“တန်ဖိုးများကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲသို့ ထည့်သွင်းခြင်း” — စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သတိဖြင့် ကြည့်ခြင်း

 သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လပြည့်နေ့

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်၊ သောကြာနေ့

“တန်ဖိုးများကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲသို့ ထည့်သွင်းခြင်း” — စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သတိဖြင့် ကြည့်ခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များနှင့်တကွ မွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်ကြီးများအား တပည့်တော်သည် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ပင့်ဆောင်ကိုင်တွယ်၍ ကြည်ညိုသဒ္ဓါ ထက်သန်သော စိတ်ထားဖြင့် ရိုသေစွာ ပူဇော်ပါ၏။ အလေးအမြတ်ထား၍ ရှိခိုးပါ၏။

တပည့်တော်သည် အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီဖြင့် ရရှိပင့်ဆောင်ခဲ့ပြီး စောင့်ရှောက်ကာ ကောင်းစွာ ကိန်းဝပ်တည်ထားလျက်ရှိသော ဤစွယ်တော်မြတ်များကို သဒ္ဓါတရား၊ ကြည်ညိုခြင်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ပါ၏။

ဤမွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့သည် 'ဆွာဂတ (Hswagata)' မည်သော ဤကျောင်းတော် (ပြတိုက်တော်) ၌ ကိန်းဝပ်စံပယ်တော်မူကြပါပေ၏။

ထိုစွယ်တော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့အား စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်း၊ ပြုစုပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်အဝဝကို "သိရိဒန္တမဟာပါလက (Siridantamahapalaka)" မည်သော တပည့်တော် ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပါသည်။

လောကဓာတ်အပေါင်းတို့၌ မည်သည့်အရပ်မျက်နှာမဆို ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက်ရှိပေ၏။ ထိုကဲ့သို့ ကြီးမားလှသော အာနုဘော်တော်ဖြင့် ဤဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်တို့သည် ကောင်းစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါပေ၏။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘနှင့် ဆရာသမားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ ဘေးအန္တရာယ်ခပ်သိမ်းမှ ကင်းလွတ်ကြပါစေ။ စိုးရိမ်သောက အပူဇော်အပေါင်းမှလည်း ကူးမြောက်လွန်မြောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

မနက်ပိုင်းမှာ ဦးဇင်းတို့ “တန်ဖိုးများကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲသို့ ထည့်သွင်းခြင်း” ကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းစနစ်အဖြစ် ဘယ်လိုအသက်သွင်းမလဲဆိုတာ နာယူခဲ့ကြတယ်။ သမာဓိဆိုရင် ဘယ်လိုအပြုအမူဖြစ်မလဲ၊ တရားမျှတမှုဆိုရင် ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်မလဲ၊ မေတ္တာဆိုရင် လူကိုဘယ်လိုဆက်ဆံမလဲ၊ တာဝန်ခံမှုဆိုရင် ဘယ်လိုမှတ်တမ်းတင်မလဲ၊ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုဆိုရင် ဘယ်အချက်ကို ဘယ်သူ့ဆီ ဘယ်လိုရှင်းမလဲ—အဲဒီဘက်ကို မနက်မှာကြည့်ခဲ့တယ်။ ဒီညတော့ စနစ်စာအုပ်ကို ခဏပိတ်ပြီး စနစ်ကို လည်ပတ်နေတဲ့ လူရဲ့စိတ်ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။

စာရွက်ပေါ်မှာ “သမာဓိ” လို့ ရေးရတာ လွယ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်အမှားတစ်ခု ပေါ်လာတဲ့အခါ အဲဒီသမာဓိကို ထိန်းရတာ ခက်လာတယ်။ “တရားမျှတမှု” လို့ ရေးရတာ လွယ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ်နဲ့ရင်းနှီးတဲ့သူ၊ ကိုယ်ချစ်တဲ့သူ၊ ကိုယ့်အဖွဲ့ကလူ တစ်ယောက်အပေါ် စည်းမျဉ်းတူတူသုံးရမယ့်အချိန်မှာ စိတ်က လှုပ်ရှားလာတတ်တယ်။ “လေးစားမှု” လို့ ရေးရတာ လွယ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ တစ်ယောက်က ကိုယ့်ကို မကြိုက်တဲ့စကားပြောလာတဲ့အခါ ကိုယ့်လျှာကို ထိန်းရတာ ခက်လာတယ်။ အဲဒီခက်တဲ့အချိန်က တန်ဖိုးရဲ့ စမ်းသပ်ချိန်ပါ။

အဲဒီတော့ ဒီည ဦးဇင်းတို့ မေးမယ့်မေးခွန်းက “ငါတို့အဖွဲ့က ဘာတန်ဖိုးထားသလဲ” မဟုတ်တော့ဘူး။ “အဲဒီတန်ဖိုးကို စမ်းသပ်လာတဲ့အခါ ငါ့စိတ် ဘယ်လိုတုံ့ပြန်သလဲ” ဆိုတဲ့မေးခွန်းပါ။ တန်ဖိုးကောင်းရှိရုံနဲ့ စိတ်ကအလိုအလျောက် ကောင်းနေမယ်လို့ မယူဆရဘူး။ တန်ဖိုးဆိုတာ ကိုယ့်စိတ်ကို စမ်းသပ်ပေးတဲ့ မှန်တစ်ချပ်လို ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က သတိပဋ္ဌာန်တရားမှာ စိတ်ကို စိတ်အဖြစ် သိမြင်ဖို့ သင်ကြားတော်မူတယ်။ ရာဂရှိတဲ့စိတ်ကို ရာဂရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ ဒေါသရှိတဲ့စိတ်ကို ဒေါသရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ မောဟရှိတဲ့စိတ်ကို မောဟရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ ပြန့်ကျဲနေတဲ့စိတ်၊ ကျဉ်းနေတဲ့စိတ်၊ တည်ငြိမ်တဲ့စိတ်၊ မတည်ငြိမ်တဲ့စိတ်ကို အရှိအတိုင်း သိတတ်ဖို့ လမ်းပြထားပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ အရင်သတိထားရမှာက “ငါက မကောင်းတဲ့လူ” လို့ တံဆိပ်ကပ်တာ မဟုတ်ဘူးနော်။ “အခု ဒီအချိန်မှာ မာနတက်နေတယ်၊ ဒေါသရှိနေတယ်၊ ကြောက်နေတယ်၊ လောဘဝင်နေတယ်” လို့ လက်ရှိအခြေအနေကို သိတာပါ။ 

လူတစ်ယောက်ဟာ ကိုယ့်စိတ်ကို မသိရင် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် ချမှတ်ထားတဲ့တန်ဖိုးကို ကိုယ်တိုင်ပဲ ချိုးဖောက်မိနိုင်တယ်။ စာတမ်းထဲမှာ “ပွင့်လင်းမြင်သာမှု” လို့ရေးထားတယ်။ ငွေစာရင်းအမှားတစ်ခု ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီအခါ စိတ်ထဲမှာ “ဒီဟာကို တင်ပြလိုက်ရင် ငါ့အပေါ် ယုံကြည်မှုကျသွားမလား” ဆိုတဲ့ကြောက်စိတ် တက်လာနိုင်တယ်။ အမှားကိုပြင်ရမယ့်ကိစ္စကနေ ကိုယ့်ပုံရိပ်ကိုကာကွယ်ရမယ့်ကိစ္စအဖြစ် စိတ်က ပြောင်းလိုက်နိုင်တယ်။ ဒီဥပမာဟာ hypothetical case ပါ။ တစ်ခုတည်းသောအဖြစ်မှန်လို့ မဆိုပါဘူး။

အဲဒီလိုအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့ ရပ်ပြီး သိရမယ်—“ကြောက်နေတယ်”။ ကြောက်တာကို ဖိနှိပ်ပြီး “ဘာမှမဖြစ်ဘူး” လို့ ဟန်ဆောင်ဖို့မဟုတ်ဘူး။ ကြောက်နေတယ်ဆိုတာ သိပြီး “ကြောက်စိတ်က ငါ့တန်ဖိုးကို ဆုံးဖြတ်ပေးတော့မလား၊ ဒါမှမဟုတ် တန်ဖိုးကို သတိရပြီး မှန်တဲ့လုပ်ရပ်ကို ငါရွေးမလား” လို့ ပြန်မေးရမယ်။ တန်ဖိုးဆိုတာ စိတ်ခံစားချက်မရှိသလို နေရမယ်လို့ သင်ပေးတာမဟုတ်ဘူး။ စိတ်ခံစားချက်ရှိနေတယ်ဆိုတာ သိပြီး အဲဒီစိတ်နောက် မလွတ်မလပ်လိုက်မသွားဖို့ လေ့ကျင့်တာပါ။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ လောကဓံရှစ်ပါး—လာဘ်၊ ဆုံးရှုံးမှု၊ ကျော်ကြားမှု၊ နာမည်မကောင်းမှု၊ ချီးမွမ်းမှု၊ ကဲ့ရဲ့မှု၊ ချမ်းသာမှုနဲ့ ဆင်းရဲနာကျင်မှု—လောကမှာ လှည့်လည်နေကြတယ်လို့ ဟောထားတယ်။ သင်ကြားခြင်းမရှိသေးတဲ့သူနဲ့ သင်ကြားနားလည်သူ နှစ်ဦးစလုံး ဒီအရာတွေကို တွေ့ကြရတယ်။ ကွာခြားတာက အဲဒီအရာတွေက စိတ်ကို သိမ်းပိုက်သွားသလား၊ အနိစ္စ၊ ပြောင်းလဲတတ်မှုကို သိပြီး မဆွဲမတွန်းဘဲ မြင်နိုင်သလားဆိုတဲ့နေရာပါ။ 

ရုံးမှာ ဒီလောကဓံက ဘယ်လိုလာတတ်လဲ။ ခေါင်းဆောင်က ချီးမွမ်းလိုက်တယ်—စိတ်ပွင့်လာတယ်။ “ဒီ project က မင်းကြောင့်အောင်မြင်တာ” ဆိုတော့ ကိုယ့်နာမည်ကို ပိုချစ်လာတယ်။ နောက်တစ်နေ့ အစည်းအဝေးမှာ အမှားတစ်ခု ပြောခံရတယ်—စိတ်ပိတ်သွားတယ်။ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တစ်ယောက် ရာထူးတိုးသွားတယ်—ကိုယ့်အတွင်းမှာ မနာလိုစိတ် ဖြစ်လာနိုင်တယ်။ ကိုယ်တင်ပြတဲ့အကြံ မရွေးဘူး—“ငါ့ကို မလေးစားဘူး” လို့ အဓိပ္ပာယ်ချင်လာနိုင်တယ်။ ဒါတွေကို လူတိုင်းမှာ မဖြစ်မနေ ဖြစ်တယ်လို့ မဆိုဘူး။ ဒါပေမဲ့ တန်ဖိုးစမ်းသပ်မှုတွေ အများစုက လောကဓံနဲ့ တွေ့တဲ့နေရာမှာ ပေါ်လာတတ်တာကို ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်စစ်လို့ရတယ်။

ဥပမာ—“တရားမျှတမှု” ကို အဖွဲ့တန်ဖိုးအဖြစ် ထားတယ်ဆိုပါစို့။ ရာထူးတိုးရွေးချယ်ရာမှာ ကိုယ့်နဲ့ရင်းနှီးတဲ့သူတစ်ယောက် ပါလာတယ်။ စံနှုန်းက တစ်မျိုး၊ ကိုယ့်စိတ်က တစ်မျိုး ဖြစ်လာနိုင်တယ်။ “ဒီတစ်ယောက်ကိုတော့ နည်းနည်းလျော့ပေးလိုက်ရအောင်” ဆိုတဲ့စိတ်။ အဲဒီစိတ်ပေါ်လာတာကို သိရမယ်။ အဲဒါကို သိတာက သူ့ကို မုန်းဖို့မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ်ချစ်တဲ့သူကို လေးစားတာနဲ့ စံကိုလှည့်တာ မတူဘူး။ စိတ်ရင်းနှီးမှုကို သိပြီး စည်းမျဉ်းကို စံတူသုံးနိုင်ရင် တရားမျှတမှုက စာတမ်းကနေ လုပ်ရပ်ထဲ ဆင်းလာတယ်။

ဒီနေရာမှာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အာဓိပတေယျသုတ်က ကိုယ့်ကိုယ်ကို၊ လောကကို၊ ဓမ္မကို အုပ်ချုပ်ရာစံအဖြစ် ဆင်ခြင်စေတဲ့ သဘောကို ဖော်ပြထားတယ်။ အထူးသဖြင့် ကိုယ်တိုင်သိတဲ့အမှန်ကို မဖုံးဘဲ မကောင်းတာကိုပယ်၊ ကောင်းတာကိုတိုးဖို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်သတိပေးတယ်။ ဒါကို ခေတ်သစ် compliance စနစ်နဲ့ တန်းတူမထားဘူး။ ဒါပေမဲ့ “ဘယ်သူမှ မမြင်တဲ့အချိန်မှာ ကိုယ်က ဘယ်စံကို လိုက်မလဲ” ဆိုတဲ့မေးခွန်းအတွက် အလွန်အသုံးဝင်တဲ့ ဓမ္မအမြင်တစ်ခုပါ။ 

သူတော်ကောင်းတို့… ရုံးတစ်ရုံးမှာ ကင်မရာမရှိတဲ့နေရာ၊ လက်မှတ်စစ်မယ့်သူမရှိတဲ့နေရာ၊ ခေါင်းဆောင်မသိနိုင်တဲ့နေရာမှာ ကိုယ်ဘာလုပ်တယ်ဆိုတာက တန်ဖိုးရဲ့ အနက်ကို ပြတယ်။ “မစစ်ရင်ရတယ်” ဆိုတာ စည်းမျဉ်းမဟုတ်ဘူး။ “ငါ့စိတ်သိနေတယ်” ဆိုတာ အတွင်းစစ်ဆေးမှုတစ်မျိုး ဖြစ်လာနိုင်တယ်။ ဒါကို internal audit လို့ တန်းမခေါ်ဘူးနော်။ Audit က သက်သေအထောက်အထားနဲ့ စနစ်တကျလုပ်ရတဲ့ ပညာရပ်။ ဒီမှာ ပြောတာက ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ သမာဓိကို ကိုယ်မဖုံးဖို့ ဓမ္မဆိုင်ရာလေ့ကျင့်မှုပါ။

တန်ဖိုးကို ရုံးလုပ်ငန်းထဲ ထည့်သွင်းတဲ့အခါ အခက်ဆုံးအချိန်တစ်ခုက ဝေဖန်ခံရတဲ့အချိန်ပါ။ “လေးစားမှု” ကိုတန်ဖိုးထားတယ်လို့ ရေးထားပေမယ့် ကိုယ့်ကို စကားမချိုချိုနဲ့ ပြောလာတဲ့အခါ စိတ်က အရင်တုံ့ပြန်မယ်။ “သူက ငါ့ကိုဘယ်လိုပြောတာလဲ” ဆိုတဲ့စိတ်နဲ့ စကားပြန်တက်လာမယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ တန်ဖိုးကို အခြားသူအပေါ် တင်မပြောခင် ကိုယ့်စိတ်ပေါ်ကို ပြန်ထားရမယ်။ “သူလေးစားမှုမရှိဘူး” ဆိုတာ မဖြစ်မနေမှန်လား၊ “ငါ့စိတ်ဒေါသတက်နေတယ်” ဆိုတာတော့ အခုကြည့်လို့ရတဲ့ အဖြစ်မှန်လား—ခွဲကြည့်ရမယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် ကကစူပမသုတ်မှာ လူတွေက ကိုယ့်ကို အချိန်သင့်သလို၊ မသင့်သလို၊ မှန်သလို၊ မမှန်သလို၊ နူးညံ့သလို၊ ကြမ်းတမ်းသလို၊ အကျိုးရှိသလို၊ အကျိုးမရှိသလို၊ မေတ္တာရှိသလို၊ မုန်းတီးစိတ်နဲ့ပါ ပြောလာနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြပြီး စိတ်ကို မုန်းတီးမှုအောက် မကျစေဘဲ ဆိုးသောစကားမပြော၊ မေတ္တာစိတ်ကို ထိန်းသိမ်းဖို့ လေ့ကျင့်ခိုင်းထားတယ်။ ဒီသဘောဟာ “သူပြောတာအားလုံး မှန်လို့ သည်းခံရမယ်” ဆိုတာမဟုတ်ဘူး။ မမှန်တာကို မမှန်ဘူးလို့ ခွဲရမယ်။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ရဲ့မှန်ကန်တဲ့တုံ့ပြန်မှုကို ဒေါသက မောင်းမသွားအောင် လေ့ကျင့်ရမယ်။ 

ရုံးအတွက် လက်တွေ့ဆိုရင် အရင် “message” နဲ့ “reaction” ခွဲပါ။ သူပြောတဲ့အချက်က ဘာလဲ။ ကိုယ်ခံစားတဲ့အချက်က ဘာလဲ။ ဥပမာသူက “ဒီ report မှာ data မပြည့်ဘူး” လို့ ပြောတယ်။ အဲဒါ message။ ကိုယ့်စိတ်ထဲ “သူက ငါ့အလုပ်ကို မလေးစားဘူး” လို့တက်လာတယ်။ အဲဒါ reaction ဖြစ်နိုင်တယ်။ Message ကို evidence နဲ့စစ်။ Reaction ကို mindfulness နဲ့စစ်။ နှစ်ခုကို ရောမိရင် လုပ်ငန်းကိစ္စဟာ လူရေးကိစ္စဖြစ်သွားတတ်တယ်။

ဒီလိုအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့ “ရပ်—သိ—တိုင်း—ရွေး—ပြန်စစ်” ဆိုတဲ့ အလုပ်ပေးငါးချက် သုံးကြည့်လို့ရတယ်။ “ရပ်” ဆိုတာ ချက်ချင်းအီးမေးလ်ပြန်မပို့၊ ချက်ချင်းစကားမပြန်။ “သိ” ဆိုတာ ကိုယ့်ရင်ခုန်မှု၊ မျက်နှာတင်းမှု၊ ဒေါသ၊ ကြောက်မှု၊ မာနကို အရှိအတိုင်း သိ။ “တိုင်း” ဆိုတာ ကိုယ်ရွေးမယ့်အလုပ်ကို အဖွဲ့တန်ဖိုးနဲ့ တိုင်း—သမာဓိနဲ့ကိုက်လား၊ မေတ္တာနဲ့ကိုက်လား၊ တရားမျှတမှုနဲ့ကိုက်လား။ “ရွေး” ဆိုတာ စိတ်အလိုလိုပေးတဲ့အဖြေကို မယူဘဲ သင့်တော်တဲ့စကား၊ သင့်တော်တဲ့လုပ်ရပ်ကို ရွေး။ “ပြန်စစ်” ဆိုတာ ပြောပြီး၊ လုပ်ပြီးနောက် အကျိုးဆက်ကို ပြန်ကြည့်။ ဒီအလုပ်ပေးက ဓမ္မကျမ်းထဲက စာလုံးအတိုင်းတန်းကူးထားတာမဟုတ်ဘူး။ အောက်မှာ ရာဟုလာသုတ်ရဲ့ မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ဆင်ခြင်မှုနဲ့ ချိတ်ပြီး လက်တွေ့အသုံးချထားတာပါ။

တန်ဖိုးတစ်ခုချင်းစီမှာ စိတ်တုံ့ပြန်မှုလည်း မတူဘူး။ “သမာဓိ” ကို ချိုးဖောက်စေတတ်တာက တခါတလေ လောဘပဲမဟုတ်ဘူး—အရှက်ကွဲမှာကြောက်တာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ “တရားမျှတမှု” ကို ချိုးဖောက်စေတတ်တာက ကိုယ်ပိုင်အကျိုးပဲမဟုတ်ဘူး—ရင်းနှီးမှု၊ ကျေးဇူးတင်မှု၊ မုန်းတီးမှု၊ အုပ်စုစွဲမှုတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်။ “မေတ္တာ” ကို ချိုးဖောက်စေတတ်တာက မုန်းတီးမှုသာမဟုတ်ဘူး—အလျင်လိုမှု၊ ပင်ပန်းမှု၊ ကိုယ့်အလုပ်ဖိအားကြောင့် တစ်ပါးသူကို အရာဝတ္ထုလို ဆက်ဆံမိတာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ “တာဝန်ခံမှု” ကို ချိုးဖောက်စေတတ်တာက မရိုးသားမှုတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး—အပြစ်တင်ခံရမှာကြောက်လို့ blame shifting လုပ်တာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒီအရာတွေကို လူတစ်ယောက်အပေါ် စွပ်စွဲဖို့မဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်စိတ်မှာ ပေါ်လာရင် သိဖို့စာရင်းအဖြစ် အသုံးပြုပါ။

မဇ္ဈိမနိကာယ် မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်မှာ မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေ၊ အာကာသတို့ကို အခြေခံပြီး နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် ထိတွေ့မှုတွေ စိတ်ကို အုပ်ချုပ်မသွားအောင် လေ့ကျင့်ဖို့ ရာဟုလာကို သင်ကြားတော်မူတယ်။ ထို့ပြင် မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ လေ့ကျင့်မှုတို့ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ကိလေသာများ လျော့ပါးစေဖို့ ညွှန်ပြထားပါတယ်။ ဒီသုတ်ကို “ရုံးမှာ အားလုံးကို မြေလို ခံနေရမယ်” လို့ သုံးတာမဟုတ်ဘူး။ စည်းမျဉ်းဖောက်မှုကို လုံးဝမပြောဘဲ နေရမယ်လို့လည်း မဆိုဘူး။ ဆိုလိုတာက မနှစ်သက်ဖွယ်ထိတွေ့မှုတစ်ခုကြောင့် ကိုယ့်စိတ်ကို သူက အုပ်ချုပ်မသွားအောင် အတွင်းတည်ငြိမ်မှု လေ့ကျင့်ဖို့ပါ။ 

ဥပမာ အစည်းအဝေးမှာ ကိုယ့်အကြံကို မရွေးဘူးဆိုပါစို့။ ပထမဆုံး လုပ်ရမယ့်အလုပ်က “အကြံမရွေးဘူး” ဆိုတဲ့အဖြစ်မှန်ကို သိတာ။ ဒုတိယက “ငါ့စိတ်က မနာလိုနေသလား၊ နာကျင်နေသလား၊ ကိုယ့်တန်ဖိုးနည်းသွားသလို ခံစားနေသလား” ကို သိတာ။ တတိယက “ဒီခံစားချက်ကို ငါ့ရဲ့ နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်ခွင့်ပေးမလား” ကို စစ်တာ။ စတုတ္ထက evidence ကိုပြန်ကြည့်တာ—ရွေးမထားတဲ့အကြောင်းပြချက်က ဘာလဲ။ ပဉ္စမက မတူတဲ့အမြင်ရှိသူကို ရန်သူမလုပ်ဘဲ သင့်တော်တဲ့မေးခွန်းကို မေးတာ။ ဒါက စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ဖိနှိပ်တာမဟုတ်ဘူး။ သိပြီးနောက် လွတ်လပ်စွာရွေးနိုင်ဖို့ နေရာဖန်တီးတာ။

အလုပ်ခွင်မှာ praise လည်း စမ်းသပ်မှုပါ။ ကဲ့ရဲ့တာကိုပဲ အန္တရာယ်ထင်မထားပါနဲ့။ ချီးမွမ်းခံရတဲ့အခါ “ငါက ဒီအဖွဲ့ရဲ့အရေးကြီးဆုံးလူ” ဆိုတဲ့ အတွေး မသိမသာတက်လာနိုင်တယ်။ အဖွဲ့ရဲ့အောင်မြင်မှုကို ကိုယ့်နာမည်တစ်ယောက်တည်းယူချင်လာနိုင်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ “မုဒိတာ” ကို တခြားသူအောင်မြင်တာကြည့်ဖို့ပဲမသုံးဘဲ ကိုယ့်အောင်မြင်မှုကိုလည်း အဖွဲ့နဲ့မျှဝေနိုင်ဖို့ အသုံးချကြည့်ရမယ်။ လောကဓံတရားထဲမှာ ချီးမွမ်းခြင်းကိုပင် စိတ်အုပ်ချုပ်မှုဖြစ်လာနိုင်တာကို သတိထားရမယ်။ 

ဒါကြောင့် “values under pressure” ဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းစာတမ်းရဲ့ စမ်းသပ်မှုတစ်ခုသာမက ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ စမ်းသပ်မှုလည်း ဖြစ်တယ်။ အဆင်ပြေနေတဲ့အချိန်မှာ “လေးစားမှု” လွယ်တယ်။ မတူတဲ့အမြင်ကြားရတဲ့အချိန်မှာ လေးစားမှုက စမ်းသပ်ခံရတယ်။ ငွေဝင်နေတဲ့အချိန်မှာ “သမာဓိ” လွယ်တယ်။ ဘတ်ဂျက်အခက်အခဲဖြစ်တဲ့အချိန်မှာ သမာဓိက စမ်းသပ်ခံရတယ်။ ကိုယ့်မိတ်ဆွေကို မဆိုင်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ “တရားမျှတမှု” လွယ်တယ်။ ကိုယ့်မိတ်ဆွေ ပါလာတဲ့အခါ တရားမျှတမှုက စမ်းသပ်ခံရတယ်။

သူတော်ကောင်းတို့… အဲဒီအချိန်မှာ စိတ်ရဲ့ပထမတုံ့ပြန်မှုကို ကံအဖြစ် အလိုအလျောက် မတန်းပြောသင့်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် နိဗ္ဗေဓိကသုတ်မှာ စေတနာကို ကံ၏ အဓိကသဘောအဖြစ် ဖော်ပြထားတာကြောင့် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်နဲ့ တုံ့ပြန်ဖို့ ရည်ရွယ်ချိန်မှာ စေတနာကို ပြန်စစ်ရတာ အရေးကြီးတယ်။ “ဒီစကားကို ပြောချင်တာ ပြင်ပေးချင်လို့လား၊ အနိုင်ယူချင်လို့လား။ ဒီအီးမေးလ်ကို ပို့ချင်တာ အချက်အလက်ရှင်းဖို့လား၊ လူကိုအရှက်ခွဲဖို့လား။ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချင်တာ အဖွဲ့တန်ဖိုးကြောင့်လား၊ ကိုယ့်အုပ်စုကို ကာကွယ်ချင်လို့လား” ဆိုတာ စစ်ရမယ်။ 

ဒီမှာ နောက်ထပ်သတိထားစရာတစ်ခုရှိတယ်။ “စိတ်ကိုကြည့်တယ်” ဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နှေးကွေးအောင်လုပ်ဖို့ အကြောင်းပြချက်မဟုတ်ဘူး။ အရေးပေါ်အခြေအနေမှာ လျင်မြန်စွာ ဆုံးဖြတ်ရနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ လျင်မြန်တာနဲ့ အလျင်လိုတာ မတူဘူး။ လျင်မြန်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်မှာပင် အခြေခံစံနှုန်း၊ တာဝန်၊ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ၊ အန္တရာယ်ကာကွယ်မှု စတဲ့တန်ဖိုးတွေကို မမေ့ဖို့ သတိက ကူညီပေးတယ်။ တစ်ဖက်မှာ အချိန်ရှိနေတာတောင် စိတ်တုံ့ပြန်မှုကြောင့် ချက်ချင်းဆုံးဖြတ်လိုက်တာကို “efficiency” လို့ အမည်တပ်မိနိုင်တယ်။

အထူးသဖြင့် ရုံးမှာ အီးမေးလ်၊ message၊ group chat တွေက စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို မြန်မြန်အပြုအမူဖြစ်စေတတ်တယ်။ စကားကို လူရှေ့မှာ ပြောရင် ခဏစဉ်းစားတတ်ပေမယ့် ဖုန်းထဲမှာ စာရိုက်ရင် ချက်ချင်း send လုပ်မိတတ်တယ်။ ဒီအကြောင်းကို နည်းပညာသိပ္ပံက သက်သေပြတယ်လို့ ဒီမှာ မဆိုဘူးနော်။ နေ့စဉ်အတွေ့အကြုံကနေ စဉ်းစားစရာအဖြစ် ပြောတာ။ ဒီလိုအခါ “send” မနှိပ်ခင် တန်ဖိုးစစ်မေးခွန်းသုံးခုထားပါ—“မှန်သလား။ လိုအပ်သလား။ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ မဖျက်ဘဲ ပြောလို့ရသလား”။

တစ်ယောက်က ကိုယ့်ကို အပြစ်တင်တဲ့စာပို့လာတယ်ဆိုပါစို့။ ပထမတုံ့ပြန်မှုက “ပြန်ချေပမယ်” ဖြစ်နိုင်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ တစ်ချက်ရပ်။ ကိုယ့်ခန္ဓာမှာ ဘာဖြစ်နေလဲ သိ—ရင်ခုန်နေလား၊ လက်တင်းနေလား၊ မျက်နှာပူနေလား။ စိတ်မှာ ဘာဖြစ်နေလဲ သိ—ဒေါသလား၊ ကြောက်တာလား၊ မာနလား။ ပြီးရင် အချက်အလက်ကို သီးသန့်စစ်။ မှန်တဲ့အချက်ရှိရင် လက်ခံ။ မမှန်တဲ့အချက်ရှိရင် evidence နဲ့ ရှင်း။ လူကိုမဖျက်ဘဲ ကိစ္စကို ပြော။ ဒီလိုလေ့ကျင့်ရင် “လေးစားမှု” ဆိုတဲ့ value က စိတ်အေးနေချိန်မှာပဲ မရှိဘဲ ပူနေချိန်မှာပါ လက်တွေ့ကျလာတယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်လုပ်ရပ်ကို မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ဖို့ ရာဟုလာအား သင်ကြားတော်မူတယ်။ ကိုယ့်ကို၊ သူတစ်ပါးကို၊ နှစ်ဖက်စလုံးကို ထိခိုက်စေမလားဆိုတာ စစ်ပြီး မကောင်းတာကို ရပ်၊ ပြုမိပြီးမှ အမှားတွေ့ရင် ဖော်ပြဝန်ခံပြီး နောင်တားဆီး၊ ကောင်းတာဖြစ်ရင် ဝမ်းမြောက်ပြီး ဆက်လေ့ကျင့်ဖို့ လမ်းပြထားတယ်။ 

ဒီသဘောကို ရုံးတန်ဖိုးနဲ့ ချိတ်ရင် လွယ်ပါတယ်။ မပြုမီ—“ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က တန်ဖိုးနဲ့ကိုက်လား၊ ဘယ်သူထိခိုက်နိုင်လဲ”။ ပြုနေစဉ်—“ရည်ရွယ်ချက်က ပြောင်းသွားပြီလား၊ ဒေါသဝင်လာပြီလား၊ မာနက မောင်းနေပြီလား”။ ပြုပြီးနောက်—“အကျိုးဆက်က ဘာ၊ ပြင်စရာဘာ၊ တောင်းပန်စရာဘာ၊ စနစ်ပြင်စရာဘာ”။ ဒီသုံးအဆင့်ကို တစ်နေ့မှာ အီးမေးလ်တစ်စောင်၊ အစည်းအဝေးတစ်ခု၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုနဲ့ပဲ လေ့ကျင့်နိုင်တယ်။

အခု hypothetical case တစ်ခု စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။ ရုံးတစ်ခုမှာ “ပွင့်လင်းမြင်သာမှု” နဲ့ “တာဝန်ခံမှု” ကို တန်ဖိုးအဖြစ်ထားတယ်။ Project တစ်ခုမှာ ရက်နောက်ကျသွားတယ်။ အဖွဲ့အစည်းအကြီးအကဲကို အကြောင်းပြန်ရမယ်။ တစ်ယောက်က “အစီရင်ခံစာကို နည်းနည်းလှအောင်ရေး၊ နောက်ကျတာကို ထင်ရှားမရေးရအောင်” လို့ အဆိုပြုတယ်ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ လုပ်ငန်းကိစ္စတစ်ခုသာ မဟုတ်ဘူး။ လူတိုင်းရဲ့စိတ်က ပုံစံအမျိုးမျိုးနဲ့ တုံ့ပြန်နိုင်တယ်။ “အမှန်ပြောရင် မျက်နှာပျက်မယ်” ဆိုတဲ့ကြောက်စိတ်။ “အောင်မြင်တဲ့ပုံရိပ်ပဲပြချင်တယ်” ဆိုတဲ့လောဘ။ “ငါ့ဌာနကို အပြစ်မတင်ရဘူး” ဆိုတဲ့အုပ်စုစွဲမှု။ “သူ့ဌာနကြောင့်” လို့ အပြစ်ရွှေ့ချင်တဲ့ဒေါသ။ ဒီအရာတွေကို အရင်သိ။ ပြီးမှ စာတမ်းထဲကတန်ဖိုးကို ပြန်ဖတ်။

ဒါပေမဲ့ တန်ဖိုးကို စိတ်နဲ့ တိုင်းတဲ့အခါ တန်ဖိုးကိုလည်း အမှားသုံးနိုင်တယ်။ “ငါက integrity ရှိတယ်” ဆိုပြီး တခြားသူကို အောက်ချမိနိုင်တယ်။ “ငါက transparency လိုချင်တယ်” ဆိုပြီး လျှို့ဝှက်ထားသင့်တဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာအချက်အလက်ကို ထုတ်ဖော်ဖို့ ဖိအားပေးမိနိုင်တယ်။ “Accountability” ဆိုပြီး လူတစ်ယောက်ကို မျက်နှာဖျက်တာမျိုး ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒီလိုဖြစ်လာရင် value က တရားမဟုတ်တော့ဘဲ ကိုယ့်မာနအတွက် လက်နက်ဖြစ်သွားနိုင်တယ်။ အဲဒီတော့ စိတ်ကိုကြည့်ရုံမက “ငါ့တန်ဖိုးစကားကို ငါဘယ်လိုသုံးနေလဲ” ကိုပါ ကြည့်ရမယ်။

တန်ဖိုးက နှစ်ဘက်ထိန်းရတယ်။ ကိုယ့်အတွင်းစိတ်ကို ထိန်းတယ်၊ အပြင်လုပ်ငန်းကိုလည်း ထိန်းတယ်။ အတွင်းမှာ မေတ္တာမရှိဘဲ အပြင်မှာ Respect policy ရှိရုံနဲ့ မပြည့်စုံဘူး။ အပြင်မှာ policy မရှိဘဲ “ငါတို့လူတွေက စိတ်ကောင်းရှိပါတယ်” လို့ အတွင်းစိတ်ပဲအားကိုးရင်လည်း မလုံလောက်ဘူး။ မနက်တရားက စနစ်ဘက်ကို ဆောက်ခဲ့တယ်။ ဒီညတရားက စိတ်ဘက်ကို စောင့်မယ်။ နှစ်ခုအတူရှိမှ တန်ဖိုးက အားကောင်းလာမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့… အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ တန်ဖိုးစကားများများရှိတာထက် မည်သည့်အခြေအနေမှာ ဘယ်တန်ဖိုးကို ဘယ်လိုရွေးတယ်ဆိုတာ ပိုအရေးကြီးတယ်။ ငွေကြေးကျပ်တည်းလာတဲ့အခါ သမာဓိ၊ အာဏာရလာတဲ့အခါ တရားမျှတမှု၊ အချိန်ဖိအားများတဲ့အခါ လေးစားမှု၊ အမှားပေါ်လာတဲ့အခါ တာဝန်ခံမှု၊ အငြင်းပွားမှုဖြစ်လာတဲ့အခါ မေတ္တာ—အဲဒီအချိန်တွေမှာ စိတ်ကို သတိနဲ့ ကြည့်ပါ။

အလုပ်ပေးလေးကို နည်းနည်းပိုတိကျအောင် လုပ်ကြည့်ရအောင်။ ဒီနေ့ညမှာ ကိုယ့်အဖွဲ့တန်ဖိုးထဲက တစ်ခုရွေးပါ။ ဥပမာ “သမာဓိ”။ ပြီးရင် ဒီနေ့အတွင်း အဲဒီတန်ဖိုးကို စမ်းသပ်ခဲ့တဲ့ အခိုက်အတန့်တစ်ခု ရှာပါ။ အဲဒီအချိန် “ဖြစ်ရပ်” ကို တစ်ကြောင်းရေး။ “စိတ်တုံ့ပြန်မှု” ကို တစ်ကြောင်းရေး။ “ငါလုပ်ခဲ့တာ” ကို တစ်ကြောင်းရေး။ “တန်ဖိုးနဲ့ကိုက်မကိုက်” ကို တစ်ကြောင်းရေး။ “နောက်တစ်ခါ ဘာပြောင်းမလဲ” ကို တစ်ကြောင်းရေး။ ငါးကြောင်းပဲ။

ဥပမာ—“အစည်းအဝေးမှာ ကိုယ့်အကြံ မရွေးဘူး”။ ဒါက ဖြစ်ရပ်။ “မနာလို၊ မကျေနပ်၊ ကိုယ့်ကိုမလေးစားဘူးလို့ ခံစား”။ ဒါက စိတ်တုံ့ပြန်မှု။ “ချက်ချင်းစကားပြန်တင်းတင်းပြောခဲ့တယ်”။ ဒါက လုပ်ရပ်။ “လေးစားမှု၊ ပူးပေါင်းမှုနဲ့ မကိုက်ဘူး”။ ဒါက တန်ဖိုးစစ်ဆေးမှု။ “နောက်တစ်ခါ အရင်ရပ်၊ အကြောင်းပြချက်မေး၊ ပြီးမှတုံ့ပြန်”။ ဒါက ပြင်ဆင်ချက်။ ဒီဥပမာကို ကိုယ့်အဖြစ်မှန်လို့ မယူပါနဲ့။ လေ့ကျင့်ပုံကို ရှင်းပြဖို့ hypothetical example ပဲ။

ဒီလိုမှတ်တမ်းရေးတဲ့အခါ ကိုယ့်ကိုယ်ကို တရားစွဲမနေပါနဲ့။ “ဒေါသထွက်မိလို့ ငါမကောင်းဘူး” လို့မထား။ “ဒေါသထွက်တာကို သိပြီ၊ ဒေါသနောက်လိုက်ပြီး ပြောမိတာကို သိပြီ၊ နောက်တစ်ခါ ဘာလုပ်မလဲ” လို့ သွား။ သတိဟာ အပြစ်ပေးစနစ်မဟုတ်ဘူး။ သတိဟာ အမှန်ကို သိဖို့ အလင်းပေးတာ။ အမှန်ကို မြင်မှ ပြင်နိုင်တယ်။ မမြင်ရင် စကားလုံးလှလှနဲ့ ဖုံးထားရုံပဲ ကျန်မယ်။

တစ်ခါတလေ ကိုယ့်တုံ့ပြန်မှုမှားတာကို သိပြီး တောင်းပန်ရမယ်။ “မနေ့က အစည်းအဝေးမှာ ငါ့စကားပြောပုံက လေးစားမှုတန်ဖိုးနဲ့ မကိုက်ဘူး။ အကြောင်းအရာကို ဆက်ဆွေးနွေးမယ်၊ ဒါပေမဲ့ စကားပြောပုံကို ပြန်ပြင်မယ်” လို့ ပြောနိုင်တယ်။ ဒီလိုပြောတာ ခေါင်းဆောင်မှုကျသွားတာ မဟုတ်ဘူး။ အမှားမရှိသလို ဟန်ဆောင်တာထက် စာတမ်းနဲ့ လုပ်ရပ်ကို ပြန်ချိန်ညှိတာက တန်ဖိုးကို အသက်ဝင်စေတယ်။

တစ်ခါတလေ အခြားသူမှားနေတယ်ဆိုတာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ သတိထားခြင်းဟာ အားလုံးကို ကိုယ့်အပြစ်လို့ ယူရမယ်ဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ မမှန်တဲ့စွပ်စွဲချက်ရှိရင် ပြန်ရှင်းရမယ်။ စည်းမျဉ်းဖောက်မှုရှိရင် တာဝန်ရှိသူက အရေးယူရမယ်။ ဘေးအန္တရာယ်ရှိရင် ကာကွယ်ရမယ်။ သတိရဲ့အလုပ်က အဲဒီလို လိုအပ်တဲ့လုပ်ရပ်ကို မုန်းတီးမှု၊ မာန၊ ကြောက်ရွံ့မှုနဲ့ ရောမသွားအောင် ကိုယ့်စိတ်ကို စောင့်ပေးတာပါ။

ဒီလိုဆိုရင် တန်ဖိုးစကားလုံးတွေက meditation object တစ်မျိုးလို ဖြစ်နိုင်သလားဆိုတဲ့ မေးခွန်းပေါ်လာတယ်။ ဒီလိုတန်းမသတ်မှတ်သင့်ဘူး။ တန်ဖိုးစာတမ်းကို သတိပဋ္ဌာန်တရားနဲ့ တန်းတူမထားဘူး။ ဒါပေမဲ့ နေ့စဉ်အလုပ်မှာ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သတိပေးတဲ့ trigger အဖြစ် သုံးလို့ရတယ်။ “Integrity” ဆိုတဲ့စာကိုမြင်တိုင်း “အခုငါ့စိတ်မှာ ဖုံးချင်စိတ်ရှိသလား” လို့မေး။ “Respect” ကိုမြင်တိုင်း “အခုငါ့စကားပုံက လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိခိုက်မလား” လို့မေး။ “Fairness” ကိုမြင်တိုင်း “ရင်းနှီးသူနဲ့ မရင်းနှီးသူအပေါ် စံတူသုံးနေသလား” လို့မေး။ ဒီဟာဟာ သတိပဋ္ဌာန်ကို အစားထိုးတာ မဟုတ်ဘူး၊ သတိပြန်ယူဖို့ လက်တွေ့သတိပေးချက်တစ်ခုပါ။

ကဲ… ညအဆုံးမှာ ဦးဇင်းတို့ တစ်နေ့တာကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ဘယ်တန်ဖိုးကို ပြောခဲ့သလဲ။ ဘယ်တန်ဖိုးကို လုပ်ခဲ့သလဲ။ ဘယ်တန်ဖိုးကို စိတ်တုံ့ပြန်မှုကြောင့် လွတ်သွားသလဲ။ ဘယ်နေရာမှာ မာနက အုပ်ချုပ်သွားသလဲ။ ဘယ်နေရာမှာ ကြောက်စိတ်က ဖုံးကွယ်စေသလဲ။ ဘယ်နေရာမှာ မေတ္တာက စကားကို နူးညံ့စေသလဲ။ ဘယ်နေရာမှာ တရားမျှတမှုက ကိုယ်ချစ်တဲ့သူကိုပါ စံတူသုံးနိုင်စေသလဲ။ ဒီမေးခွန်းတွေကို ဖြေရင်း ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်ဖို့မဟုတ်ဘဲ မနက်ဖြန် ပိုကောင်းတဲ့လုပ်ရပ်ရွေးဖို့ပါ။

အခု သစ္စာလေးပါးဘက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ဆင်းကြည့်ရအောင်။ အဖွဲ့အစည်းမှာ တန်ဖိုးတစ်မျိုးပြောပြီး တုံ့ပြန်မှုတစ်မျိုးလုပ်ရတဲ့အခါ အတွင်းမှာ ကွာဟမှုရှိတယ်။ ကိုယ်လည်းပူတတ်တယ်၊ သူများလည်းနာတတ်တယ်၊ ယုံကြည်မှုလည်း လျော့တတ်တယ်။ ချီးမွမ်းခံချင်မှု၊ အရှုံးမခံချင်မှု၊ အမှားမပေါ်ချင်မှု၊ ကိုယ့်လူကိုကာကွယ်ချင်မှု၊ အနိုင်ရချင်မှုတို့ကြောင့် စိတ်က တင်းကျပ်လာတတ်တယ်။ ဒီမတည်ငြိမ်မှု၊ မပြည့်စုံမှု၊ တုံ့ပြန်မှုနောက် လိုက်ရင်း ပူလောင်ရမှုကို ဒီခေါင်းစဉ်အတွင်း ဒုက္ခသစ္စာဘက်က ဆင်ခြင်နိုင်တယ်။

သမုဒယသစ္စာဘက်မှာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟအပြင် “ငါကမှန်ရမယ်၊ ငါ့နာမည်မပျက်ရဘူး၊ ငါ့လူအနိုင်ရရမယ်၊ ငါ့အမြင်ကို မပြောင်းရဘူး” ဆိုတဲ့ တွယ်ကပ်မှုတွေကို ပြန်ကြည့်ရမယ်။ တန်ဖိုးကို မေ့တာထက် တန်ဖိုးကို ကိုယ့်အတ္တကိရိယာအဖြစ် သုံးမိတာက ပိုသိမ်မွေ့တတ်တယ်။ ဒါကြောင့် စကားလုံးကို မစစ်ခင် စေတနာကို စစ်၊ စေတနာကို မစစ်ခင် လက်ရှိစိတ်ကို သိရမယ်။

နိရောဓသစ္စာဘက်မှာ “သတိရှိရင် ရုံးအောင်မြင်မယ်” လို့ ကတိမပေးဘူး။ အဖွဲ့အစည်းအောင်မြင်မှုနဲ့ နိရောဓကို တန်းညှိလို့မရဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒေါသကို ဒေါသအဖြစ် သိပြီး မကျွေးတော့တဲ့အခါ၊ မာနကို သိပြီး တင်းမထားတော့တဲ့အခါ၊ ကြောက်စိတ်ကို သိပြီး အမှန်ကို ဖုံးမထားတော့တဲ့အခါ စိတ်အေးရာဘက်ကို တစ်လှမ်းလှမ်းနိုင်တယ်။ လောကုတ္တရာနိရောဓအပြည့်ကို ခေတ်သစ် management result နဲ့ မရောဘဲ ကိလေသာအေးငြိမ်းရာလမ်းကို ကိုယ့်နေ့စဉ်တုံ့ပြန်မှုထဲက စတင်လေ့ကျင့်တာပါ။

မဂ္ဂသစ္စာဘက်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ ကိုယ့်စိတ်အခြေအနေကို မလိမ်ဘဲကြည့်။ သမ္မာသင်္ကပ္ပနဲ့ မမုန်း၊ မညှဉ်းပန်းဘဲ ကောင်းကျိုးဘက်ကို ရည်ရွယ်။ သမ္မာဝါစာနဲ့ ဒေါသတက်နေချိန်မှာ လူကိုဖျက်မပြော။ သမ္မာကမ္မန္တနဲ့ တန်ဖိုးကို အပြုအမူအဖြစ် ထိန်း။ သမ္မာအာဇီဝနဲ့ အကျိုးအမြတ်ဖိအားကြားမှာ မတရားမှုကို မရွေး။ သမ္မာဝါယာမနဲ့ မကောင်းတဲ့တုံ့ပြန်မှု မကြီးအောင် အားထုတ်။ သမ္မာသတိနဲ့ စိတ်ကို စိတ်အဖြစ် သိ။ သမ္မာသမာဓိနဲ့ အာရုံမပြန့်ဘဲ အမှန်ကို အေးအေးဆေးဆေး ကြည့်နိုင်အောင် လေ့ကျင့်။

ဒကာ ဒကာမတို့… ဒီညအတွက် တစ်ကြောင်းပဲ မှတ်ထားချင်ရင် ဒီလိုမှတ်ပါ—“တန်ဖိုးကို မစမ်းသပ်တာ အဆင်ပြေတဲ့နေ့၊ တန်ဖိုးကို တကယ်သိတာ ဖိအားရှိတဲ့နေ့”။ အဆင်ပြေနေချိန်မှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ကောင်းတယ်လို့ မြင်ရတာ လွယ်တယ်။ မနှစ်သက်ဖွယ်စကား၊ မမျှော်လင့်တဲ့အရှုံး၊ ကိုယ့်မိတ်ဆွေပါဝင်လာတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်၊ ကိုယ့်အမှားပေါ်လာတဲ့အချိန်—အဲဒီမှာ စိတ်ကိုကြည့်ပါ။ အဲဒီမှာ တန်ဖိုးကို ပြန်ရွေးပါ။

နေ့စဉ် လေ့ကျင့်ဖို့ “ရပ်—သိ—တိုင်း—ရွေး—ပြန်စစ်” ကို အသုံးပြုကြပါ။ ရပ်ပါ။ စိတ်ကို သိပါ။ အဖွဲ့တန်ဖိုးနဲ့ တိုင်းပါ။ ကောင်းကျိုးရှိတဲ့ စကား၊ လုပ်ရပ်ကို ရွေးပါ။ ပြီးရင် အကျိုးဆက်ကို ပြန်စစ်ပါ။ တစ်ကြိမ်အောင်မြင်ရုံနဲ့ မပြီးပါဘူး။ တစ်ကြိမ်လွတ်သွားလည်း အဆုံးမဟုတ်ပါဘူး။ နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်လေ့ကျင့်ပါ။

ကိုယ့်စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သိနိုင်ကြပါစေ။ ချီးမွမ်းခြင်းကြားမှာ မာနမတက်ဘဲ၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကြားမှာ ဒေါသမလောင်ဘဲ၊ အကျိုးအမြတ်ဖိအားကြားမှာ သမာဓိမလျော့ဘဲ၊ ရင်းနှီးမှုကြားမှာ တရားမျှတမှုမပျက်ဘဲ၊ အမှားပေါ်လာတဲ့အခါ တာဝန်ခံမှုမရှောင်ဘဲ၊ မတူတဲ့အမြင်ကြားမှာ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို လေးစားနိုင်ကြပါစေ။

အဖွဲ့အစည်းတိုင်းမှာ တန်ဖိုးက နံရံပေါ်ကစာမဖြစ်ဘဲ လူတွေရဲ့စိတ်၊ စကား၊ ဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ နေ့စဉ်အလုပ်ထဲမှာ အသက်ဝင်ကြပါစေ။ ခေါင်းဆောင်သူက ကိုယ့်စိတ်ကို အရင်စစ်နိုင်ကြပါစေ။ အဖွဲ့ဝင်သူကလည်း အခြားသူကို အပြစ်မတင်မီ ကိုယ့်တုံ့ပြန်မှုကို သိနိုင်ကြပါစေ။ အမှားဖြစ်ရင် ဖုံးမထားဘဲ ပြင်နိုင်ကြပါစေ။ ကောင်းတာဖြစ်ရင် ကိုယ့်တစ်ယောက်တည်း မယူဘဲ အဖွဲ့နဲ့မျှဝေနိုင်ကြပါစေ။

ယနေ့တရားနာယူရသော ကုသိုလ်အဖို့ဘာဂကို မိဘဆရာသမားတို့အားလည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးရှင်အပေါင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အားလည်းကောင်း အမျှပေးဝေကြပါစေ။ သတ္တဝါအပေါင်း ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ ဘေးရန်ခပ်သိမ်းမှ ကင်းကြပါစေ။ အလုပ်ခွင်နှင့် အဖွဲ့အစည်းများတွင် သစ္စာ၊ မေတ္တာ၊ တရားမျှတမှု၊ သတိနှင့် ပညာတို့ ထွန်းကားကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

 

ပါဠိကျမ်းမူ စစ်ဆေးရာ အခြေခံ

ဝိပဿနာသုတေသနအဖွဲ့။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ ပိဋကတ်ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ။ https://www.tipitaka.org/ ။ ဤတရားတွင် တိုက်ရိုက် canonical ပါဠိ quotation အသစ် မထည့်ထားဘဲ ပင်မပါဠိကျမ်းမူ reference environment အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ထားသည်။

ကိုးကားစာရင်း

၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ်၊ စိတ္တာနုပဿနာအပိုင်း။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN10.html

၂။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၆၊ ဒုတိယလောကဓမ္မသုတ်။ ဘိက္ခုဗောဓိ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://suttacentral.net/an8.6/en/bodhi

၃။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၃.၄၀၊ အာဓိပတေယျသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/AN/AN3_40.html

၄။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၂၁၊ ကကစူပမသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN21.html

၅။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၂၊ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN62.html

၆။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၆.၆၃၊ နိဗ္ဗေဓိကသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/AN/AN6_63.html

၇။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်။ https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN61.html