“ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းရေးသားခြင်း” — စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သတိဖြင့် ကြည့်ခြင်း

 သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ခုနှစ်

မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လပြည့်နေ့

ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်၊ သောကြာနေ့

“ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းရေးသားခြင်း” — စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို သတိဖြင့် ကြည့်ခြင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ‑ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန‑ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ‑ဂေါပန‑ပရိဟာရ‑ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။

ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။

နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။

စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။

ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များနှင့်တကွ မွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်ကြီးများအား တပည့်တော်သည် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်များကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ပင့်ဆောင်ကိုင်တွယ်၍ ကြည်ညိုသဒ္ဓါ ထက်သန်သော စိတ်ထားဖြင့် ရိုသေစွာ ပူဇော်ပါ၏။ အလေးအမြတ်ထား၍ ရှိခိုးပါ၏။

တပည့်တော်သည် အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီဖြင့် ရရှိပင့်ဆောင်ခဲ့ပြီး စောင့်ရှောက်ကာ ကောင်းစွာ ကိန်းဝပ်တည်ထားလျက်ရှိသော ဤစွယ်တော်မြတ်များကို သဒ္ဓါတရား၊ ကြည်ညိုခြင်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ပါ၏။

ဤမွေတော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့သည် 'ဆွာဂတ (Hswagata)' မည်သော ဤကျောင်းတော် (ပြတိုက်တော်) ၌ ကိန်းဝပ်စံပယ်တော်မူကြပါပေ၏။

ထိုစွယ်တော် ဓာတ်တော်မြတ်တို့အား စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်း၊ ပြုစုပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်အဝဝကို "သိရိဒန္တမဟာပါလက (Siridantamahapalaka)" မည်သော တပည့်တော် ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပါသည်။

လောကဓာတ်အပေါင်းတို့၌ မည်သည့်အရပ်မျက်နှာမဆို ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက်ရှိပေ၏။ ထိုကဲ့သို့ ကြီးမားလှသော အာနုဘော်တော်ဖြင့် ဤဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်တို့သည် ကောင်းစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါပေ၏။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့၏ တန်ခိုးတေဇာတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘနှင့် ဆရာသမားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ ဘေးအန္တရာယ်ခပ်သိမ်းမှ ကင်းလွတ်ကြပါစေ။ စိုးရိမ်သောက အပူဇော်အပေါင်းမှလည်း ကူးမြောက်လွန်မြောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။

ဒကာ ဒကာမတို့ရေ…

မနက်ပိုင်းမှာ ဦးဇင်းတို့ “ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းရေးသားခြင်း” ကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းစနစ်အဖြစ် ဘယ်လိုတည်ဆောက်မလဲဆိုတာ ပြောခဲ့ကြတယ်။ ဒီညတော့ စာတမ်းကို မကြည့်ခင် စာတမ်းရေးနေတဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ မနက်မှာ “အဖွဲ့အစည်း ဘာကြောင့်ရှိတာလဲ” လို့ မေးခဲ့တယ်ဆိုရင်၊ ညမှာ “ဒီစာကြောင်းကို ရေးနေတဲ့အချိန် ငါ့စိတ် ဘာကြောင့် ဒီလိုတုံ့ပြန်နေတာလဲ” လို့ မေးကြရမယ်။

ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အကြောင်းပြချက်ကို စာလုံးအဖြစ် ထုတ်ဖော်ထားတာပဲ ဖြစ်နိုင်တယ်။ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုမှာလည်း အဖွဲ့အစည်း ဘာကြောင့်တည်ရှိသလဲ၊ ဘာကိုတန်ဖိုးထားသလဲ၊ ဘယ်သို့သွားမလဲဆိုတာ ရှင်းလင်းခြင်းဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို လမ်းညွှန်ဖို့ အသုံးဝင်တယ်လို့ လမ်းညွှန်ထားကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီည ဦးဇင်းတို့ စိတ်ဝင်စားတာ စာတမ်းကောင်းကောင်းရေးနိုင်မလားဆိုတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ စာတမ်းကိုရေးတဲ့အခါ လောဘဝင်သလား၊ ဒေါသဝင်သလား၊ မောဟဝင်သလား၊ ကြောက်ရွံ့မှုဝင်သလား၊ မာနဝင်သလား၊ အလျင်လိုမှုဝင်သလားဆိုတာ သိနိုင်မလားဆိုတာပါ။ 

လူတစ်ယောက်က ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းကို “လူတွေဖတ်ပြီး အထင်ကြီးအောင်” လို့ ရေးနိုင်တယ်။ တစ်ယောက်က “တကယ်လုပ်နိုင်တာကို မျှတစွာပြောမယ်” လို့ ရေးနိုင်တယ်။ စာလုံးတူတူဖြစ်နိုင်တယ်၊ ဒါပေမဲ့ အတွင်းက စေတနာမတူနိုင်ဘူး။ ဒါကြောင့် ဒီညတရားမှာ စာကြောင်းကို စစ်တာထက် စာကြောင်းပေါ်လာစေတဲ့ စိတ်ကို စစ်ကြမယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က သတိပဋ္ဌာန်တရားမှာ စိတ်ကို စိတ်အဖြစ် ကြည့်တတ်ဖို့ သင်ကြားတော်မူတယ်။ စိတ်မှာ ရာဂရှိရင် ရာဂရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ ရာဂမရှိရင် မရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ ဒေါသရှိရင် ဒေါသရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ မောဟရှိရင် မောဟရှိတဲ့စိတ်လို့ သိ၊ စိတ်ကျဉ်းနေလား၊ ပြန့်ကျဲနေလားဆိုတာကိုလည်း အရှိအတိုင်း သိတတ်ဖို့ ပြထားတယ်။ ဒီနေရာက အရေးကြီးတယ်။ “ငါကလောဘကြီးတဲ့လူ” လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို တံဆိပ်ကပ်ရမယ်လို့ မဆိုဘူး။ “အခု ဒီအချိန် စိတ်မှာ လောဘရှိနေတယ်” လို့ သိရမယ်။ အဲဒီနှစ်ခု မတူဘူးနော်။ တစ်ခုက ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်ကြီးတပ်တာ၊ တစ်ခုက လက်ရှိစိတ်အခြေအနေကို သတိနဲ့ သိတာ။ 

သူတော်ကောင်းတို့… စာတမ်းရေးတဲ့အချိန်မှာ တုံ့ပြန်မှု အရင်ပေါ်လာတတ်တယ်။ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်က “ဒီရည်ရွယ်ချက်က အရမ်းကြီးကျယ်တယ်၊ ကိုယ်တို့အရင်းအမြစ်နဲ့ မဖြစ်နိုင်သေးဘူး” လို့ ပြောလိုက်တယ်ဆိုပါစို့။ ဒါဟာ ဥပမာအနေနဲ့ ပြောတာပါ၊ တကယ်ဖြစ်ရပ်လို့ မဆိုပါဘူး။ အဲဒီစကားကြားတာနဲ့ ကိုယ့်အတွင်းမှာ “ငါ့ကို လျှော့တွက်တာလား” ဆိုတဲ့ စိတ်တက်လာနိုင်တယ်။ ရင်ပူလာနိုင်တယ်။ မျက်နှာတင်းလာနိုင်တယ်။ ချက်ချင်းပြန်ချေပချင်လာနိုင်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ပြဿနာက သူပြောတဲ့စာကြောင်းတစ်ကြောင်းထက် ကိုယ့်အတွင်းက တုံ့ပြန်မှုကို မသိတာ ဖြစ်တတ်တယ်။

ဒီလိုအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့ မေးရမယ့် ပထမဆုံးမေးခွန်းက “ဘာဖြစ်နေသလဲ” ပါ။ “ဘယ်သူမှားလဲ” မဟုတ်သေးဘူး။ “ဘာဖြစ်နေသလဲ”။ ရင်ထဲတင်းနေလား၊ စိတ်မရှည်ဖြစ်နေလား၊ ကိုယ့်စကားကို ကာကွယ်ချင်နေလား၊ လေးစားမခံရဘူးလို့ ထင်နေလား၊ အနိုင်ရချင်နေလား။ အခုဖြစ်နေတဲ့အရာကို အရင်သိရမယ်။ သတိဆိုတာ ချက်ချင်းတရားစီရင်တာ မဟုတ်ဘူး။ အရင်မြင်တာ။

သံယုတ္တနိကာယ် သလ္လသုတ်မှာ နာကျင်မှုတစ်ခုအပေါ် စိတ်က ထပ်ပြီး ပူလောင်တဲ့ တုံ့ပြန်မှုထည့်တဲ့အခါ မြားတစ်ချောင်းနောက် မြားတစ်ချောင်း ထပ်သလိုဖြစ်နိုင်တဲ့ ဥပမာရှိတယ်။ အဖွဲ့အစည်းအစည်းအဝေးမှာ တစ်ယောက်က ကိုယ့်အကြံကို မထောက်ခံတာဟာ ပထမဖြစ်ရပ်။ “သူက ငါ့ကို မလေးစားဘူး၊ ဒီအဖွဲ့က ငါ့ကို မလိုချင်တော့ဘူး၊ ငါရှုံးသွားပြီ” ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်းတွေကို ကိုယ့်စိတ်က ဆက်တည်ဆောက်နေတာက ဒုတိယအလွှာ ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒီ analogies ကို စိတ်ပညာသက်သေပြချက်လို့ မပြောဘူးနော်။ သုတ်တော်ရဲ့ မြားနှစ်ချောင်းသဘောကို လက်တွေ့တုံ့ပြန်မှုနားလည်ဖို့ ချိန်ထိုးသုံးတာပဲ။ 

အဲဒီတော့ ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းကို အဖွဲ့လိုက်ရေးနေတဲ့အချိန် “စကားတစ်ခွန်း” နဲ့ “ကိုယ့်စိတ်က ပြုလုပ်ထားတဲ့ ဇာတ်လမ်း” ကို ခွဲတတ်ဖို့ လိုတယ်။ သူက “ဒီစာကြောင်းကို တိုအောင်လုပ်ရအောင်” လို့ပဲ ပြောတာလား။ ကိုယ်က “ငါ့အမြင်ကို ဖျက်ချင်တယ်” လို့ အဓိပ္ပာယ်ထပ်တင်လိုက်တာလား။ သူက “ဘတ်ဂျက်မလုံလောက်ဘူး” လို့ သတိပေးတာလား။ ကိုယ်က “ငါ့ကို မယုံဘူး” လို့ ခံယူလိုက်တာလား။ ဒီကွာခြားချက်ကို သိရင် ငြင်းခုံမှုတစ်ဝက်လောက်ဟာ စာကြောင်းကိစ္စမဟုတ်ဘဲ စိတ်တုံ့ပြန်မှုကိစ္စဖြစ်နေတတ်တယ်ဆိုတာ မြင်လာနိုင်တယ်။ ဒီဟာကို အဖွဲ့တိုင်းမှာ အမြဲဖြစ်တယ်လို့ အတည်မပြုဘူး။ ဦးဇင်းတို့ စဉ်းစားဖို့ illustrative case အဖြစ် သုံးတာပါ။

မဇ္ဈိမနိကာယ် ဒွေဓာဝိတက္ကသုတ်မှာ ဘုရားလောင်းတော်က ပေါ်လာတဲ့အတွေးတွေကို အမျိုးအစားခွဲပြီး စစ်ဆေးတော်မူတယ်။ လောဘဘက်၊ မုန်းတီးဘက်၊ ညှဉ်းပန်းဘက်ကို ဦးတည်တဲ့ အတွေးဟာ ကိုယ့်အတွက်၊ သူတစ်ပါးအတွက်၊ နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ထိခိုက်စေသလား၊ ပညာကိုပိတ်သလားဆိုတာ ဆင်ခြင်တော်မူတယ်။ တစ်ဖက်မှာ စွန့်လွှတ်မှု၊ မမုန်းတီးမှု၊ မညှဉ်းပန်းမှုဘက်ကို ဦးတည်တဲ့ အတွေးတွေကို မွေးမြူတော်မူတယ်။ 

ဒီသဘောကို purpose workshop တစ်ခုမှာ လက်တွေ့သုံးကြည့်ရအောင်။ “ဒီစာကြောင်းကို ငါမပြောင်းဘူး၊ ငါရေးထားတာပဲ အကောင်းဆုံး” ဆိုတဲ့ အတွေးပေါ်လာရင် မေးပါ—ဒီအတွေးက ကိုယ့်ကို လွတ်လပ်စေသလား၊ အဖွဲ့ကို နားထောင်နိုင်စေသလား၊ ဒါမှမဟုတ် မာနကို ပိုထူစေသလား။ “သူတို့ပြောတာ မကောင်းဘူးဆိုတာ ပြသလိုက်မယ်” ဆိုတဲ့အတွေးပေါ်လာရင် မေးပါ—ဒီအတွေးက ပြဿနာကို ဖြေရှင်းမလား၊ ဒါမှမဟုတ် လူကို ထိခိုက်စေမလား။ “နားထောင်ပြီး အချက်အလက်ကြည့်မယ်၊ သင့်တော်တာပြင်မယ်” ဆိုတဲ့အတွေးပေါ်လာရင်လည်း အဲဒီဘက်ကို တည်ငြိမ်အောင်လုပ်နိုင်မလား စမ်းကြည့်ရမယ်။

ဒီမှာ နောက်တစ်ခု အရေးကြီးတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်ကောင်းတယ်လို့ ယုံကြည်နေတဲ့အချိန်မှာ လောဘဝင်တာကို သိဖို့ ပိုခက်တတ်တယ်။ “ကောင်းတာလုပ်နေတာပဲ” ဆိုပြီး ကိုယ့်ရည်ရွယ်ချက်ကို စစ်မကြည့်တော့ဘူး။ လူမှုကောင်းကျိုးအတွက် ဆိုပြီး နာမည်ကြီးချင်စိတ် ဝင်လာနိုင်တယ်။ ပညာရေးအတွက်ဆိုပြီး ထိန်းချုပ်ချင်စိတ် ဝင်လာနိုင်တယ်။ ဘာသာရေးအတွက်ဆိုပြီး မတူတဲ့အသံကို မကြားချင်စိတ် ဝင်လာနိုင်တယ်။ ကောင်းတဲ့ခေါင်းစဉ်က အတွင်းက မကောင်းတဲ့စိတ်ကို အလိုအလျောက် သန့်စင်ပေးတာ မဟုတ်ဘူး။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် နိဗ္ဗေဓိကသုတ်မှာ “စေတနာကို ကံလို့ ဟောတော်မူတယ်” ဆိုတဲ့ အဓိကသဘောကို တွေ့ရတယ်။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်နဲ့ လုပ်တဲ့အလုပ်တွေဟာ စေတနာနဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ ဒီတရားကို purpose statement နဲ့ ဆက်သုံးတဲ့အခါ “စာတမ်းရေးလိုက်တာနဲ့ ကုသိုလ်ကံအလိုအလျောက်ဖြစ်တယ်” လို့ မဆိုဘူး။ စာတမ်းရေးရာမှာ ဘယ်လိုစေတနာနဲ့ ပြောတယ်၊ ဘယ်လိုစေတနာနဲ့ လူတွေကို နားထောင်တယ်၊ ဘယ်လိုစေတနာနဲ့ ဆုံးဖြတ်တယ်ဆိုတာကို ပြန်စစ်ဖို့ သတိပေးတာ။ 

အခု ဦးဇင်းတို့ ကိုယ့်စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို အမျိုးအစားနည်းနည်း ခွဲကြည့်ရအောင်။ ပထမ—ကြောက်ရွံ့မှု။ “ရည်ရွယ်ချက်ကို ကျဉ်းကျဉ်းရေးလိုက်ရင် အလှူရှင်မကြိုက်တော့ဘူး၊ ဖောက်သည်မဝင်တော့ဘူး၊ လူတွေက သေးတယ်ထင်မယ်” ဆိုတဲ့ စိတ်။ ဒုတိယ—အလွန်ကြီးကျယ်ချင်မှု။ ကိုယ်လုပ်နိုင်တာထက် လှပကြီးမားအောင် ရေးချင်တာ။ တတိယ—မာန။ “တည်ထောင်သူဆိုတာ ငါ၊ ငါ့စကားက နောက်ဆုံး” ဆိုတဲ့ စိတ်။ စတုတ္ထ—အလျင်လိုမှု။ တခြားအဖွဲ့ရဲ့ စာတမ်းကို ကူးပြီး မိမိအဖွဲ့နာမည်ပဲ ပြောင်းချင်တာ။ ပဉ္စမ—ချီးမွမ်းခံချင်မှု။ အမှန်ထက် image ကို ဦးစားပေးချင်တာ။ ဆဋ္ဌမ—ဝေဖန်မှုမခံချင်မှု။ အဖွဲ့ဝင်မေးခွန်းကို အန္တရာယ်တစ်ခုလို ခံယူတာ။ ဒီအရာတွေကို လူတိုင်းမှာ မဖြစ်မနေရှိတယ်လို့ မဆိုဘူး။ စိတ်ကို စစ်ဖို့ မေးခွန်းအမျိုးအစားအဖြစ်သာ သုံးပါ။

သူတော်ကောင်းတို့… သတိထားရမယ့် နောက်တစ်ချက်က “သတိရှိခြင်း” နဲ့ “ခံစားချက်ကို ဖိနှိပ်ခြင်း” မတူဘူး။ ဒေါသထွက်နေတာကို သိရင် ဒေါသမဖြစ်သလို မဟန်ဆောင်ရဘူး။ ကြောက်နေတာကို သိရင် “ငါမကြောက်ဘူး” လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မလိမ်ရဘူး။ ဝမ်းသာနေတာကိုလည်း မပယ်ရဘူး။ စိတ်အခြေအနေကို သိပြီး အဲဒီစိတ်က လုပ်ရပ်ကို အုပ်ချုပ်မသွားအောင် စောင့်ကြည့်တာက အရေးကြီးတယ်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်မှာ ရာဟုလာအား မှန်ကို ဥပမာထားပြီး ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ကံကို မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ရမယ်ဆိုတဲ့ သဘောကို သင်ကြားတော်မူတယ်။ ကိုယ့်ကို ထိခိုက်မလား၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်မလား၊ နှစ်ဖက်စလုံးကို ထိခိုက်မလားဆိုတာ စစ်ရမယ်။ ဒီ framework က ဒီညတရားနဲ့ အလွန်လိုက်ဖက်တယ်။ 

ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းရေးမပြုမီ—“အခု ငါဘာလိုချင်လို့ ရေးနေတာလဲ” ကို စစ်။ ရေးနေစဉ်—“ငါ့စကားက လူတွေကို တိတ်စေသလား၊ နားထောင်စေသလား၊ ပိုရှင်းစေသလား၊ ပိုရှုပ်စေသလား” ကို စစ်။ ရေးပြီးနောက်—“ဒီစာတမ်းဟာ အမှန်ကို ထင်ဟပ်လား၊ အလှဆင်ထားတာများလား၊ ဘယ်သူ့အသံကို မထည့်ထားမိလဲ၊ ဘာကို ပြန်ပြင်ရမလဲ” ကို စစ်။ ဒါက တရားကျမ်းထဲက purpose statement အဆင့်သုံးဆင့်မဟုတ်ဘူး။ ရာဟုလာအား သင်ကြားထားတဲ့ မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်၊ ပြုပြီးနောက် ပြန်ဆင်ခြင်မှုကို ခေတ်သစ်အလုပ်နဲ့ အသုံးချတာပါ။

ဒီအလေ့အကျင့်ရှိရင် အမှားကို ဝန်ခံဖို့ လွယ်လာတယ်။ အဖွဲ့အစည်းမှာ အမှားဆိုတာ အမြဲတမ်း အကျင့်ပျက်မှုကြီးတစ်ခုမဟုတ်ဘူး။ တခါတလေ စကားမရှင်းတာ၊ scope ကြီးသွားတာ၊ လူတစ်စုကို မထည့်မိတာ၊ အရင်းအမြစ်နဲ့ မကိုက်တာ၊ အချိန်ကာလအတွက် မဖြစ်နိုင်သေးတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။ အဲဒါကို ပြန်ပြင်တာ ရှုံးနိမ့်ခြင်းမဟုတ်ဘူး။ အမှန်နဲ့နီးလာခြင်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းအကဲဖြတ်ရေးလမ်းညွှန်တွေကလည်း organization profile, mission, values, context, stakeholder, performance facts စတာတွေကို ကိုယ့်အဖွဲ့အကြောင်း ရှင်းလင်းစွာသိဖို့နဲ့ gap တွေကို တွေ့ဖို့ အသုံးပြုကြတယ်။ 

ထို့အပြင် ethics, transparency, management by fact, valuing people စတဲ့ အယူအဆတွေကို စနစ်ကောင်းတစ်ခုအတွက် အရေးကြီးတဲ့တန်ဖိုးများအဖြစ် တင်ပြထားတယ်။ ဦးဇင်းတို့ ဒီ modern guidance ကို ဓမ္မကို သက်သေပြဖို့ မသုံးဘူး။ ဒါပေမဲ့ “ကိုယ့်အဖွဲ့အကြောင်းကို အမှန်အတိုင်းမြင်ခြင်း” နဲ့ “ကိုယ့်စိတ်ကို အမှန်အတိုင်းမြင်ခြင်း” နှစ်ခု တစ်ပြိုင်နက် လေ့ကျင့်လို့ ရတယ်ဆိုတာ လက်တွေ့ကောင်းတဲ့ ချိတ်ဆက်မှုတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ 

ဒကာ ဒကာမတို့… အဖွဲ့ရဲ့ purpose ကို ရေးတဲ့အချိန် ကိုယ့်စိတ်က ဘယ်နေရာမှာ အများဆုံး တုန်လှုပ်တတ်သလဲဆိုတာ သတိထားပါ။ “ဘယ်သူက နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်မလဲ” ဆိုတဲ့နေရာလား။ “အမြတ်နဲ့ ကောင်းကျိုး ဘယ်လိုချိန်ညှိမလဲ” ဆိုတဲ့နေရာလား။ “အဖွဲ့ဝင်တွေ ဘယ်လောက်ပါဝင်ခွင့်ရှိမလဲ” ဆိုတဲ့နေရာလား။ “မလုပ်နိုင်တာကို မလုပ်နိုင်သေးဘူးလို့ ရေးမလား” ဆိုတဲ့နေရာလား။ အဲဒီနေရာတွေဟာ စာတမ်းရဲ့ technical problem ပဲ မဟုတ်ဘဲ စိတ်ရဲ့ attachment ပေါ်လာရာနေရာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဥပမာအနေနဲ့ စိတ်ကူးကြည့်ရအောင်။ တည်ထောင်သူတစ်ယောက်က “တစ်နိုင်ငံလုံးအတွက် အကောင်းဆုံးဝန်ဆောင်မှုကို ပေးမည်” လို့ ရေးထားတယ်။ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်က “အခုကျွန်တော်တို့က မြို့တစ်မြို့တည်းမှာပဲ လုပ်နိုင်သေးတယ်၊ စာတမ်းကို လက်ရှိစွမ်းရည်နဲ့ ကိုက်အောင် ရေးရအောင်” လို့ အကြံပေးတယ်။ အဲဒီအချိန် တည်ထောင်သူရဲ့ စိတ်မှာ “ငါ့အိပ်မက်ကို သတ်တာလား” ဆိုတဲ့ ဒေါသတက်နိုင်တယ်။ ဒါဟာ hypothetical case ပဲ။ ဒီမှာ ဦးဇင်းတို့ စိတ်ကိုမေးရမှာက—“အိပ်မက်ကို ကာကွယ်နေတာလား၊ အတ္တပုံရိပ်ကို ကာကွယ်နေတာလား၊ အချက်အလက်ကို နားထောင်နိုင်သေးလား” ဆိုတာ။

တစ်ချိန်တည်းမှာ အဖွဲ့ဝင်ဘက်ကလည်း စိတ်စစ်ရမယ်။ “တည်ထောင်သူကို အနိုင်ယူချင်လို့ ပြောနေတာလား၊ တကယ်အန္တရာယ်ကို သတိပေးတာလား၊ ကိုယ့်အမြင်ကိုပဲ မှန်တယ်လို့ယူနေတာလား” ဆိုတာ ပြန်မေးရမယ်။ သတိတရားက ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ကိုပဲ စစ်တာမဟုတ်ဘူး။ အဖွဲ့ဝင်တိုင်း ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်စစ်ရတာ။ ဒီလိုမှ meeting က လူတစ်ယောက်ကို စီရင်တဲ့နေရာမဟုတ်ဘဲ အမှန်ကို အတူရှာတဲ့နေရာ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ “အေးအေးဆေးဆေး နားထောင်ပါ” ဆိုတာနဲ့ မပြီးဘူး။ အကုသိုလ်အတွေး တက်လာပြီး ထပ်ထပ်ဝင်နေရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ဝိတက္ကသဏ္ဌာနသုတ်မှာ မကောင်းတဲ့အတွေးတွေကို ကိုင်တွယ်ဖို့ နည်းလမ်းအဆင့်ဆင့် သင်ကြားထားတယ်။ ကောင်းတဲ့အာရုံဘက် ပြောင်းခြင်း၊ မကောင်းတဲ့အတွေးရဲ့ အပြစ်ကို ကြည့်ခြင်း၊ မလိုက်ပါဘဲ လျစ်လျူရှုခြင်း၊ အတွေးဖြစ်စဉ်ကို အေးစေခြင်း၊ လိုအပ်ရင် စိတ်အားနဲ့ ထိန်းခြင်း စတဲ့နည်းတွေ ပါတယ်။ ဒီသုတ်တော်ကို purpose workshop အတွက် တိုက်ရိုက်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းလို့ မဆိုဘူး။ ဒါပေမဲ့ “ဒေါသတက်တယ်—ဒါကြောင့် ငါအခုချက်ချင်းပြောရမယ်” ဆိုတဲ့ အလိုအလျောက်တုံ့ပြန်မှုကို ခဏရပ်ပြီး နည်းလမ်းတစ်ခုရွေးနိုင်တယ်ဆိုတာ လေ့ကျင့်ဖို့ သင်ခန်းစာရတယ်။ 

အဲဒီတော့ စာတမ်းရေးအစည်းအဝေးမှာ စိတ်အရမ်းတက်လာရင် လက်တွေ့အလုပ်ပေးကို လုပ်ကြည့်ပါ။ ပထမ—မပြောသေးဘဲ အသက်ရှူသံတစ်ကြိမ်နှစ်ကြိမ်ကို သိပါ။ ဒုတိယ—စိတ်ကို နာမည်ပေးပါ၊ “ဒေါသရှိတယ်၊ ကြောက်တယ်၊ အနိုင်ရချင်တယ်၊ အလျင်လိုတယ်” လို့။ တတိယ—ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဘယ်လိုခံစားနေရလဲ သိပါ၊ ရင်တင်းလား၊ လည်ပင်းတင်းလား၊ မျက်နှာပူလား။ စတုတ္ထ—“ငါခုန ပြောမယ့်စကားက ပြဿနာကို ရှင်းမလား၊ လူကို ထိမလား” မေးပါ။ ပဉ္စမ—စာတမ်းရဲ့ အချက်အလက်နဲ့ ကိုယ့်အမြင်ကို ခွဲပါ။ ဆဋ္ဌမ—ပြောမယ့်စာကြောင်းကို တစ်ကြိမ် ပျော့ပြီး မှန်အောင် ပြန်တည်ဆောက်ပါ။ သတ္တမ—ပြောပြီးရင် အခြားသူနားလည်လား ပြန်မေးပါ။

ဒီခုနစ်ချက်က canonical စာရင်းမဟုတ်ပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့ ဓမ္မသဘောကို လက်တွေ့ meeting habit အဖြစ် ပြောင်းသုံးထားတဲ့ အလုပ်ပေးပါ။ မမှတ်မိရင် သုံးချက်ပဲ မှတ်ပါ—“ရပ်၊ သိ၊ ရွေး”။ ရပ်—ချက်ချင်းမတုံ့ပြန်နဲ့။ သိ—အခုစိတ်မှာ ဘာရှိလဲ သိ။ ရွေး—အမှန်နဲ့ အကျိုးရှိတာကို ရွေးပြီးမှ ပြော။

ဒီနေရာမှာ စာတမ်းရေးတဲ့အခါ “ကြောက်ရွံ့မှု” ကိုလည်း မဖယ်ပစ်ချင်ဘူး။ တခါတလေ ကြောက်ရွံ့မှုက အန္တရာယ်ရှိနိုင်တာကို သတိပေးနိုင်တယ်။ ဥပမာ—“ငွေမလုံလောက်ရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ” ဆိုတဲ့စိုးရိမ်မှုက risk planning ကို သတိပေးနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ကြောက်စိတ်က အချက်အလက်အားလုံးကို အုပ်ပြီး “ဘာမှမလုပ်တော့ဘူး” လို့ ဦးတည်သွားရင် အဲဒီအချိန် စိတ်ကို ပြန်ကြည့်ရမယ်။ သတိဆိုတာ စိုးရိမ်မှုအားလုံးကို အကျိုးမရှိဘူးလို့ ပယ်တာမဟုတ်ဘူး။ ဘယ်စိုးရိမ်မှုက အချက်အလက်အပေါ်တည်သလဲ၊ ဘယ်ဟာက ကိုယ့်စိတ်တည်ဆောက်မှုလဲ ခွဲဖို့ ကူညီတာ။

“ချီးမွမ်းခံချင်မှု” လည်း အတူတူပဲ။ လူတွေက စာတမ်းကို ကြိုက်ရင် ဝမ်းသာနိုင်တယ်။ ဝမ်းသာတာကို မဖျက်ရဘူး။ ဒါပေမဲ့ “လူကြိုက်ဖို့အတွက် အမှန်ကို ပြောင်းရေးမလား” ဆိုတဲ့အထိ ရောက်သွားပြီလား စစ်ရမယ်။ ကိုယ့်အဖွဲ့မှာ လူဆယ်ယောက်ပဲရှိသေးပေမယ့် “ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးကို ဦးဆောင်နေသည်” လို့ အလှဆင်ချင်လာရင်၊ ဒီစာကြောင်းက branding မေးခွန်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်တော့ဘူး။ သစ္စာနဲ့ပတ်သက်လာပြီ။

ဓမ္မပဒ ပထမဝဂ်က စိတ်ဟာ အပြောအဆိုနဲ့ အပြုအမူတို့မှာ အရေးကြီးတဲ့အခန်းကဏ္ဍရှိကြောင်း ရှင်းပြထားပြီး၊ မုန်းတီးမှုကို မုန်းတီးမှုနဲ့ မငြိမ်းနိုင်ဘဲ မမုန်းတီးမှုဘက်ကသာ ငြိမ်းနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အနှစ်သာရလည်း ပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်စာတမ်းအတွက် သဘောမတူမှုတစ်ခုကို ရန်ပွဲဖြစ်အောင်လုပ်မလား၊ အမှန်ပိုရှင်းအောင်လုပ်မလားဆိုတာမှာ ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ အရည်အသွေးက အရေးကြီးတယ်။ 

ဒကာ ဒကာမတို့… တချို့သူတွေက “ငါ့စိတ်ကို စောင့်ကြည့်နေမယ်ဆို အလုပ်နှေးသွားမှာပေါ့” လို့ စဉ်းစားနိုင်တယ်။ သတိက အလုပ်တိုင်းကို အလွန်နှေးအောင်လုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ အရေးကြီးတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်မတိုင်ခင် မိနစ်ဝက်၊ စက္ကန့်အနည်းငယ်၊ မေးခွန်းတစ်ခု ထည့်နိုင်ရင် နောက်ပိုင်းတစ်နာရီငြင်းခုံရတာ လျော့နိုင်တယ်။ ဒါကို အမြဲတမ်းဖြစ်မယ်လို့ အာမခံမပြောဘူး။ လက်တွေ့ပြုပြင်နိုင်တဲ့ habit တစ်ခုအဖြစ် သဘောထားပါ။

အဖွဲ့တစ်ခုက purpose statement ကို အတည်ပြုမယ်ဆိုရင် စာကြောင်းတစ်ကြောင်းကိုသာ မဲခွဲဖို့ မလုံလောက်တတ်ဘူး။ အဲဒီစာကြောင်းရေးရာမှာ ဘယ်အသံတွေ ပါခဲ့သလဲ၊ ဘယ်အသံတွေ ပျောက်ခဲ့သလဲ၊ ဘယ်အချက်အလက်ကို ကြည့်ခဲ့သလဲ၊ ဘယ်အန္တရာယ်ကို သိသိကြီးနဲ့ လျစ်လျူရှုခဲ့သလဲ၊ ဘယ်အကျိုးခံစားသူကို အားနည်းလို့ မကြားခဲ့သလဲဆိုတာ ပြန်မေးရမယ်။ အပြင်စနစ်က transparency လိုသလို အတွင်းစိတ်ကလည်း transparency လိုတယ်။ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ဖုံးနေမယ်ဆို အဖွဲ့စာတမ်းလည်း တစ်ချိန်မှာ ဖုံးကွယ်တဲ့စကားဖြစ်လာနိုင်တယ်။

ဒီည အလုပ်ပေးတစ်ခု ထပ်ပေးမယ်။ purpose statement draft တစ်စောင်ကို ထားပြီး စာကြောင်းတစ်ကြောင်းစီဖတ်ပါ။ စာလုံးပြင်မယ့်အစား စိတ်ကို စစ်ပါ။ ပထမ—ဒီစာကြောင်းကို ဖတ်ရင် စိတ်က ဘာခံစားလဲ။ ဒုတိယ—ဘာကို ကာကွယ်ချင်လာလဲ။ တတိယ—ဘယ်သူ့အသံကို ငြင်းချင်လာလဲ။ စတုတ္ထ—လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟထဲက ဘာတစ်ခုဝင်လာလဲ။ ပဉ္စမ—ဒီစာကြောင်းဟာ ကိုယ်လုပ်နိုင်တာနဲ့ ကိုက်လား။ ဆဋ္ဌမ—မေတ္တာနဲ့သစ္စာ မပျက်ဘဲ ပိုရှင်းအောင်ရေးလို့ရလား။ သတ္တမ—တစ်နှစ်အကြာမှာ ဒီစာကို ပြန်ဖတ်ရင် ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရှင်းပြနိုင်မလား။

ဒီမေးခွန်းတွေကို ဖြေတဲ့အခါ “မှန်တဲ့အဖြေ” ထုတ်ဖို့ အလျင်မလိုပါနဲ့။ တခါတလေ “မသိသေးဘူး” ဆိုတာ မှန်တဲ့အဖြေ ဖြစ်နိုင်တယ်။ Purpose statement ထဲမှာ uncertainty တစ်ခုရှိရင် စနစ်နဲ့ပြန်ရှာရမယ်။ Stakeholder ကို မေးရမယ်။ အချက်အလက်စုရမယ်။ ဘတ်ဂျက်ကြည့်ရမယ်။ ဥပဒေကြည့်ရမယ်။ လုပ်နိုင်စွမ်းကြည့်ရမယ်။ “ငါထင်တာမှန်” ဆိုတာကို evidence အဖြစ် မတင်ရဘူး။

သတိပညာရှိတဲ့ အဖွဲ့ဝင်ဆိုတာ စိတ်မတုံ့ပြန်တဲ့ လူတစ်ယောက်မဟုတ်ဘူး။ တုံ့ပြန်မှုကို သိပြီး တုံ့ပြန်မှုနောက် မလိုက်မိအောင် လေ့ကျင့်တဲ့သူ။ ဒေါသထွက်တယ်—သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒေါသကို meeting chair ပေးမထားဘူး။ ကြောက်တယ်—သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကြောက်စိတ်ကို budget committee တစ်ခုလုံးပေးမထားဘူး။ မာနတက်တယ်—သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ မာနကို final approver မခန့်ဘူး။ ဒီလိုပြောတာ analogy ပါနော်။ စိတ်အခြေအနေတွေကို အဖွဲ့အစည်းရာထူးတွေနဲ့ တန်းတူအဖြစ် မသတ်မှတ်ပါဘူး။ နားလည်လွယ်အောင် ချိန်ထိုးပြတာ။

ဒီလို သတိထားတဲ့အခါ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ purpose statement ဟာ တစ်ကြိမ်ရေးပြီး မထိရတဲ့ ကျောက်စာမဖြစ်တော့ဘူး။ အမှန်က ပြောင်းလဲလာတယ်၊ လူလိုအပ်ချက်ပြောင်းတယ်၊ အရင်းအမြစ်ပြောင်းတယ်၊ နည်းပညာပြောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ စာတမ်းပြင်တိုင်းလည်း ဖက်ရှင်လို မပြောင်းရဘူး။ “အခု trend ဘာလဲ” လို့ပဲ မကြည့်ဘဲ “မူလကောင်းကျိုးက ဘာ၊ လက်ရှိအမှန်က ဘာ၊ ပြောင်းရတာက လောဘကြောင့်လား၊ လိုအပ်ချက်ကြောင့်လား” လို့ စစ်ရမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့… ဒီညရဲ့အဓိကက purpose statement အကြောင်းပြောပြီး management lecture လုပ်ဖို့ မဟုတ်ဘူး။ စာတမ်းတစ်စောင်ဟာ ကိုယ့်စိတ်ကို မြင်နိုင်တဲ့ မှန်တစ်ချပ် ဖြစ်လာနိုင်တယ်လို့ ပြောတာ။ စာကြောင်းတစ်ကြောင်းကို ပြင်ခိုင်းလို့ ဒေါသတက်တဲ့အခါ ကိုယ့် attachment ကို မြင်နိုင်တယ်။ အခြားသူအကြံက ပိုကောင်းလို့ မနာလိုတဲ့အခါ မာနကို မြင်နိုင်တယ်။ မလုပ်နိုင်တာကို လုပ်နိုင်တယ်လို့ ရေးချင်တဲ့အခါ image craving ကို မြင်နိုင်တယ်။ အားနည်းသူရဲ့အသံကို ကြားပြီး စာတမ်းပြန်ပြင်နိုင်တဲ့အခါ မေတ္တာနဲ့ တာဝန်ယူမှုကို မြင်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် purpose statement review meeting ကို တစ်ကြိမ်အလုပ်ပဲလို့ မယူပါနဲ့။ ကိုယ့်စိတ်ကို လေ့ကျင့်ရတဲ့အခွင့်အရေးအဖြစ်လည်း သုံးနိုင်တယ်။ Meeting မစခင် တစ်မိနစ်ငြိမ်။ “ဒီနေ့ အနိုင်ရဖို့မဟုတ်၊ အမှန်ပိုရှင်းဖို့” လို့ စိတ်ထား။ အခြားသူပြောချိန် ဖြတ်မပြောဘဲ နားထောင်။ ကိုယ့်စိတ်တက်လာရင် ရပ်၊ သိ၊ ရွေး။ ဆုံးဖြတ်ပြီးရင် ဘာကြောင့်ဆုံးဖြတ်တယ်ဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်။ နောက်တစ်နေ့မှာ ပြန်ဖတ်ပြီး ကိုယ့်စိတ်နဲ့ ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်စစ်။

ညအဆုံးမှာ သုံးကြောင်းမှတ်တမ်းရေးကြည့်ပါ။ “ဒီနေ့ ဘာစိတ်ပေါ်ခဲ့လဲ။ အဲဒီစိတ်နောက် ဘာလုပ်မိလဲ။ မနက်ဖြန် ဘာကို ပြင်မလဲ။” ဒီသုံးကြောင်းဟာ အလွန်ကြီးတဲ့ meditation report မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ့်စိတ်ကို မဖုံးဘဲ သိဖို့၊ အမှားကို အနာဂတ်မှာ လျှော့ဖို့၊ ကောင်းတဲ့အလေ့အကျင့်ကို ထပ်လုပ်ဖို့ အလေ့အထတစ်ခုသာ ဖြစ်တယ်။

နောက်တစ်ခု သတိထားစရာရှိတယ်။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ အားလုံးတိတ်နေတယ်ဆိုတာ အားလုံးသဘောတူတယ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။ တစ်ချို့က မပြောရဲလို့ တိတ်နေနိုင်တယ်၊ တစ်ချို့က မကြားရဘူးလို့ ခံစားလို့ တိတ်နေနိုင်တယ်၊ တစ်ချို့က ကိုယ့်အမြင်မပြည့်စုံသေးလို့ တိတ်နေနိုင်တယ်။ ဒါတွေကို ဖြစ်ရပ်မှန်အဖြစ် မယူဘဲ ဖြစ်နိုင်ခြေဥပမာအဖြစ်သာ စဉ်းစားပါ။ Purpose review မှာ “မပြောတဲ့အသံကို ဘယ်လိုကြားမလဲ” ဆိုတဲ့မေးခွန်းလည်း ပါသင့်တယ်။ ခေါင်းဆောင်ရဲ့ စိတ်တုံ့ပြန်မှုက လူတွေကို ပြောရဲစေသလား၊ ပိတ်စေသလားဆိုတာလည်း ပြန်ကြည့်ရမယ်။ မေးခွန်းတစ်ခုမေးလိုက်တိုင်း ခေါင်းဆောင်မျက်နှာပျက်သွားရင် နောက်တစ်ခါ လူတွေ မေးခွန်းမမေးတော့နိုင်ဘူး။ ဒါဟာ အမြဲဖြစ်မယ်လို့ မဆိုဘူး၊ သတိထားစရာ interaction pattern တစ်ခုအဖြစ်ပဲ ယူပါ။

ချီးမွမ်းခြင်းနဲ့ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကိုလည်း စာတမ်းပြန်လည်သုံးသပ်ရာမှာ လေ့ကျင့်ခန်းတစ်ခုလုပ်နိုင်တယ်။ လူတစ်ယောက်က “ဒီစာတမ်းက အရမ်းကောင်းတယ်” လို့ ပြောရင် စိတ်က ပွင့်လာတယ်။ တစ်ယောက်က “မရှင်းဘူး” လို့ ပြောရင် စိတ်က ချက်ချင်းကျဉ်းသွားတယ်။ အဲဒီနှစ်ခုစလုံးကို သတိထားပါ။ ချီးမွမ်းတာကြောင့် အမှားကို မမြင်တော့မလား၊ ကဲ့ရဲ့တာကြောင့် အသုံးဝင်တဲ့ feedback ကို ပယ်မလား။ Purpose statement ကို ကာကွယ်နေတာလား၊ ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာပုံရိပ်ကို ကာကွယ်နေတာလား။ ဒီမေးခွန်းတွေက စိတ်ကို အပြစ်တင်ဖို့မဟုတ်ဘဲ လွတ်လပ်စွာ မြင်နိုင်ဖို့ပါ။

နောက်ဆုံးတော့ အမှားတွေ့ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို နှိပ်စက်မနေပါနဲ့။ “ငါ့မှာ မာနရှိသွားတယ်” လို့ သိတာက အရှုံးမဟုတ်ဘူး။ မသိဘဲ အဲဒီမာနနောက် လိုက်နေခြင်းထက် သိသွားခြင်းက လေ့ကျင့်ဖို့တံခါးဖွင့်ပေးတယ်။ သိပြီးရင် တောင်းပန်နိုင်တယ်၊ စကားပြန်ပြင်နိုင်တယ်၊ စာတမ်းပြန်ရေးနိုင်တယ်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ပြန်စစ်နိုင်တယ်။ ဓမ္မလေ့ကျင့်မှုဟာ “ငါအမြဲမှန်ရမယ်” ဆိုတဲ့ project မဟုတ်ဘူး။ မှားတာကို သိပြီး မကောင်းတာကို လျှော့၊ ကောင်းတာကို တိုး၊ ပညာကို ပိုရှင်းအောင် လေ့ကျင့်တဲ့လမ်းပါ။

အခု သစ္စာလေးပါးဘက်ကို နူးညံ့စွာ ဆင်းကြည့်ရအောင်။ Purpose statement ရေးရာမှာ သဘောမတူမှု၊ မသေချာမှု၊ ဝေဖန်မှု၊ အာဏာပြိုင်မှု၊ ချီးမွမ်းလိုမှုကြောင့် စိတ်ပင်ပန်းရတာတွေ ရှိနိုင်တယ်။ စာတမ်းကို ကိုယ့်အတ္တနဲ့ တစ်သားတည်းလုပ်ထားရင် စာကြောင်းတစ်ကြောင်းကို ဝေဖန်တာတောင် ကိုယ့်ကို ဝေဖန်တာလို ခံစားရနိုင်တယ်။ ဒီဖိစီးမှု၊ မပြည့်စုံမှု၊ ချုပ်ကိုင်မရမှုဘက်ကို ဒုက္ခသစ္စာအမြင်နဲ့ ကြည့်နိုင်တယ်။ Management problem တစ်ခုကို ဒုက္ခသစ္စာဆိုပြီး တန်းညှိတာ မဟုတ်ဘူး။ အတွေ့အကြုံထဲက ဒုက္ခသဘောကို မြင်တာ။

သမုဒယသစ္စာဘက်မှာ “ငါ့စကားပဲ နောက်ဆုံးဖြစ်ရမယ်၊ ငါ့နာမည်တက်ရမယ်၊ လူတိုင်းချီးမွမ်းရမယ်၊ ငါမမှားရဘူး၊ ငါ့အဖွဲ့က အခြားအဖွဲ့ထက်ကြီးရမယ်” ဆိုတဲ့ တဏှာ၊ မာန၊ အတ္တစွဲတွေကို ပြန်မြင်ရမယ်။ လောဘက purpose ကို image အဖြစ်ပြောင်းနိုင်တယ်။ ဒေါသက feedback ကို ရန်သူအဖြစ်ပြောင်းနိုင်တယ်။ မောဟက အချက်အလက်နဲ့ စိတ်ကူးကို ရောနိုင်တယ်။ ဒီအကြောင်းတွေကို မသိရင် စာတမ်းကောင်းကောင်းရှိလည်း အတွင်းမှာ ပူလောင်နေတတ်တယ်။

နိရောဓသစ္စာဘက်မှာ “သတိနဲ့ စိတ်ကြည့်ရင် အဖွဲ့အစည်းအမြဲအောင်မြင်မယ်” လို့ မဟောဘူး။ နိရောဓဟာ management success guarantee မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ့်စိတ်ထဲက တဏှာ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ မကျွေးဘဲ အေးရာဘက်၊ အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း မြင်နိုင်ရာဘက်၊ ကိုယ့်အမြင်ကို မစွဲဘဲ သင့်တော်တာကို လက်ခံနိုင်ရာဘက်ကို ဦးတည်တာ။ ခဏတာ ဒေါသအေးသွားခြင်းက နိရောဓသစ္စာအပြည့်နဲ့ တူတယ်လို့ မဆိုဘူး။ ဒါပေမဲ့ အေးရာလမ်းကို လေ့ကျင့်တဲ့ အစတစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။

မဂ္ဂသစ္စာဘက်မှာတော့ လက်တွေ့လမ်း ရှင်းတယ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ—အဖွဲ့ရဲ့ အဖြစ်မှန်နဲ့ ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ အဖြစ်မှန်ကို မလိမ်ဘဲကြည့်။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ—အနိုင်ရချင်စိတ်ထက် အကျိုးပြုလိုမှု၊ မမုန်းလိုမှု၊ မညှဉ်းပန်းလိုမှုကို ရွေး။ သမ္မာဝါစာ—purpose meeting မှာ မှန်ပြော၊ အကျိုးရှိပြော၊ အချိန်သင့်ပြော၊ လူကို မခွဲပြော။ သမ္မာကမ္မန္တ—စာတမ်းနဲ့ကိုက်တဲ့ အလုပ်ကို လက်တွေ့လုပ်။ သမ္မာအာဇီဝ—အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ဝင်ငွေ၊ လုပ်ငန်း၊ အကျိုးအမြတ်ပုံစံတွေကို သမာဓိနဲ့ထိန်း။ သမ္မာဝါယာမ—မကောင်းတဲ့တုံ့ပြန်မှု မဖြစ်ခင် သတိထား၊ ဖြစ်ပြီးရင် ပိုမကြီးအောင် လျှော့၊ ကောင်းတဲ့စိတ်ကို မွေး။ သမ္မာသတိ—စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို စိတ်တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် သိ။ သမ္မာသမာဓိ—အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အဓိကကောင်းကျိုးကို မပျောက်အောင် စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင်လေ့ကျင့်။

ဒကာ ဒကာမတို့… ဒီညက စာတမ်းတစ်စောင် ပြီးအောင်ရေးဖို့ထက် ကိုယ့်စိတ်တစ်ခဏကို ရှင်းအောင်မြင်ဖို့ ပိုအရေးကြီးပါတယ်။ စာတမ်းပြင်ရင် နောက်တစ်ကြိမ်ပြင်လို့ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ စိတ်မသိဘဲ ပြောလိုက်တဲ့ စကားတစ်ခွန်းက လူတစ်ယောက်ရဲ့ ယုံကြည်မှုကို ထိခိုက်နိုင်တယ်။ စိတ်မသိဘဲ ချလိုက်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုက အဖွဲ့ရဲ့ လမ်းကြောင်းကို ပြောင်းနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် “Purpose Statement ကို ကောင်းအောင်ရေး” နဲ့အတူ “Purpose Statement ရေးနေတဲ့ စိတ်ကို သိ” ဆိုတဲ့ ဒုတိယအလုပ်ကို မမေ့ပါနဲ့။

အခု နောက်ဆုံးအလုပ်ပေးကို တစ်ကြောင်းပဲ မှတ်ထားပါ—“စာကြောင်းမပြင်ခင် စိတ်ကိုကြည့်၊ စိတ်ကိုတွေ့ပြီးမှ စကားကိုရွေး”။ ဒါကို ဒီညတစ်ခါ လုပ်နိုင်ရင် လုံလောက်တယ်။ မနက်ဖြန် နောက်တစ်ခါ။ တစ်နေ့တစ်ကြိမ် အလေ့အထ ဖြစ်လာရင် အဖွဲ့အစည်းစာတမ်းတွေထက် ပိုအရေးကြီးတဲ့ ကိုယ့်အတွင်းစနစ်လည်း တဖြည်းဖြည်း တည်လာမယ်။

ကိုယ့်စိတ်တုံ့ပြန်မှုကို ဖုံးမထားဘဲ သိနိုင်ကြပါစေ။ လောဘရှိရင် လောဘရှိတာ သိနိုင်ကြပါစေ။ ဒေါသရှိရင် ဒေါသရှိတာ သိနိုင်ကြပါစေ။ မောဟရှိရင် မောဟရှိတာ သိနိုင်ကြပါစေ။ သိပြီးနောက် အဲဒီစိတ်နောက် မလိုက်ဘဲ အကျိုးရှိတဲ့စကား၊ အကျိုးရှိတဲ့လုပ်ရပ်ကို ရွေးနိုင်ကြပါစေ။

အဖွဲ့အစည်းတိုင်း ရည်ရွယ်ချက်ကို စကားလုံးလှဖို့ထက် အမှန်ဖြစ်ဖို့ ဦးစားပေးနိုင်ကြပါစေ။ ခေါင်းဆောင်သူတွေ ဝေဖန်သံကို ရန်သူမထင်ဘဲ စိစစ်သံအဖြစ် နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။ အဖွဲ့ဝင်တွေ အနိုင်ယူဖို့မဟုတ်ဘဲ အမှန်ရှာဖို့ ဆွေးနွေးနိုင်ကြပါစေ။ မလုပ်နိုင်သေးတာကို မလုပ်နိုင်သေးဘူးလို့ ရိုးသားစွာပြောနိုင်ကြပါစေ။ လုပ်နိုင်တာကို တာဝန်ယူပြီး လုပ်နိုင်ကြပါစေ။

ယနေ့ နာယူရသော တရား၏ ကုသိုလ်အဖို့ဘာဂကို မိဘဆရာသမားတို့အားလည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးရှင်အပေါင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အားလည်းကောင်း အမျှပေးဝေကြပါစေ။ သတ္တဝါအပေါင်း ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။ ဘေးရန်ခပ်သိမ်းမှ ကင်းကြပါစေ။ အဖွဲ့အစည်းနှင့် အလုပ်ခွင်များတွင် သစ္စာ၊ မေတ္တာ၊ သတိ၊ ပညာတို့ ထွန်းကားကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု

ကိုးကားစာရင်း

၁။ ဝိပဿနာသုတေသနအဖွဲ့။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ ပိဋကတ်ဒစ်ဂျစ်တယ်မူ၊ https://www.tipitaka.org/ ။ ဤတရား၏ ပင်မပါဠိသက်သေအဖြစ် အသုံးပြုသည်။

၂။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၀၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ်၊ စိတ္တာနုပဿနာအပိုင်း။ ဘိက္ခုသုဇာတော အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/mn10/en/sujato ။ ပင်မပါဠိမူကို ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာဒစ်ဂျစ်တယ်မူနှင့် စစ်ဆေးထားသည်။

၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၉၊ ဒွေဓာဝိတက္ကသုတ်။ ဘိက္ခုဗောဓိ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/mn19/en/bodhi ။

၄။ စံယုတ္တနိကာယ် ၃၆.၆၊ သလ္လသုတ်။ ဘိက္ခုသုဇာတော အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/sn36.6/en/sujato ။

၅။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၆.၆၃၊ နိဗ္ဗေဓိကသုတ်။ သာနိဿရဘိက္ခု အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/an6.63/en/thanissaro ။

၆။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်။ ဘိက္ခုသုဇာတော အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/mn61/en/sujato ။

၇။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၂၀၊ ဝိတက္ကသဏ္ဌာနသုတ်။ ဘိက္ခုဗောဓိ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/mn20/en/bodhi ။

၈။ ဓမ္မပဒ၊ ယမကဝဂ်၊ ဂါထာ ၁–၅။ အာစရိယဗုဒ္ဓရက္ခိတ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ SuttaCentral, https://suttacentral.net/dhp1-20/en/buddharakkhita ။

၉။ National Institute of Standards and Technology. “Baldrige Criteria Commentary.” Organizational Profile, mission, values, purpose and organizational context ဆိုင်ရာ official guidance. https://www.nist.gov/baldrige/baldrige-criteria-commentary . Accessed 28 August 2026.

၁၀။ National Institute of Standards and Technology. “Baldrige Organizational Profile.” Organizational self-assessment, key information gaps, performance requirements and context ဆိုင်ရာ official guidance. Updated 4 May 2026. https://www.nist.gov/baldrige/baldrige-organizational-profile . Accessed 28 August 2026.

၁၁။ National Institute of Standards and Technology. “Core Values and Concepts.” Systems perspective, management by fact, valuing people, ethics and transparency ဆိုင်ရာ official guidance. Updated 5 February 2024. https://www.nist.gov/baldrige/core-values-and-concepts . Accessed 28 August 2026.