိုးမျိုးကို တစ်ခုတည်းပေါင်းပြီး “အရာဝတ္ထုတစ်ခု” လို့ ဆုပ်ထားတာကို ခွဲဖြေဖို့ အာယတနအမြင်က ကူညီတယ်။

အာရုံတစ်ခုကို သိနေစဉ် စိတ်က အတိတ်အတွေ့အကြုံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တတ်တယ်—“မနေ့က ဒီလောက်မမာဘူး” စသဖြင့်။ နှိုင်းယှဉ်မှုကိုလည်း သိနိုင်ပေမယ့် လက်ရှိအာရုံကို မပျောက်စေရ။ တီရဏက လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို အခြေခံရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၇။ အာယတနတံခါးဖြတ်ခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၈။ အမည်တပ်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်သိခြင်း

“မာတယ်” လို့ စိတ်ထဲပြောတာက အသိအမှတ်ပြုရာမှာ ကူညီနိုင်ပေမယ့် စကားလုံးကိုပဲ ထပ်ခါတလဲလဲပြောပြီး သဘောကို မသိရင် ဝိပဿနာအလုပ် မပြည့်ဘူး။ အမည်တပ်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်စေ မရှိသည်ဖြစ်စေ လက်ရှိခက်မာမှုကို တိုက်ရိုက်သိရမယ်။ ပြီးတော့ ထင်ရှားမှု ပြောင်းလဲတာကို သိရမယ်။

အနိစ္စကို မြင်ချင်လို့ အာရုံပြောင်းအောင် ကိုယ်ကို လှုပ်မလုပ်ရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း ပြောင်းလာတာကို သိရမယ်။ အတင်းပြောင်းပြီး “ကြည့်၊ အနိစ္စ” လို့ သက်သေထုတ်တာက စမ်းသပ်မှုဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ဝိပဿနာ၏ ယထာဘူတစူးစမ်းမှုနဲ့ မတူဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၈။ အမည်တပ်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်သိခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၁၉။ “မပေါ်တော့တာ” နှင့် “မရှိတော့တာ” ကို မလွဲရ

အာရုံတစ်ခု မထင်ရှားတော့တဲ့အခါ အဲဒါကို metaphysical conclusion အဖြစ် မပြောင်းရဘူး။ သတိရဲ့ field ထဲမှာ မပေါ်တော့တာ၊ နေရာပြောင်းတာ၊ အခြားအာရုံက ပိုထင်ရှားတာ စတဲ့ ဖြစ်နိုင်ခြေတွေ ရှိတယ်။ တီရဏပရိညာမှာ အတွေ့အကြုံကို သစ္စာရှိရှိသိဖို့လိုတယ်။ မမြင်တာကို မြင်တယ်လို့ မပြော၊ မသိတာကို သိတယ်လို့ မပြော။

လက်တွေ့စူးစမ်းရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက အာရုံကို ကြိုတင်အဖြေသတ်မှတ်မထားဖို့ပါ။ “ဒါက ပထဝီဖြစ်ရမယ်” လို့ စိတ်က အရင်ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် sensation ကို အဲဒီအဖြေနဲ့ညှိမယ်ဆိုရင် ယထာဘူတသိမြင်မှု မဖြစ်နိုင်ဘူး။ ထင်ရှားတာကို ထင်ရှားသလောက်သာ သိရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၁၉။ “မပေါ်တော့တာ” နှင့် “မရှိတော့တာ” ကို မလွဲရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၀။ လူမှုဗေဒဆိုင်ရာ လက်တွေ့ — “မာကျောသူ” ဟူသော ဥပမာကို ဓာတ်နဲ့ မရောရ

လူမှုစကားမှာ “မာကျောတဲ့လူ” “ပျော့ပျောင်းတဲ့စိတ်” လို့ metaphor သုံးတတ်တယ်။ ဒါတွေဟာ ပထဝီဓာတ်ကို တိုက်ရိုက်ဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ ရုပ်ပထဝီဓာတ်ရဲ့ hardness နဲ့ personality rigidity ကို တစ်ခုတည်းမလုပ်ရဘူး။ Modern domain ကို အသုံးပြုရာမှာ ဒီအကန့်အသတ်က အရေးကြီးတယ်။ လူမှုဥပမာက အကြောင်းအရာနီးစပ်စေဖို့သာ၊ ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ဘူး။

အတွေ့အကြုံဟာ အလွန်သေးငယ်လို့ မရှင်းရင် အဲဒီမရှင်းမှုကိုလည်း လက်ခံရမယ်။ ဝိပဿနာမှာ မသေချာတာကို သေချာတယ်လို့ ပြောခြင်းထက် မသေချာမှုကို သိခြင်းက ပိုရိုးသားတယ်။ ပညာဟာ စိတ်ကူးထက် သက်သေရှိတဲ့ အတွေ့အကြုံကို ဦးစားပေးတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၀။ လူမှုဗေဒဆိုင်ရာ လက်တွေ့” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၁။ နာကျင်မှုရှိလာလျှင် — ပထဝီနှင့် ဝေဒနာကို ခွဲခြင်း

ထိုင်တာကြာလို့ ဒူးမှာ ခက်မာဖိအားနဲ့ နာကျင်မှု ပေါ်လာနိုင်တယ်။ ခက်မာ/ဖိအားဘက်က ရုပ်သဘော၊ နာကျင်မနှစ်သက်မှုဘက်က ဝေဒနာ။ နှစ်ခုကို တစ်ခုတည်းမယူရဘူး။ “မာတာ = နာတာ” မဟုတ်ဘူး။ ဒီခွဲခြားမှုက ရူပနဲ့ ဝေဒနာကို သီးခြားသိစေပြီး ခန္ဓာငါးပါးကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေတယ်။

တစ်ခါတလေ ခက်မာမှုကို သိနေစဉ် မနှစ်သက်မှုလည်း တစ်ပြိုင်နက်ပေါ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအခါ ရူပသဘောနဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ခွဲပါ။ ရူပကို မုန်းတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို အပြစ်တင်တာက တီရဏပရိညာမဟုတ်ဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၁။ နာကျင်မှုရှိလာလျှင်” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၂။ ကျန်းမာရေးအန္တရာယ်ကို ဓမ္မနာမည်နဲ့ မဖုံးရ

ပြင်းထန်နာကျင်မှု၊ ထုံခြင်း၊ အားနည်းခြင်း၊ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ ထူးခြားတဲ့ အဖုအကျိတ် စတဲ့ လက္ခဏာရှိရင် “ပထဝီဓာတ်ပဲ၊ ဆက်ရှု” လို့ တစ်ဖက်သတ်မပြောရဘူး။ လိုအပ်ရင် posture ပြောင်း၊ အနားယူ၊ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအကူအညီ ရယူရမယ်။ ဝိပဿနာက ကျန်းမာရေးတာဝန်ကို အစားမထိုးဘူး။

စူးစမ်းမှုရဲ့ အရည်အသွေးကို စကားလုံးအရေအတွက်နဲ့ မတိုင်းရဘူး။ အမည်တပ်မှုနည်းပေမယ့် သဘောကို ရှင်းရှင်းသိနိုင်တယ်။ အမည်တပ်မှုများပေမယ့် စိတ်က စကားလုံးနောက်လိုက်နေပြီး သဘောမသိနိုင်ဘူး။ အဓိကက direct knowing ဖြစ်တယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၂။ ကျန်းမာရေးအန္တရာယ်ကို ဓမ္မနာမည်နဲ့ မဖုံးရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၃။ တီရဏပရိညာနှင့် “သိမ်းဆည်း” ဟူသောစကား

ဒီ project မှာ “သိမ်းဆည်းရှု” ဆိုတာ အာရုံကို စိတ်ထဲမှာ ဖမ်းထား၊ တင်းကျပ်စွာ ကိုင်ထားဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို သတိမလွတ်ဘဲ မှတ်ယူစူးစမ်းတာကို ဆိုလိုတယ်။ ပထဝီဓာတ်ကို ဖမ်းဆုပ်ထားရင် သဘာဝပြောင်းလဲမှုကို မမြင်နိုင်တော့ဘူး။ သိမ်းဆည်းခြင်းက open observation ဖြစ်ရမယ်၊ fixation မဖြစ်ရဘူး။

အာရုံတစ်ခုကို သိနေစဉ် စိတ်က အတိတ်အတွေ့အကြုံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တတ်တယ်—“မနေ့က ဒီလောက်မမာဘူး” စသဖြင့်။ နှိုင်းယှဉ်မှုကိုလည်း သိနိုင်ပေမယ့် လက်ရှိအာရုံကို မပျောက်စေရ။ တီရဏက လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို အခြေခံရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၃။ တီရဏပရိညာနှင့် “သိမ်းဆည်း” ဟူသောစကား” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၄။ ဒုက္ခသစ္စာနှင့် ဆက်သွယ်ရာမှာ အဆင့်မခုန်ရ

ပထဝီဓာတ်တစ်ခုကို သိလိုက်တာနဲ့ ဒုက္ခသစ္စာအပြည့်အစုံ ထိုးထွင်းပြီးပြီလို့ မဆိုရဘူး။ ရူပဟာ ဒုက္ခသစ္စာနယ်ပယ်အတွင်း ပါဝင်ပေမယ့် သစ္စာကို တစ်ခုတည်းသော sensation နဲ့ လျှော့မချရဘူး။ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ တဏှာ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂတို့ရဲ့ သီးခြားကိစ္စတွေကို ထိန်းရမယ်။ ဒီနေ့လည်က ပထဝီရုပ်ကို တိလက္ခဏာနဲ့ စူးစမ်းပြီး သစ္စာအမြင်ဆီ အခြေခံတည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်တယ်။

အနိစ္စကို မြင်ချင်လို့ အာရုံပြောင်းအောင် ကိုယ်ကို လှုပ်မလုပ်ရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း ပြောင်းလာတာကို သိရမယ်။ အတင်းပြောင်းပြီး “ကြည့်၊ အနိစ္စ” လို့ သက်သေထုတ်တာက စမ်းသပ်မှုဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ဝိပဿနာ၏ ယထာဘူတစူးစမ်းမှုနဲ့ မတူဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၄။ ဒုက္ခသစ္စာနှင့် ဆက်သွယ်ရာမှာ အဆင့်မခုန်ရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၅။ သမုဒယကို physical cause နဲ့ မရောရ

ခက်မာမှုဖြစ်ရတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြောင်းနဲ့ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာကို တစ်ခုတည်းမလုပ်ရဘူး။ အရိုးခက်မာမှုရဲ့ biological/material condition တစ်မျိုးရှိနိုင်တယ်။ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာမှာ တဏှာကို အဓိကညွှန်တယ်။ ဒီနှစ်ခုကို မရောမှ သစ္စာတရား မလွဲဘူး။

လက်တွေ့စူးစမ်းရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက အာရုံကို ကြိုတင်အဖြေသတ်မှတ်မထားဖို့ပါ။ “ဒါက ပထဝီဖြစ်ရမယ်” လို့ စိတ်က အရင်ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် sensation ကို အဲဒီအဖြေနဲ့ညှိမယ်ဆိုရင် ယထာဘူတသိမြင်မှု မဖြစ်နိုင်ဘူး။ ထင်ရှားတာကို ထင်ရှားသလောက်သာ သိရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၅။ သမုဒယကို physical cause နဲ့ မရောရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၆။ နိရောဓကို sensation ပျောက်ခြင်းနဲ့ မတန်းတူထားရ

ခက်မာမှုတစ်ခု မထင်ရှားတော့တာ၊ ဖိအားလျော့သွားတာ၊ နာကျင်မှုသက်သာသွားတာကို နိဗ္ဗာန်လို့ မခေါ်ရဘူး။ ဒါတွေဟာ conditioned experience ရဲ့ ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်နိုင်တယ်။ တီရဏပရိညာက conditioned object ကို တိလက္ခဏာနဲ့ စူးစမ်းတာဖြစ်ပြီး အဲဒီအတွေ့အကြုံကနေ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မိမိဘာသာ certify မလုပ်ရဘူး။

အတွေ့အကြုံဟာ အလွန်သေးငယ်လို့ မရှင်းရင် အဲဒီမရှင်းမှုကိုလည်း လက်ခံရမယ်။ ဝိပဿနာမှာ မသေချာတာကို သေချာတယ်လို့ ပြောခြင်းထက် မသေချာမှုကို သိခြင်းက ပိုရိုးသားတယ်။ ပညာဟာ စိတ်ကူးထက် သက်သေရှိတဲ့ အတွေ့အကြုံကို ဦးစားပေးတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၆။ နိရောဓကို sensation ပျောက်ခြင်းနဲ့ မတန်းတူထားရ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၇။ မဂ္ဂလမ်းနှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ

ပထဝီဓာတ်ကို ပထဝီဓာတ်အဖြစ် သိခြင်း၊ အနိစ္စကို အနိစ္စအဖြစ် စူးစမ်းခြင်း၊ အနတ္တကို nihilism မဖြစ်အောင် သိခြင်းဟာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဘက် ဦးတည်တယ်။ သတိ၊ ဝီရိယ၊ သမာဓိတို့က စူးစမ်းမှုကို ထောက်ပံ့တယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီနေ့လည်တရားတစ်ပုဒ်နာပြီး မဂ်ဉာဏ်ရပြီလို့ မဆိုရဘူး။ လမ်းကို မှန်မှန်တည်ဆောက်တာနဲ့ ရလဒ်ကို ကြေညာတာ ခွဲရမယ်။

တစ်ခါတလေ ခက်မာမှုကို သိနေစဉ် မနှစ်သက်မှုလည်း တစ်ပြိုင်နက်ပေါ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအခါ ရူပသဘောနဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ခွဲပါ။ ရူပကို မုန်းတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို အပြစ်တင်တာက တီရဏပရိညာမဟုတ်ဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၇။ မဂ္ဂလမ်းနှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၈။ Iti 5 ကို schedule candidate အဖြစ်သာ ထိန်းခြင်း

ဒီနေ့ schedule မှာ CAN-050 အဖြစ် Itivuttaka 5 သတ်မှတ်ထားတယ်။ Candidate assignment ဟာ doctrinal proof အလိုအလျောက် မဖြစ်ဘူး။ ပထဝီဓာတ်ရဲ့ တိုက်ရိုက်ဖွင့်ဆိုချက်၊ အတွင်း/အပြင်ဓာတ်ခွဲခြားမှုနဲ့ practice instruction ကို ပိုတိုက်ရိုက်ပေးတဲ့ MN 28, MN 62, MN 140 နဲ့ သတိပဋ္ဌာနဓာတုမနသိကာရကို အဓိကထားတယ်။ Candidate ကို မပယ်ဘဲ သက်သေရာထူးကို မတင်ခြင်းက evidence discipline ဖြစ်တယ်။

စူးစမ်းမှုရဲ့ အရည်အသွေးကို စကားလုံးအရေအတွက်နဲ့ မတိုင်းရဘူး။ အမည်တပ်မှုနည်းပေမယ့် သဘောကို ရှင်းရှင်းသိနိုင်တယ်။ အမည်တပ်မှုများပေမယ့် စိတ်က စကားလုံးနောက်လိုက်နေပြီး သဘောမသိနိုင်ဘူး။ အဓိကက direct knowing ဖြစ်တယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၈။ Iti 5 ကို schedule candidate အဖြစ်သာ ထိန်းခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၂၉။ ကိုယ်တိုင်စစ်ဆေးရန် မေးခွန်းများ

အခု ကိုယ်တိုင်စစ်ပါ—ထိတွေ့ရာမှာ ဘာထင်ရှားလဲ။ ခက်မာမှုလား၊ ပျော့ပျောင်းမှုလား၊ ပူအေးလား၊ တင်းဆန့်လား။ ခက်မာမှု ထင်ရှားရင် အမြဲတူနေသလား။ နေရာပြောင်းသလား။ အားပြောင်းသလား။ “ငါ့ခန္ဓာ” ဆိုတဲ့ အယူမထည့်ဘဲ ရုပ်သဘောအဖြစ် ခဏသိနိုင်သလား။ မသေချာရင် မသေချာကြောင်း သိနိုင်သလား။

အာရုံတစ်ခုကို သိနေစဉ် စိတ်က အတိတ်အတွေ့အကြုံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တတ်တယ်—“မနေ့က ဒီလောက်မမာဘူး” စသဖြင့်။ နှိုင်းယှဉ်မှုကိုလည်း သိနိုင်ပေမယ့် လက်ရှိအာရုံကို မပျောက်စေရ။ တီရဏက လက်ရှိဖြစ်စဉ်ကို အခြေခံရမယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ “၂၉။ ကိုယ်တိုင်စစ်ဆေးရန် မေးခွန်းများ” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

 ၃၀။ ကျမ်းသို့ ပြန်လည်ချိတ်ပိတ်ခြင်း

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့— ပထဝီဓာတ်ကို စူးစမ်းရာမှာ နောက်ဆုံးပြန်ရောက်ရမယ့်နေရာက ကျမ်းညွှန်ကြားချက်ပဲ။ အတွင်းပထဝီဖြစ်စေ အပြင်ပထဝီဖြစ်စေ ဓာတ်သဘောကို ယထာဘူတပညာနဲ့ သိ။ ကိုယ်ထိတွေ့မှုမှာ ထင်ရှားလာတဲ့ ခက်မာ/ပျော့ပျောင်းကို အမည်နဲ့ မဖုံးဘဲ သိ။ အဲဒီရုပ်သဘောကို နိစ္စလို့ မယူဘဲ ပြောင်းလဲမှုကို စူးစမ်း။ အလိုအတိုင်းမတည်နိုင်မှုကို ကြည့်။ ပိုင်ရှင်အတ္တအဖြစ် မဆုပ်သင့်ကြောင်း ပညာနဲ့ ပြန်စစ်။ ဒီလို တီရဏပြုခြင်းက ညနေ ပဟာနပရိညာမှာ နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တသညာနဲ့ ဆုပ်ကိုင်မှုကို လျော့ပါးစေဖို့ အခြေခံဖြစ်ပါစေ။

အနိစ္စကို မြင်ချင်လို့ အာရုံပြောင်းအောင် ကိုယ်ကို လှုပ်မလုပ်ရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း ပြောင်းလာတာကို သိရမယ်။ အတင်းပြောင်းပြီး “ကြည့်၊ အနိစ္စ” လို့ သက်သေထုတ်တာက စမ်းသပ်မှုဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ဝိပဿနာ၏ ယထာဘူတစူးစမ်းမှုနဲ့ မတူဘူး။

ဒီအပိုင်းမှာ “၃၀။ ကျမ်းသို့ ပြန်လည်ချိတ်ပိတ်ခြင်း” ဆိုတဲ့ အချက်ကို စာသိအဖြစ်မထားဘဲ မိမိအတွေ့အကြုံနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ လက်ရှိထိတွေ့မှုမှာ ပထဝီဓာတ်ဘက်က သဘော ထင်ရှားနေမှ အဲဒီသဘောကို အာရုံပြုပါ။ မထင်ရှားတာကို စိတ်ကူးနဲ့ ဖြည့်မထားပါနဲ့။ ဒီရိုးသားမှုက တိလက္ခဏာစူးစမ်းမှု မလွဲဖို့ အခြေခံဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ သမုတိအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဖျက်စရာမလိုဘူး။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ “ခြေဖဝါး၊ ထိုင်ခုံ၊ ကြမ်းပြင်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဓမ္မစူးစမ်းရာမှာတော့ အဲဒီအမည်အောက်က တိုက်ရိုက်ထင်ရှားသဘောကို ခွဲသိတယ်။ သမုတိနဲ့ ပရမတ္ထကို ရန်ဘက်မလုပ်ဘဲ သူ့အလုပ်နဲ့သူ ထားနိုင်တာက ပညာရဲ့ တိကျမှုဖြစ်တယ်။

တရားတော်နိဂုံး

ဒီနေ့လည် တီရဏပရိညာမှာ ပထဝီဓာတ်ကို ခက်မာ/ပျော့ပျောင်းဟူသော အမည်တပ်မှုအဆင့်မှာ မရပ်ဘဲ လက်ရှိထိတွေ့မှု၌ တိုက်ရိုက်သိမ်းဆည်းပြီး အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဘက်မှ စူးစမ်းခဲ့ကြသည်။ အနိစ္စကို စကားလုံးတစ်လုံးအဖြစ် မယူ၊ ဒုက္ခကို နာကျင်မှုတစ်မျိုးတည်းအဖြစ် မယူ၊ အနတ္တကို nihilism အဖြစ် မယူဘဲ conditioned rūpa ၏ မတည်မြဲနိုင်မှု၊ အားကိုးမရမှုနှင့် အုပ်စိုးမရမှုကို ပညာဖြင့် စူးစမ်းရမည်။ ဒီတီရဏအမြင်သည် ညနေပဟာနပရိညာ၌ နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တသညာနှင့် ဆုပ်ကိုင်မှုကို လျော့ပါးပယ်ခွာနိုင်ရန် အခြေခံဖြစ်ပါစေ။

သာဓု သာဓု သာဓု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပလာလက

https://orcid.org/0009-0000-0697-4760

 ကျမ်းကိုးမှတ်စု

၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် (MN 28) — အဇ္ဈတ္တ/ဗဟိဒ္ဓ ပထဝီဓာတ်ခွဲခြားမှုနှင့် အပြင်ပထဝီဓာတ်၏ ပြောင်းလဲပျက်စီးနိုင်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံ။

၂။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ် (MN 62) — အတွင်း/အပြင် ပထဝီဓာတ်ကို ပထဝီဓာတ်သာဟု ယထာဘူတသမ္မပညာဖြင့် သိမြင်ရန် ညွှန်ကြားချက်။

၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ် (MN 140) — ဓာတ်ခွဲခြားသိမြင်မှု၏ canonical framework။

၄။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ် (MN 10) နှင့် ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (DN 22) — ကာယကို မဟာဘူတဓာတ်လေးပါးအဖြစ် ဆင်ခြင်သည့် ဓာတုမနသိကာရ။

References

ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ တိပိဋက — မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် (MN 28)။

ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ တိပိဋက — မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ် (MN 62)။

ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ တိပိဋက — မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ် (MN 140)။

ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ တိပိဋက — မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ် (MN 10)။

ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ တိပိဋက — ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (DN 22)။