“တန်ဖိုးများကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲသို့ ထည့်သွင်းခြင်း” — လက်တွေ့လုပ်ငန်းစနစ်အဖြစ် တည်ဆောက်ခြင်း

 သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လပြည့်နေ့ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်၊ သောကြာနေ့

“တန်ဖိုးများကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲသို့ ထည့်သွင်းခြင်း” — လက်တွေ့လုပ်ငန်းစနစ်အဖြစ် တည်ဆောက်ခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များနှင့်တကွ မွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်ကြီးများအား တပည့်တော်သည် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ပင့်ဆောင်ကိုင်တွယ်၍ ကြည်ညိုသဒ္ဓါ ထက်သန်သော စိတ်ထားဖြင့် ရိုသေစွာ ပူဇော်ပါ၏။ အလေးအမြတ်ထား၍ ရှိခိုးပါ၏။

တပည့်တော်သည် အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီဖြင့် ရရှိပင့်ဆောင်ခဲ့ပြီး စောင့်ရှောက်ကာ ကောင်းစွာ ကိန်းဝပ်တည်ထားလျက်ရှိသော ဤစွယ်တော်မြတ်များကို သဒ္ဓါတရား၊ ကြည်ညိုခြင်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ပါ၏။

ဤမွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့သည် ‘ဆွာဂတ (Hswagata)’ မည်သော ဤကျောင်းတော် (ပြတိုက်တော်) ၌ ကိန်းဝပ်စံပယ်တော်မူကြပါပေ၏။

ထိုစွယ်တော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့အား စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်း၊ ပြုစုပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်အဝဝကို “သိရိဒန္တမဟာပါလက (Siridantamahapalaka)” မည်သော တပည့်တော် ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပါသည်။

လောကဓာတ်အပေါင်းတို့၌ မည်သည့်အရပ်မျက်နှာမဆို ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက်ရှိပေ၏။ ထိုကဲ့သို့ ကြီးမားလှသော အာနုဘော်တော်ဖြင့် ဤဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်တို့သည် ကောင်းစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါပေ၏။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘနှင့် ဆရာသမားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ ဘေးအန္တရာယ်ခပ်သိမ်းမှ ကင်းလွတ်ကြပါစေ။ စိုးရိမ်သောက အပူဇော်အပေါင်းမှလည်း ကူးမြောက်လွန်မြောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ပြောကြားနာယူကြမယ့် အကြောင်းအရာက ရုံးနံရံပေါ်မှာ စကားလုံးလှလှလေးတွေ ကပ်ထားဖို့အကြောင်း မဟုတ်ပါဘူး။ “သမာဓိ၊ မေတ္တာ၊ တရားမျှတမှု၊ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ တာဝန်ခံမှု” လို့ စာလုံးကြီးကြီးရေးထားပြီး လာသမျှဧည့်သည်ကို ပြဖို့အကြောင်းလည်း မဟုတ်ဘူး။ ဒီတန်ဖိုးတွေကို ရုံးထဲမှာ လူတွေ တကယ်ဘယ်လိုပြောသလဲ၊ ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်သလဲ၊ ဘယ်လိုခန့်အပ်သလဲ၊ ဘယ်လိုငွေသုံးသလဲ၊ ဘယ်လိုအမှားဝန်ခံသလဲ၊ ဘယ်လိုအငြင်းပွားမှုဖြေရှင်းသလဲဆိုတဲ့ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းစနစ်ထဲကို ဆင်းသွားအောင် တည်ဆောက်ဖို့အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။

မနေ့က ဦးဇင်းတို့ ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းကို “ဘာကြောင့် ဒီအဖွဲ့အစည်းရှိတာလဲ” ဆိုတဲ့ မေးခွန်းနဲ့ စခဲ့တယ်။ ဒီနေ့ကတော့ နောက်တစ်ဆင့်ပါ။ ရည်ရွယ်ချက်ကောင်းရှိပြီးသားဆိုပေမယ့် “ဘယ်လိုအကျင့်နဲ့ ဒီရည်ရွယ်ချက်ကို အကောင်အထည်ဖော်မလဲ” ဆိုတဲ့မေးခွန်းကို မဖြေရသေးရင် လမ်းကြောင်းမပြည့်သေးဘူး။ အဲဒီ “ဘယ်လိုအကျင့်နဲ့” ဆိုတဲ့ နေရာမှာ တန်ဖိုးတွေ ဝင်လာပါတယ်။

တန်ဖိုးဆိုတာ ကြိုက်တဲ့စကားလုံးရွေးတာ မဟုတ်ဘူးနော်။ စာတမ်းတစ်စောင်ထဲမှာ “သမာဓိ” လို့ ရေးထားပေမယ့် အမှားဖြစ်ရင် ဖုံးတယ်၊ အဆင်မပြေတဲ့အချက်အလက်ကို အစီရင်ခံစာထဲက ဖြုတ်တယ်၊ ကိုယ်နဲ့နီးစပ်သူကို စည်းမျဉ်းကျော်ပြီး အခွင့်အရေးပေးတယ်ဆိုရင် “သမာဓိ” က စာရွက်ပေါ်မှာပဲ ကျန်နေပြီ။ “လေးစားမှု” လို့ရေးထားပေမယ့် အောက်ခြေဝန်ထမ်းကို လူရှေ့မှာ အရှက်ခွဲတယ်၊ မေးခွန်းမေးရင် ပိတ်ပင်တယ်၊ အမျိုးမျိုးသောအသံကို မကြားချင်ဘူးဆိုရင် “လေးစားမှု” က လိုဂိုဘေးက စာလုံးတစ်လုံးပဲ ဖြစ်နေပြီ။

သူတော်ကောင်းတို့… အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ တန်ဖိုးကို သိချင်ရင် သူ့ ဝက်ဘ်ဆိုက်ကို မကြည့်ဘဲ သူ့နေ့စဉ်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကြည့်ပါ။ ငွေကြေးကျပ်တည်းလာတဲ့အခါ ဘယ်သူ့ကို အရင်ထိခိုက်စေသလဲ။ အမှားတက်လာတဲ့အခါ အမှန်ကို ပြောသလား၊ အပြစ်ပုံချသလား။ ခေါင်းဆောင်မရှိတဲ့အခါ စည်းမျဉ်းအတိုင်း လုပ်သလား၊ အလွယ်လမ်းလိုက်သလား။ မိတ်ဆွေတစ်ယောက်နဲ့ မသိသူတစ်ယောက်ကြား ဆုံးဖြတ်ရတဲ့အခါ စံတူသုံးသလား။ အဲဒီနေရာတွေက စာတမ်းထဲကတန်ဖိုးကို တကယ်အသက်ရှိမရှိ စမ်းသပ်တဲ့နေရာတွေပါ။

ဓမ္မဘက်ကလည်း မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ လမ်းညွှန်မှုဟာ “စိတ်ကောင်းထား” ဆိုတဲ့ စကားတစ်ခွန်းနဲ့ မရပ်ဘူး။ မဟာစတ္တာရီသကသုတ်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိက သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ စတဲ့ မဂ်လမ်းအင်္ဂါတွေနဲ့ ဆက်စပ်သွားတာကို ရှင်းပြထားတယ်။ မှန်ကန်တဲ့အမြင်က ရည်ရွယ်ချက်ကိုထိတယ်၊ ရည်ရွယ်ချက်က စကားကိုထိတယ်၊ စကားက လုပ်ရပ်ကိုထိတယ်၊ လုပ်ရပ်က အသက်မွေးမှုကိုထိတယ်။  ဒါကြောင့် “တန်ဖိုး” ဆိုတာ ကိုယ်ထဲမှာ ယုံကြည်ထားတာနဲ့ အဆုံးမသတ်ဘဲ စကား၊ လုပ်ရပ်၊ အသက်မွေးပုံအထိ ဆင်းရမယ်ဆိုတဲ့ သဘောကို ဦးဇင်းတို့ မြင်နိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ နယ်နိမိတ်ကို ရှင်းထားရမယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က “တန်ဖိုးလက်စွဲရေးပါ၊ လူ့စွမ်းအားမူဝါဒထဲထည့်ပါ၊ လုပ်ဆောင်ချက်တိုင်းတာချက်သတ်မှတ်ပါ” လို့ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုစာလုံးတွေနဲ့ ဟောခဲ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့ လုပ်နေတာက ဓမ္မထဲက မှန်ကန်သောအမြင်၊ မှန်ကန်သောရည်ရွယ်မှု၊ မှန်ကန်သောစကား၊ မှန်ကန်သောလုပ်ရပ်၊ မှန်ကန်သောအသက်မွေးမှု စတဲ့ ကျင့်ဝတ်လမ်းညွှန်ချက်တွေနဲ့ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းစနစ်ကို ချိန်ထိုးပြီး အသုံးချတာပါ။ နှိုင်းယှဉ်ဥပမာကို သက်သေအဖြစ် မသုံးဘူး။

ရုံးလုပ်ငန်းထဲကို တန်ဖိုးထည့်မယ်ဆိုရင် ပထမဆုံး အလုပ်က “တန်ဖိုးတစ်ခုကို အပြုအမူအဖြစ် ဘာသာပြန်ဖို့” ပါ။ ဥပမာ “သမာဓိ” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကိုထားမယ်။ ဒါဆို မေးရမယ်—သမာဓိရှိတဲ့ဝန်ထမ်းက ဘာလုပ်မလဲ။ သမာဓိမရှိတဲ့ အပြုအမူက ဘာလဲ။ “မှန်ကန်တဲ့အချက်အလက်ကို မဖျက်မပြင်တင်ပြမယ်၊ ကိုယ်မသိတာကို သိတယ်လို့မပြောဘူး၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခရှိရင် ကြေညာမယ်၊ ကိုယ်လုပ်ထားတဲ့အမှားကို ဖုံးမထားဘူး” ဆိုတာတွေက အပြုအမူဖြစ်လာတယ်။

“မေတ္တာ” ဆိုရင်လည်း “အားလုံးကို သဘောကျရမယ်” ဆိုတဲ့သဘောမဟုတ်ဘူး။ အလုပ်ခွင်မှာ မေတ္တာကို လက်တွေ့ပြန်ဆိုရင် လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို မဖျက်ဘဲ တင်းကျပ်ပေမယ့် အပြုသဘောရှိတဲ့ ပြန်လည်တုံ့ပြန်ချက်ပေးနိုင်ခြင်း၊ နာမကျန်းသူကို အကြောင်းသင့်သလို ကူညီခြင်း၊ အလုပ်ပင်ပန်းမှုကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ စီမံခြင်း၊ အပြစ်ပေးချင်တဲ့စိတ်နဲ့မဟုတ်ဘဲ ပြင်ပေးချင်တဲ့စိတ်နဲ့ ပြင်ဆင်ရေးဆောင်ရွက်ချက်လုပ်ခြင်း စတာတွေ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

“တရားမျှတမှု” ဆိုရင် ကိုယ်ချစ်တဲ့သူကို ပိုကောင်းအောင်လုပ်ပေးခြင်း မဟုတ်ဘူး။ အလုပ်ခန့်ရာမှာ ရွေးချယ်စံနှုန်းရှိရမယ်၊ ရာထူးတိုးရာမှာ စံရှိရမယ်၊ တိုင်ကြားချက်ကို မည်သူ့တိုင်ကြားချက်ပဲဖြစ်ဖြစ် တူညီတဲ့လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနဲ့ စစ်ရမယ်။ “ပွင့်လင်းမြင်သာမှု” ဆိုတာ လျှို့ဝှက်ထားသင့်တာအားလုံးထုတ်ပြရမယ်ဆိုတာမဟုတ်ဘူး။ ဘာကို ဘယ်သူသိပိုင်ခွင့်ရှိတယ်၊ ဘာကို ဘာကြောင့်လျှို့ဝှက်ထားရတယ်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့ အကြောင်းပြချက်ကို ဘယ်လိုမှတ်တမ်းတင်မယ်ဆိုတဲ့ စံက ရှင်းရမယ်။

အဲဒီတော့ တန်ဖိုးတစ်ခုတိုင်းကို “လိုချင်တဲ့အပြုအမူ” နဲ့ “မလိုချင်တဲ့အပြုအမူ” နှစ်ဖက်ရေးပါ။ အဖွဲ့မှာ တန်ဖိုးငါးခုရှိရင် စာလုံးငါးလုံးမထားဘဲ အပြုအမူအညွှန်းတွေ ထားပါ။ အဲဒီအခါ ဝန်ထမ်းအသစ်ဝင်တဲ့နေ့ကတည်းက “ဒီရုံးမှာ ကောင်းတာဆိုတာ ဘာကိုခေါ်တာလဲ” သိလာမယ်။

စကားပြောပုံကိုပဲ ကြည့်ကြရအောင်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝါစာသုတ်မှာ ကောင်းစွာပြောတဲ့စကားမှာ အချိန်သင့်ခြင်း၊ မှန်ခြင်း၊ နူးညံ့ချစ်ခင်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း၊ မေတ္တာစိတ်နဲ့ပြောခြင်း စတဲ့အချက်ငါးချက်ကို ဟောထားတယ်။  ရုံးတစ်ရုံးမှာ “လေးစားမှု” ကိုတန်ဖိုးထားတယ်ဆိုရင် ဒီအချက်တွေ အစည်းအဝေးစည်းမျဉ်းထဲဝင်လာလို့ရတယ်။ တစ်ယောက်ပြောနေချိန် ဖြတ်မပြောရ၊ အချက်အလက်မသေချာရင် အတည်ပြုမပြောရ၊ လူကိုတိုက်ခိုက်မပြောဘဲ ကိစ္စကိုပြောရ၊ ရှေ့မှာအရှက်ခွဲမပြောရ၊ အပြစ်တင်ဖို့မဟုတ်ဘဲ အလုပ်ကောင်းစေဖို့ ပြောရမယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် အဘယရာဇကုမာရသုတ်မှာလည်း မြတ်စွာဘုရားရှင်က စကားပြောရာမှာ မှန်ခြင်းနဲ့ အကျိုးရှိခြင်းကို ခွဲခြားသိပြီး အချိန်ကိုကြည့်တော်မူတာ၊ သတ္တဝါများအပေါ် သနားကြင်နာမှုရှိတာကို ရှင်းပြထားတယ်။  ဒီသဘောက ရုံးအတွက် အရေးကြီးတယ်။ “အမှန်ပြောတယ်” ဆိုပြီး လူကို လက်နက်နဲ့ထိုးသလို ပြောတာ မဟုတ်ဘူး။ “မေတ္တာရှိတယ်” ဆိုပြီး လိုအပ်တဲ့အမှန်ကို မပြောဘဲလည်း မနေရဘူး။ မှန်ရမယ်၊ အကျိုးရှိရမယ်၊ အချိန်သင့်ရမယ်၊ လူကိုဖျက်မဟုတ်ဘဲ ပြင်ဖို့ ရည်ရွယ်ရမယ်။

ဒါကြောင့် လက်တွေ့အလုပ်ပေးအနေနဲ့ ရုံးရဲ့ အစည်းအဝေးစည်းမျဉ်းမှာ စကားသုံးစည်းမျဉ်းတစ်ခုရေးထားလို့ရတယ်—“အချက်အလက်ကို စစ်ပြီးပြောမယ်၊ လူကိုမဟုတ်ဘဲ ကိစ္စကိုဆွေးနွေးမယ်၊ ပြဿနာတင်ရင် အနည်းဆုံးဖြေရှင်းရန် အဆိုတစ်ခုပါ တင်မယ်”။ ဒီသုံးချက်က ဗုဒ္ဓတရားရဲ့ စာသားကို ပြန်ကူးထားတာမဟုတ်ဘူး။ ဓမ္မသဘောကို ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းစနစ်အဖြစ် လိုက်လျောအသုံးချတာပါ။

နောက်တန်ဖိုးတစ်ခုက “လူကိုတန်ဖိုးထားခြင်း” ပါ။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် သင်္ဂဟသုတ်မှာ ပေးကမ်းခြင်း၊ ချစ်ခင်ဖွယ်စကား၊ အကျိုးပြုလုပ်ဆောင်ခြင်း၊ အခြေအနေအလိုက် မျှတစွာဆက်ဆံခြင်းတို့ကို ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းသိမ်းတဲ့ နည်းလမ်းတွေအဖြစ် ဖော်ပြတယ်။  ဒီသဘောကို ရုံးထဲမှာ “လူကိုဦးစားပေးခြင်း” ဆိုတဲ့စာတန်းအဖြစ်မထားဘဲ လူတွေ့ကြုံနေရတဲ့ စနစ်အဖြစ် ပြောင်းရမယ်။

ဥပမာ—ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က အလုပ်မှားသွားတယ်ဆိုပါစို့။ “လူကိုတန်ဖိုးထားတယ်” ဆိုရင် အမှားကို လုံးဝမပြောရဘူးလား။ မဟုတ်ဘူး။ အမှားကို သေချာပြောရမယ်။ ဒါပေမဲ့ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို မဖျက်ဘဲ ပြောရမယ်။ အကြောင်းရင်းကို စစ်ရမယ်။ မသိလို့လား၊ လေ့ကျင့်မှုမလုံလောက်လို့လား၊ အလုပ်ခွဲဝေမှုမသင့်လို့လား၊ စနစ်မရှင်းလို့လား၊ အလျင်လိုမှုကြောင့်လား၊ သတိမထားလို့လား။ အကြောင်းရင်းကွဲရင် ပြင်ဆင်ပုံလည်း ကွဲရမယ်။

ဒီဃနိကာယ် သိင်္ဂါလသုတ်မှာ အလုပ်ရှင်ဘက်က အလုပ်သမားကို သူ့စွမ်းရည်နဲ့သင့်တော်အောင် အလုပ်ခွဲပေးခြင်း၊ အစာနှင့်လုပ်ခပေးခြင်း၊ နာမကျန်းချိန်ကူညီခြင်း၊ အထူးအကျိုးအမြတ်မျှဝေခြင်း၊ အနားယူခွင့်ပေးခြင်း စတဲ့ လက်တွေ့တာဝန်တွေကို ဟောထားတယ်။  ဒီသုတ်ကို ခေတ်သစ် လူ့စွမ်းအားစီမံခန့်ခွဲရေးလက်စွဲအဖြစ် တန်းသတ်မှတ်လို့မရပေမယ့် “လူကိုတန်ဖိုးထားခြင်း” ဟာ စကားလုံးမဟုတ်ဘဲ အလုပ်ခွဲဝေမှု၊ အကျိုးခံစားခွင့်၊ ကျန်းမာရေးဂရုစိုက်မှု၊ အနားယူခွင့် စတဲ့ လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်ထဲထိရောက်သင့်တယ်ဆိုတာ အားကောင်းစွာ ပြသပေးတယ်။

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့… ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက “တန်ဖိုး → အပြုအမူ → စနစ်” ဆိုတဲ့ သုံးဆင့်ပါ။ တန်ဖိုးတစ်ခုကို အပြုအမူအဖြစ် ဘာသာပြန်။ အဲဒီအပြုအမူကို စနစ်ထဲထည့်။

သမာဓိ → အချက်အလက်မလိမ် → အစီရင်ခံစာအတည်ပြုစစ်ဆေးခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခ ကြေညာခြင်း၊ စစ်ဆေးနိုင်သော မှတ်တမ်းလမ်းကြောင်း။

တရားမျှတမှု → လူတူစံတူ → အလုပ်ခန့်စံ၊ ရာထူးတိုးစံ၊ နစ်နာချက်တိုင်ကြားလုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ ပြန်လည်အယူခံလမ်းကြောင်း။

မေတ္တာ → လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို မဖျက် → အပြုသဘောပြန်လည်သုံးသပ်စည်းမျဉ်း၊ အနိုင်ကျင့်မှုတားဆီးရေး၊ သင့်တင့်သောအလုပ်ဝန်ပြန်စစ်မှု၊ နာမကျန်းခွင့်ကူညီမှု။

တာဝန်ခံမှု → “ဘယ်သူလုပ်မလဲ” ရှင်း → တာဝန်ခံသူ၊ သတ်မှတ်ရက်၊ အထောက်အထား၊ ပြန်လည်စစ်ဆေးရက်။

ပွင့်လင်းမြင်သာမှု → ဆုံးဖြတ်ချက်အကြောင်းပြချက် မှတ်တမ်းတင် → အစည်းအဝေးမှတ်တမ်း၊ အတည်ပြုမှတ်တမ်း၊ ထုတ်ဖော်ကြေညာစည်းမျဉ်း၊ အစီရင်ခံစာ။

အရည်အသွေး → “ပြီးတာ” နဲ့ “ကောင်းတာ” မရော → စံသတ်မှတ်ချက်၊ စစ်ဆေးစာရင်း၊ ဒုတိယအဆင့်စစ်ဆေးမှု၊ တိုင်ကြားချက်ခွဲခြမ်းမှု၊ ပြင်ဆင်ရေးအရေးယူမှု။

ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်မှာ ဝဇ္ဇီတို့နဲ့ သံဃာတော်တို့အတွက် မကြာခဏစည်းဝေးခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးခြင်း၊ ညီညွတ်စွာ အလုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ချမှတ်ထားတဲ့ စည်းကမ်းကို လေးစားခြင်းစတဲ့ မဆုတ်ယုတ်ရေးအချက်တွေ ပါဝင်တယ်။  အခုရုံးအစည်းအဝေးကို အဲဒီခေတ်စည်းဝေးပုံနဲ့ တစ်ထပ်တည်းဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အဖွဲ့ရဲ့တန်ဖိုးကို တစ်ယောက်တည်းရဲ့ စိတ်ကြိုက်မဟုတ်ဘဲ အတူတကွ နားလည်၊ ဆွေးနွေး၊ အတည်ပြု၊ စည်းမျဉ်းအတိုင်း လုပ်ဆောင်စေဖို့ အစည်းအဝေးစနစ် အရေးကြီးတယ်ဆိုတဲ့ သဘောကို အသုံးချလို့ရတယ်။

တန်ဖိုးတွေကို ရုံးထဲဝင်အောင်လုပ်ရာမှာ ဝန်ထမ်းမိတ်ဆက်နေ့တစ်ရက်တည်းနဲ့ မပြီးပါဘူး။ အလုပ်ခေါ်ကြော်ငြာ၊ လူတွေ့မေးမြန်းမှု၊ အလုပ်တာဝန်ဖော်ပြချက်၊ စမ်းသပ်ကာလအကဲဖြတ်မှုနဲ့ ရာထူးတိုးစံအထိ ဆင်းရမယ်။ ရလဒ်ကောင်းပေမယ့် လူတွေကိုမလေးစားတဲ့သူကို တန်ဖိုးမကြည့်ဘဲ ရာထူးတိုးပေးရင် အဖွဲ့က တိတ်တိတ်လေး “ရလဒ်က တန်ဖိုးထက်အရေးကြီးတယ်” လို့ သင်ပေးလိုက်သလို ဖြစ်တယ်။

ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ မေးရမယ်—“ငါတို့ရဲ့ ဆုချီးမြှင့်မှုနဲ့ ရာထူးတိုးစနစ်က ဘာကို တကယ်ချီးမြှင့်နေသလဲ”။ စာတမ်းထဲမှာ မေတ္တာရေးထားပြီး အရင်အလုပ်ပြီးသူကိုပဲ အမြဲချီးမြှင့်တယ်၊ သူက လူတွေကို ဘယ်လောက်ဖိအားပေးခဲ့လဲ မကြည့်ဘူးဆိုရင် အဖွဲ့က လက်တွေ့သင်ပေးနေတာ မေတ္တာမဟုတ်ဘူး။ စာတမ်းထဲမှာ အမှန်တရားရေးထားပြီး “သတင်းဆိုးပြောသူ” ကို အပြစ်ပေးတယ်ဆိုရင် အဖွဲ့က လက်တွေ့သင်ပေးနေတာ အမှန်ဖုံးခြင်းဖြစ်သွားနိုင်တယ်။

ဒီနေရာမှာ သင်ကြားရေးဥပမာတစ်ခုအနေနဲ့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုမှာ “သမာဓိ” ကို ပထမတန်ဖိုးထားတယ်ဆိုပါစို့။ ဝယ်ယူရေးတာဝန်ခံက ရောင်းချသူသုံးဦးဆီက ဈေးနှုန်းအဆိုပြုချက်တင်ရမယ်ဆိုတဲ့ စည်းမျဉ်းရှိတယ်။ မန်နေဂျာရဲ့မိတ်ဆွေကုမ္ပဏီက အမြန်ပေးနိုင်လို့ “ဒီတစ်ခါပဲ” ဆိုပြီး အဲဒီစည်းမျဉ်းကို ကျော်ခိုင်းတယ်။ အလုပ်ကမြန်သွားနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ တန်ဖိုးက ဘာဖြစ်သွားမလဲ။

ဒီနေရာမှာ လူတစ်ယောက်ကို “လူဆိုး” လို့ အမြန်မသတ်မှတ်ဘူး။ အရေးပေါ်အခြေအနေတကယ်ရှိနိုင်တယ်။ ဒါဆို ခြွင်းချက်လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ အတည်ပြုသူ၊ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကြေညာချက်နဲ့ နောက်ပိုင်းပြန်လည်စစ်ဆေးမှု ရှိရမယ်။ ခြွင်းချက်ရှိနိုင်ပေမယ့် အမှန်နဲ့ တာဝန်ခံမှုအောက်မှာ ရှိရမယ်။

အဖွဲ့အစည်းရဲ့ တန်ဖိုးနဲ့ ငွေကြေးစနစ်လည်း ခွဲထားလို့မရဘူး။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဒီဃဇာဏုသုတ်မှာ အိမ်ရှင်ဘဝအတွက် ကြိုးစားအားထုတ်မှု၊ ရရှိထားတဲ့ဥစ္စာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု၊ မိတ်ဆွေကောင်း၊ ဝင်ငွေထွက်ငွေကို ချိန်ညှိပြီး အသုံးချမှုတို့ကို ဟောထားတယ်။  ဒီသုတ်ဟာ စာရင်းကိုင်စံ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ ကောင်းတဲ့ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုကို ရေရှည်လုပ်မယ်ဆိုရင် အရင်းအမြစ်ကို တာဝန်ရှိစွာ စီမံဖို့လိုတယ်ဆိုတဲ့ သဘောကို အလွန်လက်တွေ့ကျစွာ တွေ့ရတယ်။

“တာဝန်ခံမှု” ကို တန်ဖိုးထားတဲ့ရုံးဆိုရင် ဘတ်ဂျက်တောင်းခံချက်တစ်ခု ဘယ်သူပြင်၊ ဘယ်သူစစ်၊ ဘယ်သူအတည်ပြု၊ ဘယ်သူပေးချေ၊ ဘယ်သူစာရင်းသွင်း ဆိုတာ ခွဲထားရမယ်။ “ပွင့်လင်းမြင်သာမှု” ဆိုရင် အလှူငွေ၊ စီမံကိန်းရန်ပုံငွေ၊ အသေးသုံးငွေ စတဲ့ငွေတွေ ဘယ်အကောင့်ကလာ၊ ဘယ်အလုပ်အတွက်သုံး၊ အထောက်အထားဘာရှိ၊ လက်ကျန်ဘာကျန် ဆိုတာ သင့်တော်တဲ့အာဏာပိုင်သူတွေ ပြန်ကြည့်လို့ရရမယ်။ “သမာဓိ” ဆိုရင် ဘောက်ချာတစ်စောင်ကို လက်မှတ်အလွယ်ထိုးပေးခြင်းမဟုတ်ဘဲ လက်မှတ်ထိုးသူက သူစစ်ရမယ့်အရာကို တကယ်စစ်ထားရမယ်။

ISO 37000 ကို ဓမ္မအာဏာအဖြစ် မသုံးဘူးနော်။ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းအုပ်ချုပ်ရေး လမ်းညွှန်တစ်ခုအဖြစ်သာ ကြည့်မယ်။ အဲဒီစံမှာ တန်ဖိုးတွေဟာ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ အကောင်အထည်ဖော်ပုံ နှစ်ခုလုံးကို ဦးတည်ပေးရမယ်၊ ကြီးကြပ်မှု၊ တာဝန်ခံမှု၊ သက်ဆိုင်သူတွေနဲ့ဆက်ဆံမှု၊ ကျင့်ဝတ်ရှိသောခေါင်းဆောင်မှု စတဲ့အချက်တွေ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်ရမယ်လို့ ရှင်းပြထားတယ်။  ဦးဇင်းတို့ ယူရမယ့် သဘောက စာပေါ်ကတန်ဖိုးကို အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ထဲ ချိတ်ရမယ်ဆိုတာပါ။

ISO 26000 မှာလည်း လူမှုတာဝန်ရှိတဲ့ အပြုအမူကို မူဝါဒနဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေအနှံ့ ပေါင်းစည်းဖို့၊ သက်ဆိုင်သူတွေနဲ့ ဆက်သွယ်ဖို့၊ ကတိကဝတ်နဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်ရလဒ်ကို တင်ပြဖို့ လမ်းညွှန်ထားတယ်။  တန်ဖိုးဟာ မူဝါဒတစ်ကြောင်းထဲ မကျန်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းအနှံ့ လည်ပတ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ခေတ်သစ်အမြင်အဖြစ်ပဲ သုံးတာပါ။

အခု နှိုင်းယှဉ်ဥပမာတစ်ခု သုံးကြည့်ရအောင်။ တန်ဖိုးကို အဆောက်အအုံထဲက လျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ။ မီးပွင့်ဖို့ မီးအားရှိရုံမလုံလောက်ဘူး။ ကြိုး၊ ခလုတ်၊ ကာကွယ်ကိရိယာ၊ မီးပလပ်ပေါက်နဲ့ ထိန်းသိမ်းမှုလိုတယ်။ အဲဒီလိုပဲ တန်ဖိုးရှိရုံမလုံလောက်ဘူး။ မူဝါဒ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ လေ့ကျင့်ရေး၊ ကြီးကြပ်မှု၊ မှတ်တမ်းနဲ့ ပြန်လည်သုံးသပ်မှုထဲ ဝင်ရမယ်။

ဒီဥပမာရဲ့ အကန့်အသတ်လည်း ရှင်းထားမယ်။ လျှပ်စစ်က ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဥပဒေအတိုင်း စီးပေမယ့် လူ့တန်ဖိုးက မူဝါဒရှိတာနဲ့ အလိုအလျောက် မဖြစ်ဘူး။ လူက ရွေးချယ်၊ လေ့ကျင့်၊ အမှားပြင်ရတယ်။ ဒါကြောင့် လူကောင်းရုံနဲ့ စနစ်မလုံလောက်သလို စနစ်ကောင်းရုံနဲ့လည်း လူကောင်းမဖြစ်ဘူး။ လူနဲ့စနစ် နှစ်ဖက်စလုံးလိုတယ်။

ဒကာ ဒကာမတို့… တန်ဖိုးကို စနစ်ထဲထည့်တဲ့အခါ အစီအစဉ်တစ်ခုလုပ်ကြရအောင်။ ပထမ—တန်ဖိုးကို နည်းနည်းပဲရွေးပါ။ စကားလုံးဆယ်ငါးလုံးရေးပြီး ဘယ်သူမှမမှတ်မိတာထက် အဖွဲ့အတွက် အခြေခံတန်ဖိုး လေးခု၊ ငါးခု၊ ခြောက်ခုလောက်ကို တိတိကျကျရွေးတာ ပိုကောင်းတယ်။

ဒုတိယ—တန်ဖိုးတစ်ခုစီအတွက် အပြုအမူဖော်ပြချက် သုံးကြောင်းရေးပါ။ “ငါတို့လုပ်မယ်” သုံးကြောင်းနဲ့ “ငါတို့မလုပ်ဘူး” သုံးကြောင်းရေးပါ။ ဥပမာ “အမှားကိုဖုံးမထားဘူး၊ အတည်မပြုသေးတဲ့အချက်ကို အမှန်လို့မပြောဘူး၊ ကိုယ်နဲ့ဆက်စပ်အကျိုးစီးပွားရှိရင် ကြေညာမယ်” ဆိုတာမျိုး။

တတိယ—တန်ဖိုးနဲ့ လက်ရှိ မူဝါဒတွေကို ချိတ်ဆက်မြေပုံဆွဲပါ။ လူ့စွမ်းအား၊ ငွေကြေး၊ ဝယ်ယူရေး၊ အကာအကွယ်ပေးရေး၊ ဒေတာ၊ ဆက်သွယ်ရေး၊ အစည်းအဝေး၊ နစ်နာချက်၊ တိုင်ကြားချက်၊ လုပ်ဆောင်ချက်အကဲဖြတ်မှုတို့ထဲက ဘယ်နေရာမှာ ဒီတန်ဖိုးပါပြီး ဘယ်နေရာမှာ လွတ်နေလဲ စစ်ပါ။

စတုတ္ထ—ပုံစံစာရွက်နဲ့ နမူနာစာတမ်းတွေထဲ တန်ဖိုးကို ထည့်ပါ။ ဝယ်ယူရေးမှာ အကျိုးစီးပွားပဋိပက္ခကြေညာချက်၊ တိုင်ကြားချက်မှာ လျှို့ဝှက်ချက်နဲ့ တုံ့ပြန်ရမယ့်အချိန်၊ အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းမှာ တာဝန်ခံသူနဲ့ သတ်မှတ်ရက်တို့ကို ထည့်နိုင်တယ်။ စာလုံးကို စာတမ်းထဲသို့ မကူးဘဲ တန်ဖိုးကို ကာကွယ်ပေးမယ့် အချက်ကို ထည့်တာပါ။

ပဉ္စမ—လေ့ကျင့်ရေးကို အခြေအနေဥပမာနဲ့ သင်ပါ။ “သမာဓိဆိုတာဘာလဲ” ဖတ်ခိုင်းတာထက် မိတ်ဆွေဖြစ်တဲ့ ပစ္စည်းပေးသွင်းသူပါလာရင် ဘာလုပ်မလဲ၊ အစီရင်ခံစာအမှားတွေ့ရင် ဘယ်လိုပြင်မလဲ စတဲ့ သင်ကြားရေးအခြေအနေတွေနဲ့ လေ့ကျင့်ပါ။ ဥပမာဟာ ဖန်တီးထားတာဆိုတာလည်း ရှင်းထားပါ။

ဆဋ္ဌမ—ခေါင်းဆောင်တွေကို ပထမဆုံးစစ်ပါ။ တန်ဖိုးကို လူတွေ နံရံကပ်စာထက် ခေါင်းဆောင်ရဲ့အပြုအမူကနေ ပိုမြင်တတ်တယ်။ ခေါင်းဆောင်က ကိုယ့်အတွက် စည်းမျဉ်းကျော်ပြီး အောက်လူကို တင်းရင် တရားမျှတမှုအားနည်းတယ်။ “ငါမှားတယ်” လို့ ပြောနိုင်ရင် တာဝန်ခံမှုက စာလုံးမဟုတ်တော့ဘူး။

သတ္တမ—လုပ်ဆောင်ချက်အကဲဖြတ်ရာမှာ “ဘာရလဒ်ရသလဲ” နဲ့ “ဘယ်လိုရသလဲ” နှစ်ခုလုံးမေးပါ။ ရလဒ်ကောင်းပေမယ့် မမှန်မကန်လုပ်ခဲ့ရင် တန်ဖိုးနဲ့မကိုက်ဘူး။ ရလဒ်နည်းနည်းနောက်ကျသော်လည်း စနစ်မှန်၊ လူလေးစား၊ အန္တရာယ်ကာကွယ်ပြီးလုပ်သူကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုရမယ်။

အဋ္ဌမ—တိုင်ကြားနိုင်တဲ့လမ်း ရှိပါစေ။ “ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ တာဝန်ခံမှု” ရေးထားပြီး ဘယ်သူ့ဆီပြောရမှန်းမသိရင် အားနည်းတယ်။ တိုင်ကြားချက်အမျိုးအစားအလိုက် လမ်းကြောင်းကွဲနိုင်ပေမယ့် “ပြောလို့ရတယ်၊ ပြောလို့ အပြစ်မပေးဘူး၊ စနစ်အတိုင်း စစ်တယ်” ဆိုတဲ့ ယုံကြည်မှုလိုတယ်။

နဝမ—ဆုံးဖြတ်ချက်မှတ်တမ်းကို ထိန်းပါ။ တန်ဖိုးနဲ့မကိုက်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ဘာကြောင့်ဖြစ်ခဲ့လဲ ပြန်ကြည့်နိုင်ဖို့ အစည်းအဝေး၊ အတည်ပြုမှု၊ ခြွင်းချက်နဲ့ ပြင်ဆင်ရေးမှတ်တမ်းတွေလိုတယ်။ မှတ်တမ်းဟာ အပြစ်ရှာဖို့သာမဟုတ်ဘဲ အဖွဲ့ကို သင်ယူခွင့်ပေးဖို့ပါ။

ဒသမ—သုံးလတစ်ကြိမ် တန်ဖိုးပြန်လည်သုံးသပ်ပါ။ ဘာကောင်းခဲ့လဲ၊ ဘယ်နေရာကျိုးပေါက်ခဲ့လဲ၊ ဘယ်မူဝါဒပြင်ရမလဲ၊ ဘယ်လေ့ကျင့်ရေးလိုလဲကို ကြည့်ပါ။ တန်ဖိုးကို နှစ်စဉ်ပွဲတစ်နေ့မှာပဲ ပြောပြီး ပိတ်မထားပါနဲ့။

ဒီစနစ်ကို လုပ်တဲ့အခါ သတိထားစရာတစ်ခုရှိတယ်။ တန်ဖိုးတွေကို စောင့်ကြည့်ဖမ်းဆီးရေးစနစ်လို မပြောင်းရဘူး။ ဝန်ထမ်းတိုင်းကို စောင့်ကြည့်ပြီး “မင်းက တန်ဖိုးအမှတ်သုံးကိုဖောက်တယ်” လို့ အာဏာသုံးဖို့မဟုတ်ဘူး။ တန်ဖိုးကို လူအပေါ်လက်နက်မလုပ်ဘဲ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုရှင်းစေဖို့၊ မျှတမှုတိုးစေဖို့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုပါ ပြန်စစ်ဖို့ သုံးရမယ်။ ခေါင်းဆောင်ကို မစစ်ဘဲ အောက်ခြေဝန်ထမ်းကိုပဲ တန်ဖိုးစံတွေနဲ့တိုင်းရင် တန်ဖိုးက အာဏာပေးကိရိယာဖြစ်သွားနိုင်တယ်။

သူတော်ကောင်းတို့… ကိုယ့်အဖွဲ့မှာ “အမှန်တရား” ရေးထားတယ်ဆိုရင် အမှားဝန်ခံတဲ့သူကို ဘယ်လိုဆက်ဆံသလဲကြည့်ပါ။ သူ့ကိုဖျက်မလား၊ အမှားကနေ သင်ယူမလား။ “မေတ္တာ” ရေးထားတယ်ဆိုရင် အလုပ်ပင်ပန်းလွန်းတဲ့အဖွဲ့ဝင်ကို ဘယ်လိုကြည့်သလဲ။ “တရားမျှတမှု” ရေးထားတယ်ဆိုရင် ခေါင်းဆောင်နဲ့အောက်ခြေအပေါ် စည်းမျဉ်းတူသလား။ “တာဝန်ခံမှု” ရေးထားတယ်ဆိုရင် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုမှားသွားတဲ့အခါ “ဘယ်သူလုပ်တာလဲ” ဆိုတာထက် “ဘယ်စနစ်မအောင်မြင်တာလဲ” ကိုပါ ပြန်ကြည့်သလား။

ဦးဇင်းတို့ ဒီနေရာမှာ ဓမ္မဘက်ကို ပြန်လာကြရအောင်။ သမ္မာဝါစာကို စာတမ်းထဲရေးထားရုံနဲ့ မဖြစ်ဘူး။ စကားပြောတဲ့အချိန်တိုင်း လေ့ကျင့်ရတယ်။ သမ္မာကမ္မန္တကို မူဝါဒစာအုပ်ထဲ ထည့်ထားရုံနဲ့ မဖြစ်ဘူး။ လုပ်ရပ်တိုင်းမှာ စစ်ရတယ်။ သမ္မာအာဇီဝကို အဖွဲ့ရဲ့ အမှတ်တံဆိပ်အောက်က ဆောင်ပုဒ်လုပ်ထားရုံနဲ့ မဖြစ်ဘူး။ ဘယ်အလုပ်ကို လက်ခံ၊ ဘယ်ငွေကို မယူ၊ ဘယ်လမ်းကို မလိုက်ဘူးဆိုတဲ့ နေ့စဉ်ရွေးချယ်မှုထဲမှာ ထင်ရှားရတယ်။ 

ဒါကြောင့် တန်ဖိုးတွေကို ရုံးထဲထည့်ခြင်းဟာ တရားစာတမ်းကို စီမံခန့်ခွဲရေးလက်စွဲအဖြစ်ပြောင်းတာ မဟုတ်ဘူး။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အတွင်းကျင့်ဝတ်ကို အဖွဲ့အစည်းရဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနဲ့ ထိန်းကူပေးတာပါ။ စနစ်က လူကို အစားထိုးမပေးနိုင်ဘူး။ လူကလည်း စနစ်ကို မလိုဘူးလို့ မပြောနိုင်ဘူး။ ကိုယ့်စိတ်ကောင်းတစ်ခုပဲ အားကိုးရင် ကိုယ်မရှိတဲ့နေ့မှာ စနစ်ကျိုးနိုင်တယ်။ စနစ်တစ်ခုပဲ အားကိုးရင် စိတ်မကောင်းသူက စည်းမျဉ်းကိုလှည့်သုံးနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် သီလနဲ့စနစ်၊ စေတနာနဲ့တာဝန်ခံမှု၊ မေတ္တာနဲ့တရားမျှတမှု တို့ကို အတူတကွ ထိန်းရမယ်။

ကဲ… ဒီနေ့တရားနာပြီးရင် အဖွဲ့ကို လုံးဝပြောင်းဖို့ မကြိုးစားပါနဲ့။ တစ်ပတ်အတွင်း လုပ်နိုင်တဲ့ အလုပ်ငါးခု စကြည့်ပါ။

ပထမ—လက်ရှိ အဖွဲ့တန်ဖိုးစာရင်းကိုယူပြီး တန်ဖိုးတစ်ခုစီအတွက် “လိုချင်တဲ့အပြုအမူ သုံးခု၊ မလိုချင်တဲ့အပြုအမူ သုံးခု” ရေးပါ။

ဒုတိယ—တန်ဖိုးတစ်ခုစီကို အနည်းဆုံး မူဝါဒ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုနဲ့ ချိတ်ပါ။ “သမာဓိ” ကို ငွေကြေး/ဝယ်ယူရေး/အစီရင်ခံရေးနဲ့၊ “လေးစားမှု” ကို လူ့စွမ်းအား/အစည်းအဝေး/ပြန်လည်တုံ့ပြန်မှုနဲ့၊ “တာဝန်ခံမှု” ကို အခန်းကဏ္ဍ/အတည်ပြုမှု/ပြန်လည်သုံးသပ်မှုနဲ့ ချိတ်ပါ။

တတိယ—နောက်လာမယ့် အစည်းအဝေးတစ်ခုမှာ တန်ဖိုးစစ်မေးခွန်းတစ်ခုပဲထည့်ပါ—“ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က ငါတို့တန်ဖိုးဘယ်တန်ဖိုးနဲ့ ကိုက်သလဲ၊ ဘယ်တန်ဖိုးကို အန္တရာယ်ပြုနိုင်သလဲ” လို့ မေးပါ။

စတုတ္ထ—ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးစီက “ဒီလအတွင်း ကိုယ်ဖောက်ဖျက်မိနိုင်ဆုံးတန်ဖိုးက ဘာလဲ” ကို ကိုယ်တိုင်ရွေးပြီး သတိထားပါ။ လူအောက်ကိုပဲ တိုင်းမနေဘဲ ကိုယ်အပေါ်ကို ပထမတိုင်းပါ။

ပဉ္စမ—သုံးလအကြာမှာ “တန်ဖိုးမှ စနစ်သို့” ချိတ်ဆက်ဇယားကို ပြန်ဖွင့်ပြီး “စာလုံးရှိ၊ စနစ်မရှိ” နေရာတွေကို ရှာပါ။ အဲဒီနေရာကို တစ်ခုချင်းဖြည့်ပါ။

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့အစည်းကောင်းတစ်ခုကို တစ်နေ့ထဲနဲ့ ဆောက်လို့မရဘူး။ တန်ဖိုးကို ရုံးထဲထည့်တာလည်း လေ့ကျင့်ရေးတစ်ကြိမ်နဲ့မပြီးဘူး။ နေ့စဉ်အလုပ်ထဲမှာ အကြိမ်ကြိမ်ပြန်ရွေးတာ။ အမှားဖြစ်ရင် ပြန်ပြင်တာ။ အဆင်မပြေရင် မူဝါဒပြင်တာ။ လူတွေမနားလည်ရင် ပြန်ရှင်းတာ။ ခေါင်းဆောင်ကိုယ်တိုင် ဥပမာပြတာ။ အဲဒီလို နည်းနည်းချင်း နည်းနည်းချင်းနဲ့ စာတမ်းက အကျင့်ဖြစ်လာတယ်။ အကျင့်က ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်လာတယ်။

အခု သစ္စာလေးပါးဘက်ကို ပြန်ဆင်းကြည့်ရအောင်။

ရုံးတစ်ရုံးမှာ စာတမ်းထဲကတန်ဖိုးနဲ့ နေ့စဉ်အလုပ်ကွာသွားတဲ့အခါ ဘာဖြစ်သလဲ။ လူတွေက စကားကို မယုံတော့ဘူး။ မျှတမှုမရှိဘူးလို့ခံစားရတယ်။ အမှန်ပြောရင် အန္တရာယ်ရှိမလားဆိုပြီး ကြောက်တတ်တယ်။ အလုပ်ကောင်းလုပ်ချင်သူလည်း စိတ်ပျက်တတ်တယ်။ အဖွဲ့ထဲမှာ မသေချာမှု၊ အငြင်းပွားမှု၊ တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် မယုံကြည်မှုတို့ ဖြစ်လာတယ်။ ဒီအဆင်မပြေမှု၊ မတည်ငြိမ်မှု၊ ကိုယ်ရေးထားတဲ့တန်ဖိုးနဲ့ ကိုယ်လုပ်နေတာ မကိုက်တဲ့အခါဖြစ်တဲ့ ပူပန်မှုကို ဒီခေါင်းစဉ်အောက်က ဒုက္ခသစ္စာဘက်က ကြည့်လို့ရတယ်။

ဒီဒုက္ခရဲ့ အကြောင်းရင်းမှာ ဘာတွေပါလဲ။ အမြတ်ကိုပဲ လိုချင်တဲ့လောဘ၊ ကိုယ့်အဖွဲ့ပုံရိပ်ကောင်းရမယ်ဆိုတဲ့ တွယ်ကပ်မှု၊ ကိုယ့်အမှားကို မမြင်ချင်တဲ့မောဟ၊ ဝေဖန်ခံရတာကို မုန်းတဲ့ဒေါသ၊ “ငါကခေါင်းဆောင်” ဆိုတဲ့မာန၊ “ဒီတစ်ခါတော့ စည်းမျဉ်းကျော်လို့ရတယ်” ဆိုတဲ့ အလွယ်လိုမှုတွေ ပါနိုင်တယ်။ လူတစ်ယောက်တိုင်းရဲ့ စိတ်ရည်ရွယ်ချက်ကို မခန့်မှန်းဘူးနော်။ ဦးဇင်းတို့ပြောတာက အဖွဲ့အစည်းမှာ တန်ဖိုးနဲ့လုပ်ရပ်ကွာသွားစေတတ်တဲ့ အတွင်းအခြေအနေတွေကို ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်စစ်ဖို့ပါ။ ဒီဘက်က သမုဒယသစ္စာကို ဆင်ခြင်ရတဲ့နေရာ။

အဲဒီလောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟနဲ့ တွယ်ကပ်မှုတွေ လျော့လာရင်၊ အမှားကို အမှားအဖြစ် ရှင်းရှင်းလင်းလင်းဝန်ခံနိုင်ရင်၊ ကိုယ့်ပုံရိပ်ကာကွယ်တာထက် အမှန်ကောင်းကျိုးကို ဦးစားပေးနိုင်ရင်၊ စာတမ်းနဲ့အလုပ် တဖြည်းဖြည်း ကိုက်လာတယ်။ စိတ်ထဲမှာလည်း ဖုံးကွယ်ရတဲ့ပူပန်မှု နည်းလာတယ်။ လူချင်းကြား ယုံကြည်မှု ပြန်တည်လာတယ်။ ဒါကို နိရောဓသစ္စာရဲ့ လောကုတ္တရာအနက်ကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့အောင်မြင်မှုနဲ့ တန်းညှိလိုက်တာမဟုတ်ဘူး။ ဦးဇင်းတို့က ကိလေသာအေးငြိမ်းမှုဘက်ကို ဦးတည်တဲ့ နိရောဓတရားကို အဖွဲ့လုပ်ငန်းရဲ့ အတွင်းကျင့်ဝတ်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ပြန်ဆင်ခြင်တာပါ။

ဒါဆို မဂ္ဂသစ္စာဘက်မှာ ဘာလုပ်မလဲ။ မှန်တာမှားတာကို ခွဲသိတဲ့ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ အကျိုးပြုမယ် မညှဉ်းပန်းဘူးဆိုတဲ့ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ အမှန်နှင့်အကျိုးရှိစွာပြောတဲ့ သမ္မာဝါစာ၊ မတရားမှုမပြုတဲ့ သမ္မာကမ္မန္တ၊ မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးတဲ့ သမ္မာအာဇီဝ၊ မကောင်းတာလျှော့ပြီး ကောင်းတာတိုးစေတဲ့ အားထုတ်မှု၊ နေ့စဉ်ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ သတိမလွတ်တဲ့ သမ္မာသတိ—ဒီလမ်းကို ကိုယ့်ဘဝနဲ့ ကိုယ့်အဖွဲ့အတွင်း လေ့ကျင့်သွားရမယ်။ 

ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းဘက်မှာလည်း အဲဒီလေ့ကျင့်မှုကို ကာကွယ်ပေးတဲ့ အပြုအမူဖော်ပြချက်၊ မူဝါဒ၊ အခန်းကဏ္ဍ၊ အတည်ပြုမှု၊ အစည်းအဝေးစည်းမျဉ်း၊ မှတ်တမ်း၊ ပြန်လည်စစ်ဆေးမှု၊ တိုင်ကြားလမ်းကြောင်း၊ ပြင်ဆင်ရေးအရေးယူမှုတို့ကို တည်ဆောက်ပါ။ ဒါတွေက မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို အစားထိုးတာ မဟုတ်ဘူး။ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ မှန်ကန်မှုကို ကျင့်နိုင်ဖို့ ထောက်ကူပေးတဲ့ လုပ်ငန်းစနစ်တွေပါ။

သူတော်ကောင်းတို့… ဒီနေ့ကစပြီး ကိုယ့်ရုံးနံရံပေါ်က တန်ဖိုးစာလုံးတစ်လုံးကို ရွေးပါ။ အဲဒီစာလုံးကို ကြည့်ပြီး “ဒီတန်ဖိုးဟာ ဘယ်လုပ်ငန်းစဉ်ထဲမှာ အသက်ရှင်နေလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ စာပေါ်မှာပဲ ကျန်နေလဲ” လို့ မေးကြည့်ပါ။ စာပေါ်မှာပဲ ကျန်နေရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်မနေပါနဲ့။ အဲဒီအချက်ကို မြင်တာက ပြင်နိုင်တဲ့ အစပဲ။

တန်ဖိုးက စကားလုံးမဖြစ်ပါစေနဲ့။ စကားဖြစ်ပါစေ။ လုပ်ရပ်ဖြစ်ပါစေ။ စနစ်ဖြစ်ပါစေ။ အလေ့အထဖြစ်ပါစေ။ နောက်ဆုံးတော့ လူတွေ “ဒီအဖွဲ့က ဘာတန်ဖိုးထားတယ်” ဆိုတာ နံရံက စာတမ်းမဖတ်ဘဲ နေ့စဉ်ကြုံတွေ့နေရတဲ့ ဆက်ဆံမှုထဲကနေ သိနိုင်ပါစေ။

ဒီတရားကို နာယူကြရတဲ့ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ကိုယ်တိုင်လုပ်တဲ့အလုပ်တိုင်းမှာ သစ္စာ၊ မေတ္တာ၊ တရားမျှတမှု၊ တာဝန်ယူမှု၊ အပ္ပမာဒတရားတို့ တိုးပွားကြပါစေ။ ခေါင်းဆောင်သူက အာဏာကို ကောင်းကျိုးအတွက် သုံးနိုင်ကြပါစေ။ ဝန်ထမ်းသူကလည်း ကိုယ့်တာဝန်ကို သမာဓိရှိစွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ကြပါစေ။ အဖွဲ့အစည်းတိုင်းမှာ အမှန်ပြောလို့ရတဲ့နေရာ၊ နားထောင်လို့ရတဲ့နေရာ၊ ပြင်လို့ရတဲ့စနစ်၊ အားနည်းသူကို မနင်းမိစေတဲ့မေတ္တာ ရှိကြပါစေ။

ယနေ့ကစပြီး “ငါတို့ရဲ့တန်ဖိုး ဘာလဲ” လို့ မေးရုံမက “ဒီတန်ဖိုးကို ဒီနေ့ ဘယ်ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုမှာ အသက်သွင်းမလဲ” လို့ မေးနိုင်ကြပါစေ။

အခု တပည့်တော်တို့ အတူတကွ ကုသိုလ်အမျှဝေကြပါစို့။ ယနေ့တရားနာယူရသော ကုသိုလ်၊ မှန်ကန်သောတန်ဖိုးကို နေ့စဉ်ဘဝနှင့်လုပ်ငန်းထဲ ထည့်သွင်းလေ့ကျင့်လိုသော ကုသိုလ်တို့ကို မိဘဆရာသမားများ၊ ကျေးဇူးရှင်များ၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေပါ၏။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ဘေးရန်ကင်း၍ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးချမ်းသာကြပါစေ။ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး လေးစားနားလည်ပြီး ကောင်းကျိုးပြုနိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ပါဠိကျမ်းမူ စစ်ဆေးရာ အခြေခံ

Vipassana Research Institute. ပါဠိတိပိဋက ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ စီဒီမှ အတည်ပြုထားသော တိပိဋကစာသားများ၏ ဒစ်ဂျစ်တယ်ပြန်လည်ထုတ်ဝေမှု။ https://tipitaka.org/

ကျမ်းကိုးစာရင်း

၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၇၊ မဟာစတ္တာရီသကသုတ်။ Bodhi ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/mn117/en/bodhi

၂။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၉၈၊ ဝါစာသုတ်။ Thanissaro ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/an5.198/en/thanissaro

၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈၊ အဘယရာဇကုမာရသုတ်။ Sujato ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/mn58/en/sujato

၄။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂၊ သင်္ဂဟသုတ်။ Bodhi ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/an4.32/en/bodhi

၅။ ဒီဃနိကာယ် ၃၁၊ သိင်္ဂါလသုတ်။ Sujato ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/dn31/en/sujato

၆။ ဒီဃနိကာယ် ၁၆၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်။ Sujato ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/dn16/en/sujato

၇။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄၊ ဒီဃဇာဏုသုတ်။ Sujato ဘာသာပြန်။ SuttaCentral. https://suttacentral.net/an8.54/en/sujato

၈။ International Organization for Standardization. ISO 37000:2021, Governance of organizations — Guidance. https://www.iso.org/standard/65036.html

၉။ International Organization for Standardization. ISO 26000:2010, Guidance on social responsibility. https://www.iso.org/standard/42546.html