Evidence-Based Decision သက်သေအထောက်အထားအပေါ် အခြေခံ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။
ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။
နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။
စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီနေ့ နာယူကြမယ့်အကြောင်းက Evidence-Based Decision — သက်သေအထောက်အထားအပေါ် အခြေခံ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီစကားဟာ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲရေး၊ သုတေသန၊ လုပ်ငန်းဆုံးဖြတ်ချက်တွေထဲမှာ သုံးတဲ့ လောကီအသုံးအနှုန်းတစ်ခုပါ။ ဘုရားရှင်က “Evidence-Based Decision” ဆိုတဲ့ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုနည်းလမ်းတစ်ခုကို ဟောထားတယ်လို့ ဦးဇင်းတို့ မပြောဘူးနော်။
ဒါကို အစကတည်းက ရှင်းထားမယ်။
ဒါပေမယ့်—
မကြားရုံနဲ့ မယုံဖို့၊
အစဉ်အလာရှိရုံနဲ့ အဆုံးမသတ်ဖို့၊
ကိုယ့်ယုတ္တိကောင်းရုံနဲ့ “သေချာပြီ” မလုပ်ဖို့၊
တစ်ယောက်ကို တစ်ခဏကြည့်ပြီး မဆုံးဖြတ်ဖို့၊
အချိန်ယူ၍ သတိထားလေ့လာဖို့၊
မလုပ်မီ အကျိုးအပြစ်ဆင်ခြင်ဖို့၊
လုပ်နေစဉ် ရလဒ်ပြန်ကြည့်ဖို့၊
လုပ်ပြီးနောက် အကျိုးဆက်ကို ပြန်စစ်ဖို့၊
မှန်တာကို မှန်သလောက်ပြောဖို့၊
မသေချာတာကို မသေချာသေးဟု ထားနိုင်ဖို့—
ဒီလို ဓမ္မအလင်းတွေက သက်သေအခြေပြုဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပိုပြီး ရိုးသား၊ ပိုပြီးပညာရှိ၊ ပိုပြီးတာဝန်ယူမှုရှိအောင် ကူညီနိုင်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဆုံးဖြတ်ချက်ချရတာ လူတိုင်းလုပ်နေရတယ်။
လုပ်ငန်းရှင်က—
ဝန်ထမ်းခန့်မလား?
ဆိုင်သစ်ဖွင့်မလား?
ဈေးပြောင်းမလား?
ပစ္စည်းအသစ်ထုတ်မလား?
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမလား?
ချေးငွေယူမလား?
ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
မိဘက—
ကလေးကို ဘယ်ကျောင်းထားမလဲ?
ဘယ်လိုဆုံးမမလဲ?
ဘယ်အရာကို ခွင့်ပြုမလဲ?
ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
လူငယ်တစ်ယောက်က—
ဘယ်အလုပ်ရွေးမလဲ?
ဘယ်သူ့စကားယုံမလဲ?
ဘယ်အခွင့်အရေးကို လက်ခံမလဲ?
ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
ပြဿနာက—
ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိတာမဟုတ်ဘူး။ ဘာပေါ်အခြေခံပြီး ဆုံးဖြတ်သလဲဆိုတာ။
လူတစ်ယောက်က—
“ငါ့စိတ်က ဒီလိုပြောတယ်”
ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။
တစ်ယောက်က—
“လူတိုင်းဒီလိုပြောတယ်”
ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။
တစ်ယောက်က—
“အရင်တုန်းက ဒီလိုလုပ်လာတာ”
ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။
တစ်ယောက်က—
“ဆရာကြီးက ပြောတာ”
ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။
တစ်ယောက်က—
“ဒီလိုလုပ်ရင် ဖြစ်မှာပဲ၊ ယုတ္တိရှိတယ်”
ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်တယ်။
ဒီအရာတွေဟာ အကုန်အသုံးမဝင်ဘူးလား?
မဟုတ်ဘူး။
အတွေ့အကြုံ အသုံးဝင်တယ်။
ကျွမ်းကျင်သူအမြင် အသုံးဝင်တယ်။
အစဉ်အလာတချို့မှာ စုဆောင်းထားတဲ့ ဉာဏ်ပညာရှိတယ်။
အကြောင်းပြဆင်ခြင်မှု အသုံးဝင်တယ်။
ကိုယ့်ခံစားချက်တောင် အရေးကြီးတဲ့အချက်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့်—
အသုံးဝင်တယ်ဆိုတာနဲ့ အမှားမဖြစ်နိုင်တော့ဘူး မဟုတ်။
ဒီကွာခြားချက်ဟာ ဒီနေ့တရားရဲ့ အစပါပဲ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
မနေ့တရားမှာ ဦးဇင်းတို့ အချက်အလက်နဲ့ အယူအဆကို ခွဲခြားခြင်း ပြောခဲ့တယ်။
ဒီနေ့အဲဒီနေရာကနေ တစ်ဆင့်တက်မယ်။
Fact နဲ့ assumption ခွဲပြီးပြီ။
ဒါနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကောင်းပြီလား?
မပြည့်သေးဘူး။
အခုမေးရမယ့်မေးခွန်းက—
“ဘယ်အချက်အလက်ကို ဘယ်လောက်ယုံလို့ရလဲ?”
အချက်အလက်ဆိုတာနဲ့ အားလုံးအရည်အသွေးတူသလား?
မတူဘူး။
တစ်ယောက်ပြောတယ်။
တစ်မျိုး။
ကိုယ်တိုင်တွေ့တယ်။
တစ်မျိုး။
လူတစ်ယောက်ရဲ့အတွေ့အကြုံရှိတယ်။
တစ်မျိုး။
လူတစ်ရာရဲ့ မှတ်တမ်းရှိတယ်။
တစ်မျိုး။
တစ်ကြိမ်ဖြစ်တယ်။
တစ်မျိုး။
နှစ်နှစ်လုံး ထပ်ခါထပ်ခါဖြစ်နေတယ်။
တစ်မျိုး။
ဒါကြောင့် Evidence-Based Decision ဆိုတာ—
Data ရှိရုံ မဟုတ်ဘူး။
သက်သေရဲ့အရည်အသွေး၊ ကိုက်ညီမှု၊ ကန့်သတ်ချက်၊ အကျိုးအပြစ်နဲ့ မသေချာမှုကို စိစစ်ပြီးမှ ဆုံးဖြတ်ခြင်း။
လို့ ဒီတရားအတွက် ရိုးရိုးနားလည်ထားမယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီနေ့ ပထမဆုံး အုတ်မြစ်က မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉၅၊ စင်္ကီသုတ်။
အဲဒီသုတ်တော်ထဲမှာ ယုံကြည်မှု၊ နှစ်သက်လက်ခံမှု၊ အစဉ်အလာအရ လက်ဆင့်ကမ်းရရှိမှု၊ ယုတ္တိဆင်ခြင်ယူဆမှု၊ စဉ်းစားပြီးလက်ခံထားတဲ့အမြင်—ဒီအရာတွေဟာ မှန်တာဖြစ်နိုင်သလို မမှန်တာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ရှင်းတော်မူထားတယ်။
ဒါကြောင့် အမှန်ကို ထိန်းသိမ်းတတ်တဲ့သူဟာ—
“ဒါ ငါယုံတာ”
ဆိုရင် ယုံတာလို့ပြော။
“ဒါ ငါစဉ်းစားပြီး လက်ခံထားတဲ့အမြင်”
ဆိုရင် အမြင်လို့ပြော။
အဲဒီကနေ “ဒီတစ်ခုတည်းသာ အမှန်” ဆိုတဲ့ နောက်ဆုံးအဆုံးသတ်ကို အလျင်စလို မခုန်သင့်ကြောင်း ဟောထားတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီဟာ evidence-based thinking ရဲ့ အလွန်နက်တဲ့ အခြေခံစိတ်ထားကို ပေးတယ်။
အထောက်အထားရဲ့အဆင့်ကို မတက်မကျပြောခြင်း။
တစ်ယောက်က—
“ငါ့သူငယ်ချင်းတစ်ယောက်သုံးပြီး ကောင်းတယ်”
ပြောတယ်။
အဲဒါ ဘာလဲ?
လူတစ်ယောက်ရဲ့အတွေ့အကြုံ။
တန်ဖိုးမရှိဘူးလား?
ရှိတယ်။
ဒါပေမယ့်—
“လူတိုင်းအတွက်ကောင်းတယ်”
လို့ သက်သေပြီလား?
မပြည့်သေးဘူး။
Customer တစ်ယောက်က—
“ဒီအရာ အရမ်းကြိုက်တယ်”
ပြောတယ်။
သတင်းကောင်း။
ဒါပေမယ့်—
Market တစ်ခုလုံးအတွက် သက်သေပြီလား?
မပြည့်သေး။
ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က—
“အဖွဲ့အားလုံး မပျော်ကြဘူး”
ပြောတယ်။
အလေးထားနားထောင်ရမယ်။
ဒါပေမယ့် တစ်ယောက်ရဲ့ပြောချက်ကို “အဖွဲ့အားလုံး” ဆိုပြီး ချက်ချင်းမတင်နဲ့။
ထပ်ကြည့်။
ဒကာကြီးတို့…
အမှန်ကို လေးစားတယ်ဆိုတာ—
ကိုယ့် evidence ကို အရမ်းမချဲ့တာ။
ဒီစကားမှတ်ထား။
အထောက်အထားက သေးရင် အဆိုကို သေးထား။
အထောက်အထားတိုးလာမှ အဆိုတိုး။
ဥပမာ—
Customer ငါးယောက် Interview လုပ်တယ်။
ငါးယောက်ထဲ လေးယောက်က တူတဲ့ပြဿနာပြောတယ်။
အဲဒီအခါ—
“Interview လုပ်ထားတဲ့ ငါးယောက်ထဲ လေးယောက်က ဒီပြဿနာကို ပြောတယ်”
ဆို။
ဒါတိကျတယ်။
“Customer တွေအားလုံး ဒီပြဿနာရှိတယ်”
မပြောသေးနဲ့။
ဒီစကားပြောနည်းက ရိုးရိုးပဲထင်ရတယ်။
ဒါပေမယ့် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးမဟုတ်တဲ့ နေ့စဉ်လူ့ဆက်ဆံရေး၊ မိသားစု၊ ပညာရေး အားလုံးမှာ အရမ်းလိုတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
နောက်ထပ် အရေးကြီးတဲ့ဘုရားဟောအလင်းက အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၉၂၊ ဌာနသုတ် ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီသုတ်တော်မှာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ သီလအခြေအနေကို အတူနေကြည့်မှ သိနိုင်တယ်၊ ရိုးသားမှုကို အပြန်အလှန်ဆက်ဆံလုပ်ကိုင်ရာမှာ သိနိုင်တယ်၊ ခံနိုင်ရည်ကို အခက်အခဲကြုံရာမှာ သိနိုင်တယ်၊ ပညာကို ဆွေးနွေးပြောဆိုရာမှာ သိနိုင်တယ်လို့ ဟောထားတယ်။
ပြီးတော့ အလွန်အရေးကြီးတဲ့အခြေအနေသုံးခုကို ထပ်ခါထပ်ခါ ဖော်ပြတယ်—
အချိန်ကြာမှ သိနိုင်တယ်၊ အချိန်တိုနဲ့မလုံလောက်။
သတိထားလေ့လာသူက သိနိုင်တယ်၊ မလေ့လာသူမသိ။
ပညာရှိသူက ခွဲနိုင်တယ်၊ ပညာမရှိသူမခွဲနိုင်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီသုတ်တော်က ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်နဲ့ အရမ်းအံဝင်တယ်။
လူတစ်ယောက် Interview တစ်ခါကောင်းကောင်းဖြေတယ်။
“အရမ်းကောင်းတဲ့ Manager”
လို့ ဆုံးဖြတ်မလား?
မလုံလောက်နိုင်ဘူး။
တစ်ခါစကားပြောရတာ သဘောကျတယ်။
“ဒီလူနဲ့ Partnership လုပ်ရင် သေချာတယ်”
လို့ ဆုံးဖြတ်မလား?
ထပ်ကြည့်။
တစ်ကြိမ် မတော်တဆစကားကြမ်းသွားတယ်။
“ဒီလူ အကျင့်ဆိုး”
လို့ တစ်ခါတည်းဆုံးဖြတ်မလား?
မမြန်နဲ့။
အချိန်ကြာကြာ Pattern ကြည့်။
အခြေအနေတစ်ခုတည်း မကြည့်။
ငွေကြေးဆက်ဆံတဲ့အခါ ဘယ်လို?
မိမိအကျိုးထိခိုက်ချိန် ဘယ်လို?
အခက်အခဲမှာ ဘယ်လို?
အာဏာရချိန် ဘယ်လို?
အောက်လူနဲ့ ဘယ်လို?
အထက်လူနဲ့ ဘယ်လို?
ဒါမှ Evidence ပိုပြည့်လာတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီတရားက Hiring မှာတောင် အရမ်းတန်ဖိုးရှိတယ်။
လျှောက်ထားသူတစ်ယောက် စကားပြောကောင်းတယ်။
ဒါ evidence တစ်ခု။
အလုပ်နမူနာကောင်းတယ်။
နောက် evidence တစ်ခု။
Reference ကောင်းတယ်။
နောက်တစ်ခု။
စမ်းသပ်ကာလမှာ တာဝန်ယူမှုကောင်းတယ်။
နောက်တစ်ခု။
အဖွဲ့နဲ့ပူးပေါင်းပုံကောင်းတယ်။
နောက်တစ်ခု။
ဒီလို evidence အမျိုးမျိုး ပေါင်းရင် ဆုံးဖြတ်ချက်ပိုအားကောင်းလာတယ်။
Interview တစ်ခါရဲ့ impression တစ်ခုတည်းနဲ့ ဆုံးဖြတ်တာထက် ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် ဦးဇင်းတို့ ဒီမှာလည်း ပြောမယ်—
ဗုဒ္ဓဟော ဌာနသုတ်ဟာ Human Resources manual မဟုတ်ဘူး။
သုတ်တော်ကို ခေတ်သစ်အလုပ်ခန့်စနစ်နဲ့ တန်းတူမလုပ်ဘူး။
သို့သော်—
လူကို သိဖို့ အချိန်၊ သတိထားလေ့လာမှု၊ အခြေအနေအမျိုးမျိုးက Evidence လိုတယ်
ဆိုတဲ့ ဓမ္မအလင်းက အလွန်တန်ဖိုးရှိတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
Evidence-Based Decision မှာ သက်သေအများကြီးရှိတာနဲ့လည်း မပြီးသေးဘူး။
မေးရမယ်—
Evidence က မေးခွန်းနဲ့ ကိုက်သလား?
ဥပမာ—
ဆိုင်အသစ်ဖွင့်မလား?
ဆုံးဖြတ်ချင်တယ်။
Owner ရဲ့မိတ်ဆွေဆယ်ယောက်က—
“ဖွင့်ပါ၊ ကောင်းမယ်”
ပြောတယ်။
Evidence လား?
အမြင်တစ်မျိုးအဖြစ်တော့ ဟုတ်တယ်။
ဒါပေမယ့် ဆိုင်ဖွင့်သင့်မသင့်ဆုံးဖြတ်ဖို့ လုံလောက်လား?
နေရာရဲ့လူသွားလူလာ?
လိုအပ်ချက်?
ကုန်ကျစရိတ်?
ဈေးနှုန်းလက်ခံနိုင်မှု?
ပြိုင်ဘက်?
လုပ်ငန်းလည်ပတ်နိုင်မှု?
ငွေကြေးခံနိုင်ရည်?
ဒီEvidence တွေ ပိုဆိုင်တယ်။
ဒါကြောင့်—
Evidence ရှိခြင်းထက် Relevant Evidence ရှိခြင်းက အရေးကြီး။
မြန်မာလို—
မေးခွန်းနဲ့ တကယ်ဆိုင်တဲ့ သက်သေလိုတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ လူတွေ evidence အများကြီးထုတ်တယ်။
ဒါပေမယ့် မေးခွန်းနဲ့ မဆိုင်ဘူး။
ဥပမာ—
“ဒီ Product ကို Customer တကယ်ပေးဝယ်မလား?”
မေး။
Founder က—
“Facebook like တစ်သောင်းရှိတယ်”
ဆို။
Like တစ်သောင်းက လူစိတ်ဝင်စားမှုတစ်မျိုးပြတယ်။
ဒါပေမယ့် ငွေပေးဝယ်မယ်ဆိုတဲ့အဖြေကို အပြည့်သက်သေပြလား?
မဖြစ်မနေ မပြည့်ဘူး။
အခု—
Pre-order ရှိသလား?
Paid trial ရှိသလား?
ပြန်ဝယ်မှုရှိသလား?
ဒီEvidence တွေ မေးခွန်းနဲ့ ပိုနီးနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့်—
လှတဲ့နံပါတ်နဲ့ အသုံးဝင်တဲ့နံပါတ် မတူနိုင်ဘူး။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီနေရာမှာ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၄၇၊ ဝီမံသကသုတ် က စူးစမ်းစစ်ဆေးမှုရဲ့သဘောကို အလွန်ကောင်းစွာ အလင်းပေးတယ်။
တထာဂတကိုပင် စူးစမ်းစစ်ဆေးသူတစ်ယောက်ဟာ မြင်ကြားနိုင်တဲ့အရာတွေကနေ အကျင့်၊ အခြေအနေ၊ သင်ကြားချက် စတာတွေကို စိစစ်လေ့လာပြီး ယုံကြည်မှုကို အခြေခံတည်ဆောက်ဖို့ သုတ်တော်က ဖော်ပြတယ်။
ဒီသုတ်တော်ကို လုပ်ငန်း due diligence အဖြစ် မပြောဘူး။
ဒါပေမယ့် အလင်းက—
ယုံကြည်မှုကို စူးစမ်းမှုနဲ့ မဆန့်ကျင်စေ။
ဒီစကား။
လူတစ်ယောက်ကို ယုံတယ်။
ကောင်းတယ်။
ဒါနဲ့ စာချုပ်မဖတ်တော့ဘူးလား?
မဟုတ်။
ဆရာတစ်ယောက်ကို လေးစားတယ်။
ကောင်းတယ်။
ဒါနဲ့ ပြောသမျှ စစ်လို့မရဘူးလား?
မဟုတ်။
အလုပ်သမားကို ယုံတယ်။
ကောင်းတယ်။
ဒါနဲ့ စနစ်၊ စစ်ဆေးမှု၊ စာရင်း မလိုတော့ဘူးလား?
မဟုတ်။
ယုံကြည်မှုနဲ့ စနစ်ဟာ ရန်သူမဟုတ်။
ကောင်းတဲ့စနစ်က မယုံလို့ တည်တာတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။
လူအားလုံးကို မလိုအပ်တဲ့သံသယကနေ ကာကွယ်ဖို့လည်း တည်တာ။
ဒကာကြီးတို့…
လုပ်ငန်းတစ်ခုမှာ ငွေစာရင်းကို နှစ်ယောက်စစ်တယ်ဆိုပါစို့။
“ငါ့ Accountant ကို မယုံလို့လား?”
လို့ မယူနဲ့။
မှားမှု လူတိုင်းမှာဖြစ်နိုင်တယ်။
နှစ်ဆစစ်တဲ့စနစ်က—
လူတစ်ယောက်ကို အပြစ်မတင်ခင် အမှားကို စောစောတွေ့နိုင်တယ်။
ဒီဟာ evidence quality ကို မြှင့်ပေးတယ်။
ဒါကြောင့်—
Verification = accusation မဟုတ်။
စစ်ဆေးခြင်းဟာ စွပ်စွဲခြင်းမဟုတ်။
ဒီကွာခြားချက် အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Evidence-Based Decision မှာ နောက်တစ်ခုအရေးကြီးတယ်။
Evidence မပြည့်သေးရင် ဘာလုပ်မလဲ?
လူတော်တော်များများက—
“ဆုံးဖြတ်ရမယ်ဆို အဖြေတစ်ခုတော့ ပြောရမယ်”
ထင်တယ်။
မပြည့်သေးရင်—
“မသေချာသေး”
ဆိုလို့ရတယ်။
ဒါပေမယ့် အမြဲ မဆုံးဖြတ်ဘဲနေလို့လည်း မရဘူး။
အချို့ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ information အပြည့်ရဖို့ မစောင့်နိုင်ဘူး။
ဒီနေရာမှာပဲ ပညာလိုတယ်။
Evidence မပြည့်ခြင်းကို သိလျက်နဲ့၊ Risk ကိုသိလျက်နဲ့၊ လုပ်သင့်သလောက်လုပ်ခြင်း။
ဒါကို certainty လို့ မခေါ်နဲ့။
ဒါကို responsible decision လို့ ခေါ်နိုင်တယ်။
ဥပမာ—
Supplier နှစ်ယောက်ရှိတယ်။
A က ဈေးသက်သာပေမယ့် ပို့ဆောင်မှုမှတ်တမ်း မလုံလောက်သေး။
B က ဈေးပိုကြီးပေမယ့် ပို့ဆောင်မှုမှတ်တမ်းတည်တယ်။
ဘယ်သူရွေးမလဲ?
အဖြေတစ်ခုတည်း မရှိဘူး။
မိမိစီးပွားရေးအတွက် delay risk ဘယ်လောက်အရေးကြီး?
ငွေကြေးက ဘယ်လောက်ခံနိုင်?
Pilot order လုပ်လို့ရလား?
Contract terms ဘာလဲ?
အချက်တွေ ပေါင်းရမယ်။
Evidence-based ဆိုတာ—
နံပါတ်တစ်ခုအမိန့်ပေးတာ မဟုတ်ဘူး။
ပညာနဲ့ evidence ကို ပေါင်းပြီး တာဝန်ယူဆုံးဖြတ်တာ။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီနေရာမှာ ကေသမုတ္တိသုတ် ရဲ့အလင်းကို ကြည့်။
လူတွေကြားမှာ ဆရာအမျိုးမျိုးလာပြီး ကိုယ့်အယူဝါဒကို မှန်တယ်ပြော၊ အခြားသူကို မှားတယ်ပြောကြတဲ့အခါ ကာလာမလူမျိုးတို့မှာ သံသယဖြစ်တယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က အဲဒီသံသယရှိတာကို တစ်ခါတည်း အပြစ်မတင်ဘူး။
ကြားသိရုံ၊ အစဉ်အလာရုံ၊ ဆင်ခြင်စဉ်းစားရုံ၊ ကိုယ့်ဆရာဖြစ်ရုံတို့နဲ့ အဆုံးမသတ်ဖို့ လမ်းညွှန်ပြီး၊ အကုသိုလ်လား၊ အပြစ်ရှိသလား၊ ပညာရှိတို့က ကဲ့ရဲ့သလား၊ လက်ခံကျင့်သုံးရင် ထိခိုက်နစ်နာမှုဆီ ရောက်သလားဆိုတာကိုပါ ဆင်ခြင်ဖို့ ဟောထားတယ်။ စင်္ကီသုတ်မှာလည်း ဒီသဘောနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အလင်းကို ရှင်းရှင်းတွေ့ရတယ်။
ဒီသုတ်တော်ကို—
“ဘယ်သူ့စကားမှ မယုံနဲ့”
လို့ နားမလည်ရဘူး။
“ကိုယ်စမ်းကြည့်တာပဲ အမှန်”
လို့လည်း မယူရဘူး။
အဓိကက—
အထောက်အထားတစ်မျိုးတည်းကို အဆုံးစွန်မလုပ်ဘဲ အကျိုးအပြစ်အထိ စစ်ခြင်း။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီနေရာမှာ Evidence-Based Decision နဲ့ ဓမ္မကျင့်ဝတ်ကြား အရေးကြီးတဲ့ကွာခြားချက်တစ်ခု ပြောချင်တယ်။
တစ်ခုခု “အလုပ်ဖြစ်တယ်” ဆိုရုံနဲ့ “လုပ်သင့်တယ်” လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။
ဒီစကား အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
ဥပမာ—
မုသားပြောရင် Sales တက်တယ်ဆိုပါစို့။
Evidence က—
“ဒီကြော်ငြာပုံစံနဲ့ Sales တက်တယ်”
ပြနိုင်တယ်။
ဒါနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်—
“ဆက်သုံး”
ဖြစ်ရမလား?
မဟုတ်။
ဘာကြောင့်?
သီလရှိသေးတယ်။
Customer ထိခိုက်မှုရှိသေးတယ်။
ရိုးသားမှုရှိသေးတယ်။
ရေရှည်ယုံကြည်မှုရှိသေးတယ်။
အဲဒီတော့ Evidence-Based Decision ဟာ—
Evidence-only Decision မဟုတ်ဘူး။
ဓမ္မဘက်ကပြောရင်—
သက်သေ + အကျိုးအပြစ် + သီလ + မထိခိုက်ရေး + ပညာ
တို့နဲ့ ကြည့်ရမယ်။
ဒကာကြီးတို့…
နံပါတ်က အမြတ်တက်တယ်။
ဒါပေမယ့် အလုပ်သမားကို မတရားခိုင်းထားတယ်။
ဒါဆို ကောင်းတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်လား?
မဟုတ်။
Customer retention တက်တယ်။
ဒါပေမယ့် Customer မသိဘဲ subscription ပိတ်ထားလို့ ထွက်ရခက်အောင်လုပ်ထားတယ်။
နံပါတ်ကောင်းတယ်။
ကျင့်ဝတ်ကောင်းလား?
မေးရမယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Evidence ကိုအခြေခံမယ်ဆိုတိုင်း လူ့တန်ဖိုးပျောက်အောင် မလုပ်နဲ့။
ဒီသဘောကို မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ် က အလွန်ကောင်းတဲ့အလင်းပေးတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က အရှင်ရာဟုလာကို ကိုယ်ဖြင့်၊ နှုတ်ဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့် ပြုမယ့်အမှုတွေကို ထပ်ခါတလဲလဲဆင်ခြင်ဖို့ ဟောတယ်။
မပြုမီ—
ကိုယ့်ကိုထိခိုက်မလား?
သူတစ်ပါးကိုထိခိုက်မလား?
နှစ်ဖက်စလုံးကိုထိခိုက်မလား?
ဆင်ခြင်။
ပြုနေစဉ်လည်း ပြန်ကြည့်။
ပြုပြီးနောက်လည်း အကျိုးဆက်ပြန်ကြည့်။
မကောင်းတဲ့အကျိုးတွေ့ရင် ဖော်ထုတ်၊ ပြင်၊ နောင်ထိန်းဖို့ ညွှန်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီသုတ်တော်က ဒီနေ့တရားအတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်စက်ဝန်းတစ်ခုကို အလင်းပေးတယ်။
မဆုံးဖြတ်မီ စစ်။
ဆုံးဖြတ်ပြီး လုပ်နေစဉ် စစ်။
လုပ်ပြီးနောက် အကျိုးပြန်စစ်။
Evidence-Based Decision ကို လူတော်တော်များများက—
ဆုံးဖြတ်မချမီ data ကြည့်တာလို့ပဲ ထင်တတ်တယ်။
တကယ်တော့—
ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် Evidence အသစ်ကို ပြန်ကြည့်နိုင်ခြင်းက အရေးကြီးတယ်။
ဒါမရှိရင်—
Decision က တရားသေလို့ဖြစ်သွားတယ်။
“ငါတို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးပြီ၊ မပြောင်းတော့ဘူး”
ဆို။
ဒါ အန္တရာယ်။
ဆုံးဖြတ်ချက်ချချိန်မှာ ရှိတဲ့အချက်အလက်နဲ့ မှန်ကောင်းမှန်ခဲ့တယ်။
တစ်လနောက် အချက်အသစ်ပေါ်တယ်။
အခု အမြင်ပြောင်းရမလား?
လိုရင်ပြောင်းရမယ်။
အချက်အသစ်ကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ပြောင်းခြင်းဟာ မတည်ငြိမ်တာ မဟုတ်ဘူး။ တာဝန်ယူတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ချို့ခေါင်းဆောင်တွေက—
“ငါဆုံးဖြတ်ပြီးပြီ”
ဆိုတဲ့စကားကို authority အဖြစ်သုံးတယ်။
ဒါပေမယ့် ပညာရှိတဲ့ခေါင်းဆောင်ဆို—
“ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဘယ် evidence ပေါ် အခြေခံခဲ့တယ်?”
သိတယ်။
“ဘယ် evidence ပြောင်းရင် ဒီဆုံးဖြတ်ချက် ပြန်ကြည့်မယ်?”
လည်း သိတယ်။
ဒီဟာ အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
မဟုတ်ရင် Evidence က ဆုံးဖြတ်ချက်အတွက်မဟုတ်ဘဲ—
ဆုံးဖြတ်ပြီးသားကို ကာကွယ်ဖို့ သက်သေရွေးရှာတဲ့အလုပ် ဖြစ်သွားတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီဟာ လူ့စိတ်ရဲ့ အန္တရာယ်ကြီးတစ်ခု။
ကိုယ်ဆုံးဖြတ်ပြီးပြီ။
နောက် Evidence ရှာတယ်။
ဘယ် Evidence ကို ကြိုက်မလဲ?
ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထောက်ခံတာ။
ဆန့်ကျင်တာကို—
“ဒါ sample သေးတယ်”
“ဒါမဆိုင်ဘူး”
“ဒီလူနားမလည်ဘူး”
ဆိုပြီး ဖယ်တတ်တယ်။
ဒါ Evidence-Based Decision မဟုတ်တော့ဘူး။
Decision-Based Evidence Selection ဖြစ်သွားတယ်။
မြန်မာလို—
ဆုံးဖြတ်ပြီးသားကို ကာကွယ်ဖို့ ကိုယ်လိုချင်တဲ့အထောက်အထားပဲရွေးတာ။
ဒီလို မဖြစ်စေချင်ဘူး။
ဒကာကြီးတို့…
ဒါကြောင့် အရေးကြီးတဲ့မေးခွန်းတစ်ခု—
“ငါ့အမြင်မှားနိုင်ကြောင်း ပြနိုင်မယ့် အချက်ကို ငါရှာထားသလား?”
ဒီမေးခွန်းက မာနကို နည်းစေတယ်။
Founder က—
“Customer က ဈေးကြောင့်မဝယ်တာ”
ယူဆတယ်။
Evidence ဘာရှာမလဲ?
ဈေးကြီးတယ်ပြောတဲ့ comment တွေပဲရှာမလား?
ဒါမှမဟုတ်—
ဈေးမပြောင်းဘဲ Message ပြောင်းတဲ့အခါ ရလဒ်ကောင်းလာမလား?
Customer interview မှာ တခြားအကြောင်းပေါ်လား?
Competitor ဈေးပိုကြီးပြီးတောင် ရောင်းရလား?
ဒီလို ဆန့်ကျင်နိုင်တဲ့ evidence ကိုပါ ကြည့်။
အဲဒီမှ အမှန်နီးလာတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Evidence အရည်အသွေး ပြောရင် နောက်ထပ်တစ်ခု—
တစ်ကြိမ်ဖြစ်တာနဲ့ Pattern မတူဘူး။
ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် တစ်ခါနောက်ကျတယ်။
တစ်ခါ။
လသုံးလ ဆယ်ကြိမ်နောက်ကျတယ်။
Pattern။
Supplier တစ်ကြိမ်နောက်ကျတယ်။
အရေးပေါ်အခြေအနေဖြစ်နိုင်တယ်။
ခြောက်ကြိမ်ထဲ ငါးကြိမ်နောက်ကျတယ်။
အခု reliability evidence ပိုခိုင်လာတယ်။
ဒါကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၉၂ ရဲ့ “အချိန်ကြာမှ၊ သတိထား၍၊ ပညာဖြင့် သိနိုင်ခြင်း” ဆိုတဲ့အလင်းနဲ့ ဆက်စပ်စဉ်းစားလို့ကောင်းတယ်။
တစ်ကြိမ်ကနေ လူတစ်ယောက်ကို အမြဲတမ်းတံဆိပ်မတပ်နဲ့။
တစ်ဖက်မှာ—
Pattern ရှင်းနေတာကိုလည်း—
“သူတစ်ခါတစ်လေပဲ”
ဆိုပြီး မဖုံးနဲ့။
Evidence-Based ဆိုတာ—
တစ်ချက်တည်းနဲ့ မချဲ့၊ ထပ်ခါထပ်ခါဖြစ်နေတာကိုလည်း မလျစ်လျူရှု။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ခုအရမ်းသတိထားရမယ်။
အချက်အလက်များတာနဲ့ အချက်အလက်ကောင်းတာ မတူဘူး။
Online survey တစ်ခု လူတစ်သောင်းဖြေတယ်။
ကြီးတယ်။
ဒါပေမယ့် မေးခွန်းမှားနေရင်?
ရလာတဲ့အဖြေ အဓိပ္ပာယ်လွဲနိုင်တယ်။
Customer complaint တစ်သောင်းရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် duplicate တွေများနေရင်?
ထပ်စစ်။
Report အထူကြီးတစ်ရာစာမျက်နှာ။
ဒါပေမယ့် အရင်းမြစ်မရှင်းရင်?
အထူက authority မဖြစ်စေဘူး။
ဒီသဘော စင်္ကီသုတ်ရဲ့အလင်းနဲ့ ပြန်သတိထား—
အရာတစ်ခုဟာ ကောင်းကောင်းဆင်ခြင်ထားသလိုပေါ်ပေမယ့် မမှန်နိုင်သေးတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီမှာ အင်ဂျင်နီယာပုံရိပ်တစ်ခုနဲ့ နားလည်ကြည့်။
ဒါ ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ပါဘူး။
ကားတစ်စီးမှာ dashboard မီးတစ်ခု လင်းတယ်ဆိုပါစို့။
မီးလင်းတာ Evidence တစ်ခု။
ဒါပေမယ့် မီးလင်းတာနဲ့—
“Engine ပျက်ပြီ”
လို့ တစ်ခါတည်းပြောလို့ရလား?
မရသေး။
Sensor မှားလား?
ဆီနည်းလား?
အပူချိန်လား?
System တစ်ခုခုလား?
စစ်ရမယ်။
တစ်ဖက်မှာ—
မီးလင်းနေတာကို—
“ဘာမှမဖြစ်ဘူး”
ဆိုပြီး မောင်းနေလို့လည်း မရဘူး။
ဒါ Evidence-based စိတ်ရဲ့လှပတဲ့ပုံ။
Signal ကို မလွန်ကဲ၊ Signal ကို မလျစ်လျူရှု။
စစ်။
အဲဒီအတိုင်းပဲ Customer complaint လာတယ်။
ချက်ချင်း “Product ပျက်ပြီ” မပြော။
ဒါပေမယ့် “Customer တစ်ယောက်ပဲ” ဆိုပြီး မပယ်။
စစ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီလိုသက်သေစိစစ်တဲ့အခါ Source ကိုကြည့်။
ဘယ်သူပြောတာ?
သူ့မှာ တကယ်သိနိုင်တဲ့နေရာရှိလား?
တစ်ယောက်က—
“Company မှာ အားလုံးအဆင်မပြေဘူး”
ဆို။
သူက ဘယ်Department?
သူသိနိုင်တာ ဘယ်လောက်?
တစ်ယောက်က—
“Customer တွေ အကုန်ဒီလိုပဲ”
သူ Customer ဘယ်နှယောက်နဲ့တွေ့ထား?
မေး။
ဒါကို လူကိုမယုံလို့မဟုတ်။
အထောက်အထားရဲ့အကန့်အသတ်ကို သိချင်လို့။
တစ်ယောက်က ကိုယ်တိုင်တွေ့တာလား?
တစ်ယောက်ဆီက ပြန်ကြားတာလား?
တတိယလူဆီက ကြားတာလား?
မှတ်တမ်းရှိလား?
စကားမှတ်ဉာဏ်ပဲလား?
အဲဒီလို Source chain ရှင်းလေ Confidence ပိုမှန်လေ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
“အတွေ့အကြုံရှိတဲ့လူပြောတာ”
ဒါလည်း တန်ဖိုးရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် အတွေ့အကြုံကိုလည်း မေးရမယ်—
ဒီနယ်ပယ်အတွေ့အကြုံလား?
အရင်ခေတ်အခြေအနေက အခုနဲ့တူလား?
အတွေ့အကြုံအနည်းငယ်ကနေ အထွေထွေသတ်မှတ်ထားတာလား?
ဘာကြောင့်?
တစ်ယောက်ဟာ စက်ရုံစီမံမှုမှာ နှစ်သုံးဆယ်အတွေ့အကြုံရှိတယ်။
အရမ်းတန်ဖိုးရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် Software security အကြောင်းပြောတဲ့အခါ သူ့စက်ရုံအတွေ့အကြုံက တစ်ခုတည်းအာဏာဖြစ်နိုင်လား?
မဖြစ်ဘူး။
အကြောင်းအရာအလိုက် ကျွမ်းကျင်မှုကွာတယ်။
ဒါကြောင့်—
Authority လည်း Evidence တစ်မျိုး၊ Absolute Truth မဟုတ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီလိုပြောရင်—
“ဒါဆို ဘယ်သူ့ကိုမှ မယုံရတော့ဘူးလား?”
မဟုတ်ဘူး။
ယုံကြည်မှုမရှိဘဲ လူ့ဘဝမလည်ဘူး။
ဆရာဝန်ကို ယုံရတယ်။
ဆရာကိုယုံရတယ်။
Engineer ကို ယုံရတယ်။
စာရင်းကိုင်ကို ယုံရတယ်။
လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်ကို ယုံရတယ်။
ဒါပေမယ့်—
ကျွမ်းကျင်မှုရှိတဲ့နယ်ပယ်မှာ သက်ဆိုင်တဲ့လူကို ယုံ။
အရေးကြီးမှုကြီးလေ စစ်ဆေးမှုလည်း သင့်လျော်အောင် တိုး။
ဒါပညာ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
အသေးစားဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်ကို Evidence တူတူမတောင်းဘူး။
နေ့လည်ဘာစားမလဲ?
Evidence package လုပ်ဖို့မလိုဘူး။
ဒါပေမယ့်—
ကြီးမားတဲ့ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု?
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အရေးကြီးဆုံးဖြတ်ချက်?
လူ့လုံခြုံရေး?
ဥပဒေရေးရာအရေးကြီးကိစ္စ?
Evidence threshold ပိုမြင့်ရမယ်။
ဒီ “ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့အကျိုးဆက်ကြီးလေ ပိုဂရုစိုက်” ဆိုတာ လောကီတာဝန်ယူမှုအခြေခံပဲ။
ကျန်းမာရေးနဲ့ ဥပဒေလို အထူးနယ်ပယ်တွေမှာတော့ ကိုယ့် Google search၊ မိတ်ဆွေအမြင်၊ တရားဟော analogy တစ်ခုနဲ့ အစားထိုးလို့မရဘူး။ သက်ဆိုင်ရာပညာရှင်နဲ့ စံချိန်စံညွှန်းတွေ လိုတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
အခု စိတ်ကူးယဉ်လုပ်ငန်းဖြစ်ရပ်တစ်ခု ကြည့်ကြရအောင်။
ဒါ တကယ့်ကုမ္ပဏီသမိုင်းမဟုတ်ဘူးနော်။ သင်ခန်းစာအတွက် ဖန်တီးထားတဲ့ ဥပမာ ဖြစ်ပါတယ်။
စားသောက်ကုန်ဖြန့်ချိရေးလုပ်ငန်းလေးတစ်ခုရှိတယ်ဆိုပါစို့။
Founder က မြို့အသစ်တစ်မြို့ကို ချဲ့ချင်တယ်။
သူ့အမြင်—
“ဒီမြို့မှာ လူငယ်များတယ်။ ငါတို့ပစ္စည်းသေချာရောင်းရမယ်”
ဒီဟာ Evidence လား?
တစ်ပိုင်း။
လူငယ်များတာကို census သို့မဟုတ် ယုံကြည်ရတဲ့ data နဲ့သိထားရင် အချက်။
“လူငယ်များလို့ ငါတို့ပစ္စည်းဝယ်မယ်”
ကတော့ hypothesis။
Team တစ်ယောက်က—
“Facebook မှာ ဒီမြို့ကလူတွေ comment များတယ်”
ဆို။
Evidence တစ်ခု။
ဒါပေမယ့် purchase evidence လား?
မပြည့်သေး။
နောက်တစ်ယောက်က—
“Competitor တစ်ခု အရမ်းရောင်းရတယ်”
ဆို။
ပိုစိတ်ဝင်စားစရာ။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်Product နဲ့တူလား?
ဈေးတူလား?
Distribution တူလား?
မသေချာ။
အခု Founder က ဘာလုပ်နိုင်မလဲ?
သေးသေးPilot လုပ်။
Pre-order စမ်း။
Retail partner အနည်းငယ်နဲ့ စမ်း။
Customer interview လုပ်။
Delivery cost တကယ်တွက်။
ပြန်ဝယ်နှုန်းကြည့်။
ပြီးမှ ချဲ့။
အခု ဆုံးဖြတ်ချက်က—
“ငါထင်တာ”
ကနေ—
ယူဆချက် + စမ်းသပ်မှု + အချက်အလက် + ကုန်ကျစရိတ် + အန္တရာယ်
တို့ပေါင်းတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်လာတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒါပေမယ့် Pilot result ကောင်းတယ်ဆိုတာနဲ့ ဆိုင်ငါးဆယ် ချက်ချင်းဖွင့်မလား?
မလို။
Pilot ရဲ့အကန့်အသတ်ရှိတယ်။
လူနည်းတဲ့အခါ ကောင်းနိုင်တယ်။
ကြီးလာရင် supply မနိုင်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် Evidence တစ်ခုရတိုင်း—
“ဒီသက်သေက ဘယ်အတိုင်းအတာထိ သက်ဆိုင်သလဲ?”
မေး။
ဒီဟာ evidence-based thinking ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့အကျင့်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
နောက်တစ်ခု—
Absence of evidence ကို သတိထား။
မတွေ့သေးတာနဲ့ မရှိဘူးလို့ အမြဲမဆိုနိုင်ဘူး။
Complaint မလာဘူး။
ဒါနဲ့ Customer အားလုံးပျော်တယ်လား?
မဖြစ်မနေမဟုတ်ဘူး။
တချို့က မပြောဘဲ ထွက်သွားနိုင်တယ်။
ဝန်ထမ်းက problem မပြောဘူး။
ဒါနဲ့ problem မရှိဘူးလား?
မဖြစ်မနေမဟုတ်ဘူး။
ပြောလို့မရတဲ့ culture ဖြစ်နိုင်တယ်။
အိမ်မှာ သားသမီးမညည်းဘူး။
ဒါနဲ့ အားလုံးအဆင်ပြေလား?
မသေချာ။
ဒါကြောင့်—
“ပြဿနာသက်သေမတွေ့သေး” နဲ့
“ပြဿနာမရှိကြောင်း သက်သေရှိ” ကို ခွဲ။
ဒီဟာ လောကီ reasoning အရေးကြီးတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ဖက်မှာလည်း—
သက်သေမရှိဘဲ အန္တရာယ်အကြီးကြီး စိတ်ကူးမဖန်တီးနဲ့။
“ဘယ်သူမှ complaint မပြောဘူး၊ ဒါပေမယ့် အကုန်မကျေနပ်နေတာဖြစ်မယ်”
လို့လည်း အကြောင်းမဲ့ မယူနဲ့။
ဘာလုပ်?
တိုင်းတာ။
မေး။
ကြည့်။
သက်သေရှာ။
ကြောက်စိတ်နဲ့ ကွက်လပ်ဖြည့်မထားနဲ့။
ဒီလိုဆို Evidence-Based Decision က စိုးရိမ်မှုလျော့စေတယ်။
ဘာကြောင့်?
စိတ်ထဲက ဇာတ်လမ်းထက် စစ်ဆေးနိုင်တဲ့မေးခွန်းဆီ ပြန်ခေါ်ပေးလို့။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ Evidence နှစ်ဖက် မတူဘူး။
Customer survey က—
“ဒီFeature ကြိုက်တယ်”
ပြတယ်။
တကယ်အသုံးပြုမှုမှတ်တမ်းက—
လူနည်းနည်းပဲသုံးတယ်။
ဘယ်ဟာယုံမလဲ?
ဒီမှာ စိတ်ဝင်စားစရာဖြစ်ပြီ။
Survey မှားသလား?
အသုံးပြုဖို့ရှာမတွေ့လို့လား?
သူတို့သဘောကျတယ်ပေမယ့် မလိုအပ်တာလား?
အခြားအကြောင်းရှိလား?
Evidence conflict ဆိုတာ အမှားတစ်ခုအမြဲမဟုတ်။ မေးခွန်းကောင်းတစ်ခုရတဲ့အချိန်ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒီစိတ်ထား အရေးကြီးတယ်။
Evidence နှစ်မျိုး မကိုက်ရင်—
ကိုယ်ကြိုက်တာရွေးမနေနဲ့။
ဘာကြောင့် မကိုက်လဲ စစ်။
ဒကာကြီးတို့…
မိသားစုဘဝမှာလည်း အတူတူ။
မိဘက—
“သားက အားလုံးအဆင်ပြေတယ်ပြောတယ်”
ဒါ evidence တစ်ခု။
ဒါပေမယ့်—
အိပ်မပျော်တာ၊ စားသောက်ပုံပြောင်းတာ၊ ကျောင်းမသွားချင်တာ စတဲ့ အပြုအမူပြောင်းလဲမှုတွေရှိနေတယ်ဆို?
Evidence နှစ်မျိုးမကိုက်ဘူး။
ချက်ချင်း diagnosis မတပ်နဲ့။
ဒါပေမယ့် လျစ်လျူလည်းမရှု။
နူးညံ့စွာ စကားပြော။
လိုအပ်ရင် သက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူဆီ အကူအညီယူ။
ဒါ Evidence အပေါ် တာဝန်ယူတတ်တာ။
ဒကာကြီးတို့…
နောက်တစ်ခုအရေးကြီးတာ—
ဒေါသ၊ လောဘ၊ ကြောက်စိတ်တွေဟာ Evidence ဖတ်ပုံကို ပြောင်းနိုင်တယ်။
ကိုယ့်ကို အရမ်းမုန်းတဲ့လူအကြောင်း negative report တစ်ခုရတယ်။
ချက်ချင်းယုံချင်တယ်။
ဘာကြောင့်?
ကိုယ့်ဒေါသနဲ့ကိုက်တယ်။
ကိုယ်အရမ်းချစ်တဲ့လူအကြောင်း warning ရတယ်။
မယုံချင်ဘူး။
ဘာကြောင့်?
ကိုယ့်ချစ်ခြင်းနဲ့မကိုက်။
ကိုယ်အရမ်းလိုချင်တဲ့ investment အကြောင်း good news ရတယ်။
ကြီးမြင်တယ်။
Risk report ရတယ်။
သေးမြင်တယ်။
ဒါ လူ့စိတ်မှာ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် ဒီဃနိကာယ် ၁၊ ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစပိုင်းက အလင်းအရမ်းတန်ဖိုးရှိတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်နဲ့ သံဃာကို တစ်ဖက်က ကဲ့ရဲ့၊ တစ်ဖက်က ချီးကျူးနေတဲ့အခါ ရဟန်းတို့ကို ဒေါသ၊ စိတ်မချမ်းသာမှု မဖြစ်ဖို့၊ ချီးကျူးမှုကြားလည်း အလွန်ဝမ်းမြောက်မမျောဖို့ သတိပေးပြီး၊ စိတ်မလှုပ်မှ ပြောလာတဲ့စကားမှာ ဘာမှန်၊ ဘာမမှန်ကို ရှင်းရှင်းခွဲနိုင်ကြောင်း အလင်းပေးတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
Evidence-Based Decision ဟာ data problem တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။
Mind problem လည်းဖြစ်တယ်။
Evidence ရှိနေတယ်။
ဒါပေမယ့် စိတ်က မကြိုက်လို့ မကြည့်ဘူး။
ဒါဘာလုပ်မလဲ?
Evidence system ကောင်းလည်း မကယ်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် Leader တစ်ယောက်မှာ—
Data literacy လိုသလို—
အတ္တကို စောင့်ကြည့်နိုင်တဲ့ သတိ လည်းလိုတယ်။
“ငါဘာကြောင့် ဒီEvidence ကို လက်ခံချင်နေတာလဲ?”
“ငါဘာကြောင့် ဒီEvidence ကို ပယ်ချင်နေတာလဲ?”
“အမှန်ကြောင့်လား?”
“ငါ့မာနကြောင့်လား?”
ဒီမေးခွန်းတွေ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ချို့လူတွေ “Data speaks for itself” လို့ပြောကြတယ်။
လက်တွေ့မှာ Data ကို လူကဖတ်တယ်။
ဘယ်Metric ရွေးလဲ?
ဘယ်ကာလရွေးလဲ?
ဘာနဲ့နှိုင်းလဲ?
ဘယ်Context ထည့်လဲ?
ဒါတွေရှိတယ်။
ဒါကြောင့်—
Data ကို လေးစား။
ဒါပေမယ့် Data ကို ဘုရားမလုပ်နဲ့။
ဒီမှာ ဓမ္မနဲ့ လောကီသုတေသနကို မရောဘူး။
ရိုးရိုးပဲ—
ကိန်းဂဏန်းက ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့ input တစ်ခု။
ပညာနဲ့ တန်ဖိုးစံနဲ့ အကျိုးအပြစ်နဲ့ ပေါင်းရမယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဥပမာ—
Company နှစ်ခုထဲ Supplier ရွေးမယ်။
A က ဈေး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသက်သာ။
B က အလုပ်သမားအခြေအနေ၊ Quality control၊ delivery မှတ်တမ်း ပိုကောင်း။
“Price data” တစ်ခုတည်းကြည့်ရင် A။
ဒါပေမယ့် အခြား Evidence တွေထည့်ရင် အဖြေပြောင်းနိုင်တယ်။
ဒီဟာက—
ဘယ် evidence ကို inclusion လုပ်ထားလဲဆိုတာတောင် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သက်ရောက်တယ်
ဆိုတဲ့သဘော။
ဒါကြောင့် စဉ်းစား—
“ငါတို့ ဘာကိုတိုင်းနေတာလဲ?”
ပြီးတော့—
“အရေးကြီးပေမယ့် မတိုင်းရသေးတာ ဘာရှိလဲ?”
ဒီမေးခွန်းလည်း မေး။
ဒကာကြီးတို့…
အမြတ်ကို တိုင်းလို့လွယ်တယ်။
ယုံကြည်မှုကို တိုင်းရခက်တယ်။
အလုပ်ပြီးနှုန်းကို တိုင်းလို့လွယ်တယ်။
ဝန်ထမ်းပင်ပန်းမှုကို အပြည့်တိကျတဲ့ နံပါတ်တစ်ခုနဲ့ တိုင်းရခက်တယ်။
Follower ကို တိုင်းလို့လွယ်တယ်။
လူ့ဘဝပေါ် အကျိုးကိုတိုင်းရခက်တယ်။
ဒါကြောင့်—
တိုင်းလို့လွယ်တဲ့အရာကိုပဲ အရေးကြီးတယ်လို့ မယူနဲ့။
ဒီဟာ Evidence-Based Decision ရဲ့ နက်တဲ့သတိတစ်ခု။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ အထောက်အထားပြည့်ပြီ။
ဒါပေမယ့် Decision မချရဲဘူး။
ဘာကြောင့်?
အမှားဖြစ်မှာကြောက်လို့။
Evidence-Based ဆိုတာ certainty-based မဟုတ်ဘူး။
လောကီဆုံးဖြတ်ချက်အများစုမှာ အနာဂတ်ကို ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း သိလို့မရဘူး။
ဒါကြောင့်—
သက်သေက လုံလောက်တဲ့အဆင့်ရောက်ရင် တာဝန်ယူပြီး လုပ်ရတယ်။
အဲဒီနောက် အကျိုးကိုပြန်ကြည့်။
ဒီနေရာမှာ MN 61 ရဲ့ မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် ဆင်ခြင်မှုက အလွန်ကောင်းတဲ့အလင်း။
ဆုံးဖြတ်ချက်ဆိုတာ—
တစ်ခါဆုံးဖြတ်ပြီး အပြီးပိတ်တာ မဟုတ်ဘူး။
Learn-and-adjust cycle လိုပဲ နားလည်လို့ရတယ်။
ဒါပေမယ့် English မလိုဘူး။
မြန်မာလို—
ဆုံးဖြတ်၊ ကြည့်၊ ပြင်။
ဒီသုံးခု။
ဒကာကြီးတို့…
“ဆုံးဖြတ်၊ ကြည့်၊ ပြင်” ဆိုတာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်တာမဟုတ်ဘူး။
မတည်ငြိမ်တဲ့လူက—
နေ့တိုင်း Evidence မရှိဘဲ အမြင်ပြောင်းတယ်။
ပညာရှိတဲ့လူက—
Evidence အဓိပ္ပာယ်ရှိစွာ ပြောင်းလာရင် ဆုံးဖြတ်ချက်ပြောင်းတယ်။
ကွာတယ်။
တစ်နေ့ A။
နောက်နေ့ စိတ်က B လို့ထင်လို့ B။
ဒါ evidence-based မဟုတ်။
တစ်နေ့ A ဆုံးဖြတ်တယ်။
နှစ်ပတ်ကြာ အချက်တွေက A မှာ ထိခိုက်မှုရှိကြောင်းရှင်းလာတယ်။
ပြန်စစ်။
B သို့ပြောင်း။
ဒါ responsible learning ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီနေရာမှာ “Consistency” ကိုလည်း မှန်မှန်နားလည်။
ခေါင်းဆောင်က—
“ငါစကားတည်ရမယ်၊ မပြောင်းရဘူး”
ဆိုပြီး မှားနေတာသိလည်း ဆက်တာကို consistency မခေါ်သင့်ဘူး။
မူဝါဒမှာတည်၊ အမှားမှာ မတည်နဲ့။
သီလမှာတည်။
ရိုးသားမှုမှာတည်။
လူ့အကျိုးမှာတည်။
ဒါပေမယ့် နည်းလမ်းမှားရင် ပြင်။
ဒကာကြီးတို့…
Evidence-Based Decision ရဲ့ အခြားတစ်ခု—
After-action review လို့ ခေတ်သစ်မှာ ခေါ်တတ်တဲ့ ပြီးနောက်ပြန်ကြည့်မှု။
ဘုရားဟောအဖြစ် ဒီEnglish term ကို မတင်ဘူး။
ဒါပေမယ့် MN 61 ရဲ့ ပြုပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်ခြင်မှုဟာ ဒီလို လောကီအလေ့အကျင့်ကို အလင်းပေးတယ်။
Project ပြီးတယ်။
မပြီးရုံနဲ့နောက်တစ်ခုမပြေး။
ပြန်မေး—
ငါတို့ ဘာထင်ထားလဲ?
တကယ်ဘာဖြစ်လဲ?
ဘယ်အချက်မှန်?
ဘယ်ယူဆချက်မှား?
ဘယ်Evidence ကို မမြင်ခဲ့?
နောက်တစ်ကြိမ် ဘာပြောင်းမလဲ?
ဒါ။
ဒီReview မရှိရင်—
Evidence-Based Decision တစ်ခုစီက အဖွဲ့အစည်းဗဟုသုတမဖြစ်ဘူး။
တစ်ယောက်ချင်း ခဏသိပြီး ပျောက်သွားတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
သင်ခန်းစာကို မှတ်တမ်းမထားရင်—
နောက်လူက ထပ်မှား။
ဝန်ထမ်းပြောင်းသွားရင် အတွေ့အကြုံပါသွား။
ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ—
Evidence ကို တစ်ခါသုံးပြီး ပစ်မထားဘဲ သင်ခန်းစာအဖြစ် စုဆောင်း။
ဒါ လောကီစီမံခန့်ခွဲမှုအကြံ။
ဓမ္မအလင်းကတော့—
ပြုခဲ့တဲ့အမှုရဲ့အကျိုးကို ပြန်ဆင်ခြင်ပြီး မကောင်းတာမှာ နောင်စောင့်စည်း၊ ကောင်းတာကို ဆက်လေ့ကျင့်ဆိုတဲ့ MN 61 ရဲ့သဘော။
ဒကာ ဒကာမတို့…
မိသားစုဘဝမှာ Evidence-Based Decision ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ?
ဥပမာ—
မိဘက—
“ဒီကလေး စာကျသွားတယ်၊ ဖုန်းကြောင့်”
ပြောတယ်။
Evidence?
ဖုန်းသုံးချိန်တက်လား?
အိပ်ချိန်ပြောင်းလား?
ကျောင်းတက်မှုရှိလား?
သင်ခန်းစာတစ်ခုတည်းကျတာလား?
ဘာသာအားလုံးကျတာလား?
ကျန်းမာရေးပြဿနာရှိလား?
ကျောင်းမှာပြဿနာရှိလား?
တစ်ခုချင်းကြည့်။
တစ်ခါတည်း—
“ဖုန်းသိမ်း”
လုပ်ရင် အကြောင်းရင်းမှားနိုင်တယ်။
တကယ်ဖုန်းကြောင့်ဆို?
အဲဒီနောက် evidence နဲ့ လိုအပ်တဲ့စည်းလုပ်။
ဒီလိုဆို မိဘက အားနည်းတာမဟုတ်ဘူး။
ပိုတရားမျှတတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဇနီးခင်ပွန်းကြား—
“သူအိမ်ပြန်နောက်ကျတယ်၊ သူမိသားစုကို မချစ်တော့ဘူး”
ဒီဟာ conclusion ကြီး။
Evidence?
အလုပ်တက်လို့လား?
အမြဲနောက်ကျလား?
ပြောမထားတာလား?
အရင်ကတည်းကပြဿနာရှိလား?
ကိုယ့်အတွင်းကြောက်စိတ်က ထည့်ရေးတာလား?
အရင်နားထောင်။
ဒါ Evidence-Based Relationship ဆိုတဲ့ ဘုရားဟောစကားမဟုတ်ဘူးနော်။
ရိုးရိုးပဲ—
တစ်ဖက်လူကို ကိုယ့်ယူဆချက်နဲ့ မတရားမဆုံးဖြတ်ဖို့။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ မိသားစုမှာ evidence ဆိုတာ နံပါတ်မဟုတ်ဘူး။
တစ်ဖက်လူက—
“ကျွန်မဒီလထဲ အရမ်းပင်ပန်းနေတယ်”
ပြောတယ်။
ဒါသူ့အတွင်းအတွေ့အကြုံ။
အလေးထားရမယ်။
“ပင်ပန်းစရာဘာရှိလဲ?”
လို့ပယ်မနေနဲ့။
အဲဒီခံစားချက်တစ်ခုတည်းနဲ့ conclusion အားလုံးမှန်တာတော့မဟုတ်။
ဒါပေမယ့်—
သူခံစားနေရတယ်ဆိုတဲ့အချက်ကို Evidence အဖြစ် နားထောင်။
လူ့အတွေ့အကြုံကို နံပါတ်မဖြစ်လို့ ပယ်ရင် မေတ္တာပျောက်မယ်။
ဒါကြောင့် Evidence-Based ဆိုတာ လူကိုစက်လိုကြည့်တာမဟုတ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ချို့ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ data များပေမယ့် လူ့အသံပျောက်တယ်။
အဲဒါလည်း အန္တရာယ်။
Hospital ကို ဥပမာမလုပ်ချင်ဘူး၊ high-stakes နယ်ပယ်ဆိုတော့ သက်ဆိုင်ရာပညာရှင်စံတွေကို အလေးထားရမယ်။
လုပ်ငန်းထဲပဲ ကြည့်။
Customer satisfaction score ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် customer interview မှာ လူတွေ frustration တစ်ခု အကြိမ်ကြိမ်ပြောတယ်။
Score ကောင်းလို့ အဲဒီအသံကို ပယ်မလား?
မသင့်။
Quantitative data နဲ့ qualitative experience နှစ်ခုလုံး အလုပ်လုပ်နိုင်တယ်။
ဒါ ခေတ်သစ်သုတေသနအလင်း။
ဓမ္မသက်သေမဟုတ်။
ဒါပေမယ့်—
သက်သေအမျိုးမျိုးကို သူ့နေရာနဲ့သူ နားထောင်ဖို့ ဆိုတဲ့အတွက် အသုံးဝင်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
Evidence-Based Decision မှာ ဘာသက်သေမရှိသေးလဲ ကိုသိတာလည်း evidence skill ပဲ။
Team က presentation တင်တယ်။
Slide 30 ခုရှိတယ်။
သုံးနှစ် data ရှိတယ်။
အလွန်ပြည့်စုံသလိုထင်တယ်။
Leader ကမေး—
“Customer ဘာကြောင့်ထွက်သွားလဲဆိုတာ မေးထားသလား?”
မရှိ။
အခု အရေးကြီးတဲ့ hole ပေါ်တယ်။
တစ်ခါတလေ ပညာဆိုတာ—
အချက်ရှိတာတွေကိုဖတ်တာထက်—
မရှိသေးတဲ့အချက်ကို မြင်တာ။
ဒါကြောင့် Meeting မှာ—
“ဘာသိသလဲ?”
မေးသလို—
“ဘာမသိသေးလဲ?”
မေး။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီစကားလေး အရမ်းမှတ်ထား။
“မသိသေးတာကို သိခြင်းသည်လည်း ဆုံးဖြတ်ချက်အတွက် အသုံးဝင်သော အသိပညာတစ်မျိုးဖြစ်သည်။”
ဘာကြောင့်?
Unknown ကို သိရင်—
Risk ထည့်စဉ်းစားနိုင်တယ်။
Unknown ကို Unknown မသိရင်—
Overconfidence ဖြစ်တယ်။
လုပ်ငန်းမှာ အန္တရာယ်အကြီးဆုံးတစ်ခုက—
အဖြေမှားတာမဟုတ်ဘူး။
မသိတာကို သိနေတယ်ထင်တာ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီဟာ စင်္ကီသုတ်က အရမ်းကောင်းကောင်း သတိပေးတဲ့အချက်နဲ့ ဆက်တယ်။
ကိုယ့်ယုံကြည်ချက်၊ reasoning၊ လက်ခံထားတဲ့အမြင်တွေကို သူ့အဆင့်ထက် ပိုမတင်ဖို့။
အထောက်အထားမပြည့်သေးရင်—
“လက်ရှိသက်သေအရ ဖြစ်နိုင်ချေများတယ်”
ပြော။
“သေချာတယ်”
မပြော။
စမ်းပြီးသားမဟုတ်ရင်—
“ယူဆထားတယ်”
ပြော။
“သက်သေပြပြီးပြီ”
မပြော။
ဒီလို စကားအဆင့်ကို evidence အဆင့်နဲ့ ကိုက်အောင်ပြောတာဟာ ရိုးသားမှု။
ဒကာကြီးတို့…
အခု ဒီအချက်ကို မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈၊ အဘယရာဇကုမာရသုတ် နဲ့ ဆက်ကြည့်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က စကားပြောရာမှာ မမှန်တဲ့စကားကို မပြော၊ မှန်ပေမယ့် အကျိုးမရှိတဲ့စကားကို မပြော၊ မှန်ပြီးအကျိုးရှိရင်လည်း သင့်တော်တဲ့အချိန်ကို သိတော်မူတယ်ဆိုတဲ့ အလင်းကို တွေ့ရတယ်။
ဒါ Evidence-Based Decision ရဲ့ communication ဘက်ကို အရမ်းကောင်းတယ်။
Decision maker တစ်ယောက် evidence ရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် Team ကို ဘယ်လိုပြောမလဲ?
Evidence မသေချာသေးတာကို—
“သေချာပါတယ်”
ပြောလို့မရဘူး။
Risk ရှိတာကို ဖုံးလို့မရဘူး။
Investor ဆီ—
အကောင်းဆုံး scenario ကို guaranteed result လို့မပြောရဘူး။
Customer ဆီ—
Pilot result ကို proven result လို့ မပြောရဘူး။
Evidence integrity နဲ့ speech integrity ခွဲလို့မရဘူး။
သက်သေကောင်းရှိပြီး စကားမှာချဲ့ပြောရင်လည်း ပျက်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ခါတလေ “အမှန်ကိုပြောရင် လူတွေကြောက်မယ်”
ဆိုပြီး ဖုံးတယ်။
အဲဒါလည်း သတိထား။
အမှန်ပြောပုံမှာ ပညာလိုတယ်။
MN 58 ရဲ့အလင်းအတိုင်း—
မှန်ရမယ်။
အကျိုးရှိရမယ်။
အချိန်သင့်ရမယ်။
ဒါပေမယ့်—
အကျိုးရှိစေချင်လို့ မမှန်တာပြောခွင့်မရှိ။
ဒါ လုပ်ငန်းခေါင်းဆောင်တွေအတွက် အရေးကြီးတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Evidence-Based Decision မှာ နောက်ထပ်တစ်ခု—
ကြီးမားတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်ကို တစ်ယောက်တည်းရဲ့ Evidence interpretation နဲ့ မပိတ်လိုက်ဖို့။
ဘာကြောင့်?
လူတိုင်းမှာ blind spot ရှိနိုင်တယ်။
Finance က ငွေဘက်မြင်တယ်။
Operations က လည်ပတ်မှုဘက်မြင်တယ်။
Sales က Customer ဘက်မြင်တယ်။
Risk က အန္တရာယ်ဘက်မြင်တယ်။
Ethics ဘက်က ကျင့်ဝတ်ကြည့်တယ်။
ဒီအသံတွေကို သင့်တော်သလို ပေါင်းစပ်ရင် ဆုံးဖြတ်ချက်ပိုပြည့်တယ်။
ဒါကို ဘုရားဟော committee structure လို့ မပြောဘူး။
ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုအလင်း။
ဒါပေမယ့် တစ်ဦးတည်းအမြင်ကို absolute မလုပ်ဖို့ ဆိုတဲ့ ဓမ္မအခြေခံနဲ့ ကိုက်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ခါတလေ အဖွဲ့မှာ ဘယ်သူမှ မတူတဲ့အမြင်မပြောရဲဘူး။
CEO က—
“ဒီProject သွားမယ်”
ပြော။
အားလုံး—
“ကောင်းပါတယ်”
ဆို။
Evidence-Based လား?
Meeting slide တွေမှာ data အများကြီးပါရင်တောင်—
အောက်ကလူတွေ ဆန့်ကျင်Evidence မတင်ရဲရင် quality မပြည့်ဘူး။
ဒါကြောင့် Leader က—
“ဒီဆုံးဖြတ်ချက် မလုပ်သင့်ဘူးဆိုတဲ့ evidence ရှိရင် ပြောပါ”
လို့ ဖိတ်ခေါ်နိုင်ရမယ်။
Feedback တရားနဲ့ ဒီနေရာမှာ ဆက်တယ်။
Evidence culture ဖြစ်ဖို့ psychological safety လိုတယ် ဆိုတာ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ application ဖြစ်တယ်။
မြန်မာလို ရိုးရိုး—
မကောင်းသတင်းပြောသူကို အပြစ်ပေးတဲ့အဖွဲ့မှာ သက်သေကောင်း မရနိုင်ဘူး။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီစကားလေး လေးနက်တယ်။
Manager က data တောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် data မကောင်းရင် data ယူလာသူကို ဆူတယ်။
နောက်လ data ဘယ်လိုဖြစ်မလဲ?
လှလာမယ်။
အဖြစ်မှန်ကောင်းလာတာမဟုတ်။
Report လှလာတာ။
ဒါကြောင့်—
Evidence-Based Culture ရဲ့ရန်သူတစ်ခုက Bad News ကို အပြစ်ပေးခြင်း။
မကောင်းတဲ့အချက်ရလာရင်—
“ဘယ်သူ့အပြစ်လဲ”
မေးမတိုင်ခင်—
“ဘာဖြစ်နေတာလဲ”
မေး။
အပြစ်ရှိသူရှိရင် နောက်မှ သင့်တော်စွာတာဝန်ယူစေ။
ဒါပေမယ့် facts မပျောက်စေနဲ့။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တရားဓမ္မဘက်မှာ ဒီစိတ်ထားရဲ့ အရင်းက—
အမှန်ကို ကြောက်မနေခြင်း။
အမှန်က ကိုယ်ကြိုက်တာနဲ့မတူနိုင်တယ်။
တစ်ခါတလေ ကိုယ့်အမှားပြတယ်။
တစ်ခါတလေ ကိုယ်ယုံခဲ့တာမှားကြောင်းပြတယ်။
တစ်ခါတလေ အရမ်းကြိုးစားထားတဲ့ Project ကို ရပ်သင့်ကြောင်းပြတယ်။
အဲဒီအခါ—
“ဒီEvidence မကြိုက်ဘူး”
ဆိုပြီး ဖျက်မလား?
ဒါမှမဟုတ်—
“နာပေမယ့် အမှန်ကိုကြည့်မယ်”
ဆိုမလား?
ဒီမှာ ဓမ္မရှိမရှိ ပေါ်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
အမှန်ကိုချစ်တာဟာ ကိုယ်မှန်တာကိုချစ်တာမဟုတ်ဘူး။
ဒီစကား မှတ်ထားပါ။
ကိုယ်မှန်ချင်တာ—
မာနနဲ့ရောနိုင်တယ်။
အမှန်သိချင်တာ—
ပညာဆီ ဦးတည်တယ်။
Evidence-Based Decision ရဲ့နက်ဆုံးအကျင့်တစ်ခုက—
ကိုယ်မှားနိုင်ကြောင်း နေရာထားခြင်း။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ကိုယ်မှားနိုင်တယ်ဆိုတာနဲ့ self-confidence မရှိတာမဟုတ်ဘူး။
ပညာရှိ Confidence က—
“ငါအကုန်သိတယ်”
မဟုတ်။
“သိထားသလောက်နဲ့ အကောင်းဆုံးဆုံးဖြတ်မယ်၊ အချက်အသစ်ရရင် ပြန်စစ်နိုင်တယ်”
ဆိုတာ။
ဒါပိုခိုင်မာတယ်။
တစ်ခါတလေ “အမြဲသေချာပြောတဲ့Leader” ထက်—
“ဒါက ကျွန်တော်တို့သိထားတာ၊ ဒီအပိုင်းမသေချာသေးဘူး”
ပြောတတ်တဲ့ Leader ကို လူပိုယုံနိုင်တယ်။
ဘာကြောင့်?
စကားရဲ့ Evidence level ကို မချဲ့လို့။
ဒကာကြီးတို့…
နောက်ထပ် စိတ်ကူးယဉ်အခြေအနေတစ်ခု။
အဖွဲ့တစ်ခုမှာ Sales လေးလဆက်ကျတယ်။
CEO က—
“Sales team မကောင်းလို့”
ဆို။
ဒီဟာ conclusion။
Evidence စုကြည့်။
Lead ဝင်တာလည်း ကျနေတယ်။
Website conversion ကျနေတယ်။
Delivery complaints တက်နေတယ်။
Competitor တစ်ယောက် ဈေးသက်သာတဲ့ product ထုတ်ထားတယ်။
အခု Sales team တစ်ခုတည်းပြဿနာလား?
မဟုတ်နိုင်တော့ဘူး။
ဒါကြောင့်—
Evidence-Based Decision က လူတစ်ယောက်ကို အလွယ်အပြစ်တင်ခြင်းကို တားပေးတတ်တယ်။
Root cause နီးလာတယ်။
ဒါ ဓမ္မတစ်ခုလို့ မတင်ဘူး။
ဒါပေမယ့် အကြောင်းအကျိုးကို မှန်မှန်ကြည့်တဲ့ပညာနဲ့ ကိုက်တယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ဖက်မှာ Evidence ရှာရင်း အဆုံးမရှိမလုပ်နဲ့။
Data တစ်ခုထပ်။
Report တစ်ခုထပ်။
Survey တစ်ခုထပ်။
Decision မချ။
ဒါကို analysis paralysis လို့ ခေတ်သစ်မှာ ခေါ်တတ်တယ်။
မြန်မာလို ရိုးရိုး—
အချက်အလက်အဆုံးမဲ့စုရင်း လုပ်သင့်တာမလုပ်နိုင်ခြင်း။
Evidence-Based Decision ရဲ့ရည်ရွယ်ချက်က—
Evidence စုတာကိုယ်တိုင် မဟုတ်ဘူး။
ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပိုကောင်းစေဖို့။
ဒါကြောင့် လုံလောက်လာရင် ဆုံးဖြတ်။
လိုရင် သေးသေးစမ်း။
Review point ထား။
ဒါ Pilot Test တရားနဲ့ ဆက်စပ်တယ်။
ဒကာကြီးတို့…
“လုံလောက်တယ်” ဆိုတာ နံပါတ်တစ်ခု universal မရှိဘူး။
ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့—
ကုန်ကျစရိတ်၊
ပြန်ပြင်လွယ်မလွယ်၊
လူ့အန္တရာယ်၊
အချိန်အရေးပေါ်မှု၊
မသေချာမှု၊
ဖြစ်နိုင်တဲ့ဆုံးရှုံးမှု—
ပေါ်မူတည်တယ်။
ရုံးခန်းစားပွဲနေရာပြောင်းတာဆို Evidence နည်းနည်းနဲ့ စမ်းလို့ရတယ်။
လူ့ဘေးကင်းရေးဆိုင်ရာကိစ္စဆို အဲဒီလိုမရဘူး။
ဒါကြောင့်—
Decision threshold ကို Risk နဲ့ညှိ။
ဒါ လောကီစီမံခန့်ခွဲမှုအလင်း။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီနေရာမှာ MN 61 ပြန်အသက်ဝင်တယ်။
ကိုယ်၊ သူတစ်ပါး၊ နှစ်ဖက်လုံးကို ထိခိုက်မှုဖြစ်နိုင်ခြေ ကြီးလေ—
မပြုမီဆင်ခြင်မှု ပိုတင်းရမယ်။
“မြန်မြန်ဆုံးဖြတ်တာက ခေါင်းဆောင်ကောင်း”
လို့ တစ်ဖက်သတ်မယူနဲ့။
တချို့အချိန် မြန်ဖို့လိုတယ်။
တချို့အချိန်—
မစစ်ဘဲမြန်တာက ပေါ့ဆမှု။
နှေးတာလည်း အမြဲပညာမဟုတ်။
အခွင့်အရေးလွတ်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့်—
အရေးပေါ်မှု၊ Evidence၊ Risk ကို ချိန်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီတရားကို မိမိဘဝထဲ လက်တွေ့သုံးချင်ရင် Decision တစ်ခုရှေ့မှာ စိတ်ထဲ မေးခွန်းတချို့ ထားနိုင်တယ်။
ဒါ ဘုရားဟော checklist လို့ မယူနဲ့။
လောကီအသုံးချမှုအဖြစ် ဦးဇင်းတို့ စုစည်းပေးတာ။
“ငါဘာသိလဲ?”
“အဲဒါကို ဘယ်လိုသိတာလဲ?”
“ဘယ်ရင်းမြစ်ကလဲ?”
“ဘယ်အချက်က ယူဆချက်လဲ?”
“ဆန့်ကျင်တဲ့အထောက်အထား ရှိလား?”
“ဘာမသိသေးလဲ?”
“မှားရင် ဘယ်သူထိခိုက်မလဲ?”
“သက်သေအသစ်ရရင် ဘာအချိန်ပြန်ကြည့်မလဲ?”
ဒီလို။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီမေးခွန်းတွေကို နေ့တိုင်းအရာရာမှာ အရှည်ကြီးမေးဖို့ မလိုဘူး။
အရေးကြီးတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ အသုံးချ။
တစ်ခါတလေ စက္ကန့်ပိုင်းလောက်တောင် ကယ်တင်တယ်။
အလုပ်မှာ Email တစ်စောင်ရတယ်။
စိတ်ဆိုးတယ်။
ချက်ချင်းပြန်မပို့ခင်—
“အမှန်တကယ်သူပြောတာဘာလဲ?”
စစ်။
မိသားစုမှာ သတင်းတစ်ခုကြားတယ်။
တစ်ယောက်ကိုဆူမယ့်အစား—
“ကိုယ်တိုင်သိတာလား? ကြားတာလား?”
စစ်။
လုပ်ငန်းမှာ opportunity တစ်ခုလာတယ်။
“လူတိုင်းဝင်နေတယ်”
ဆိုတာနဲ့ မဝင်ခင်—
ကိုယ့်အတွက် Evidence ဘာလဲ?
စစ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Social media ခေတ်မှာ Evidence-Based Decision ပိုအရေးကြီးတယ်။
Video clip ၁၅ စက္ကန့်တွေ့တယ်။
အဖြစ်အပျက်အပြည့်လား?
မသိ။
Screenshot တွေ့တယ်။
မူရင်းရှိလား?
မသိ။
Headline တွေ့တယ်။
Article ထဲဘာရေးလဲ?
မဖတ်သေး။
Comment တစ်ခုများလာတယ်။
အဲဒါနဲ့ အမှန်ဖြစ်သွားလား?
မဖြစ်မနေမဟုတ်။
ဒါကြောင့်—
မြန်မြန်ရတဲ့အချက်အလက်ကို မြန်မြန်ဆုံးဖြတ်ချက် မလုပ်နဲ့။
အထူးသဖြင့် လူ့နာမည်၊ အဖွဲ့အစည်း၊ ကျန်းမာရေး၊ ငွေကြေး၊ ဥပဒေလို ထိခိုက်မှုများတဲ့ကိစ္စတွေမှာ။
ဒကာကြီးတို့…
မစစ်ရသေးတဲ့သတင်း Share လုပ်ခြင်းကလည်း Decision တစ်ခုပါ။
“Share” နှိပ်တာ သေးတယ်ထင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်ကနေ လူတစ်ရာဆီသွားနိုင်တယ်။
မမှန်ရင်?
သူတစ်ပါးထိခိုက်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် MN 58 ရဲ့ အမှန်၊ အကျိုးရှိမှု၊ အချိန်သင့်မှုကို သတိရ။
“ငါကြားတာပဲ”
ဆိုတဲ့အကြောင်းပြချက်က ထိခိုက်မှုကို အမြဲမဖျက်နိုင်ဘူး။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တရားကျင့်ရေးထဲကို နည်းနည်းနက်ကြည့်။
Evidence-Based Decision ဆိုတဲ့ လောကီစကားကို တရားကျင့်ရေးနဲ့ တန်းတူမလုပ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် ယထာဘူတမြင်လိုတဲ့စိတ် ဆီကို အလင်းယူလို့ရတယ်။
ကိုယ့်စိတ်ထဲ ဒေါသရှိတယ်။
အခု Evidence ဘာလဲ?
“ဒေါသရှိတယ်”
ဒါကိုသိ။
စိတ်က—
“သူမကောင်းလို့ ငါဒေါသထွက်တာ”
ဆို။
ဒီ conclusion ကို ချက်ချင်းမယုံ။
ကိုယ့်မာနပါလား?
ပင်ပန်းနေလား?
မိမိလိုချင်တာမရလို့လား?
ပြန်ကြည့်။
ဒါက ဘာဖြစ်သလဲ?
အတွင်းသက်သေကိုလည်း စိစစ်တာ။
ဒကာကြီးတို့…
တရားထိုင်တဲ့အခါ စိတ်ပျံ့တယ်။
Fact—
စိတ်ပျံ့တယ်။
Conclusion—
“ငါ တရားမရဘူး”
Evidence မပြည့်ဘူး။
ဒီနေ့တစ်နေ့ပျံ့တာနဲ့ ဘဝတစ်ခုလုံးမရဘူးဆိုတာ ဘယ်လိုသိ?
ပြန်လာ။
သတိထား။
လေ့ကျင့်။
ဒီလိုဆို ကိုယ့်ကိုယ်ကို မတရားဆုံးဖြတ်ခြင်းလျော့တယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ ကိုယ့်ဘဝမှာ failure တစ်ခုရှိတယ်။
Project တစ်ခုမအောင်မြင်။
Fact။
“ငါဟာ အရှုံးသမား”
ဒါ Evidence-Based conclusion မဟုတ်။
Project ဘာကြောင့်မအောင်မြင်?
ဘာသင်ခဲ့?
အခြားအလုပ်တွေမှာ ဘာဖြစ်ခဲ့?
သက်သေအပြည့်ကြည့်။
တစ်ခါတလေ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြောတဲ့အကြမ်းဆုံးစကားတွေဟာ—
သက်သေမရှိတဲ့ verdict ဖြစ်နေတတ်တယ်။
ဒါကို ရပ်။
ဒကာကြီးတို့…
တစ်ဖက်မှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အမြဲကောင်းတယ်လို့လည်း evidence မရှိဘဲ မတင်နဲ့။
“ငါလူကောင်းပဲ”
ဆိုတာနဲ့မပြီး။
အခက်အခဲမှာ ဘယ်လို?
ငွေကြေးအကျိုးရှိချိန် ဘယ်လို?
တစ်ယောက်တည်းရှိချိန် ဘယ်လို?
အာဏာရချိန် ဘယ်လို?
AN 4.192 ရဲ့ အလင်းက ဒီနေရာမှာလည်း နက်တယ်—
လူတစ်ယောက်ရဲ့အရည်အသွေးကို အခြေအနေ၊ အချိန်နဲ့ သိလာရတယ်။
ကိုယ့်ကိုယ်ကိုပါ ဒီလို ရိုးသားစွာကြည့်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
Evidence-Based Decision ရဲ့ အဆုံးရည်ရွယ်ချက်ဟာ—
အမြဲမှန်ဖို့ မဟုတ်ဘူး။
လူဖြစ်လို့ အမြဲမှန်ဖို့ မဖြစ်နိုင်။
ရည်ရွယ်ချက်က—
မမှန်နိုင်ခြေကို ပညာနဲ့လျှော့ဖို့၊ မှားရင် စောစောသိဖို့၊ သိရင် ပြင်ဖို့၊ အမှားကို ဖုံးမထားဖို့။
ဒီစကား အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
အမြဲမှန်မယ့် system ရှာနေရင် မတွေ့နိုင်ဘူး။
ဒါပေမယ့်—
မှားတာကို စောစောဖော်ထုတ်နိုင်တဲ့ system တည်လို့ရတယ်။
ဒါ ပိုလက်တွေ့ကျတယ်။
ဒကာကြီးတို့…
ဒီလိုစနစ်မှာ—
Bad news ကို လက်ခံရတယ်။
ဆန့်ကျင်တဲ့အမြင်ကို နားထောင်ရတယ်။
Data quality ကို စစ်ရတယ်။
မသိတာဝန်ခံရတယ်။
After-action review လုပ်ရတယ်။
အဲဒီတော့ Evidence-Based Decision က နည်းပညာတစ်ခုတည်းမဟုတ်တော့ဘူး။
Character discipline လည်းလိုတယ်။
မြန်မာလို—
စိတ်အကျင့်လိုတယ်။
ရိုးသားမှုလိုတယ်။
မာနလျှော့မှုလိုတယ်။
သည်းခံမှုလိုတယ်။
သတိလိုတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခါတလေ Leader က အချက်အလက်မကောင်းတာကြားရင်—
“ဘယ်သူ့ကြောင့်ဖြစ်တာလဲ?”
ပထမမေးတယ်။
လူတွေကြောက်။
Data ဖုံး။
အစား—
“အခု အမှန်တကယ်ဘာဖြစ်နေတာလဲ?”
အရင်မေး။
ဒီစကားလေးက culture တစ်ခုလုံးပြောင်းနိုင်တယ်။
အမှန်သိပြီးမှ—
တာဝန်ဘယ်မှာ?
စနစ်ဘယ်မှာ?
ပြင်ဖို့ဘာလို?
ဆက်။
ဒကာကြီးတို့…
ဓမ္မဘက်မှာလည်း ဒုက္ခကို အရင်အမှန်အတိုင်းသိဖို့ လိုတယ်။
“မဖြစ်ပါဘူး”
“ငါအဆင်ပြေပါတယ်”
ဆိုပြီး ဖုံးနေတယ်ဆို သစ္စာကို မမြင်ဘူး။
ဒါကြောင့် Evidence-Based စိတ်ထားရဲ့ အလင်းတစ်ခုက—
မနှစ်သက်တဲ့အမှန်ကိုလည်း ကြည့်ရဲခြင်း။
အဲဒီအချက်ဟာ သစ္စာလေးပါးဆီ အရမ်းလှလှပပ ဆက်သွားတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
အခု ဒီနေ့တရားကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ နက်နက်ဆင်းကြည့်ရအောင်။
ဒုက္ခသစ္စာ။
သက်သေမရှိဘဲ ဆုံးဖြတ်တဲ့အခါ ဒုက္ခဖြစ်တယ်။
ကြားသတင်းနဲ့ လူကိုအပြစ်ပေးမိတယ်။
အိမ်ထောင်ရေးမှာ မဟုတ်တာစွပ်စွဲမိတယ်။
လုပ်ငန်းမှာ assumption မှားလို့ ငွေဆုံးတယ်။
Customer problem ကိုမှားနားလည်လို့ အဖြေမှားတယ်။
လူမှားခန့်မိတယ်။
အလျင်စလိုချဲ့ပြီး မနိုင်တော့ဘူး။
တစ်ဖက်မှာ evidence အများကြီးရှိပေမယ့် ဆုံးဖြတ်မရဲလို့ အခွင့်အရေးလွတ်တာလည်း ဒုက္ခ။
အချက်အလက်ကို မာနနဲ့ငြင်းလို့ အမှားကြီးလာတာလည်း ဒုက္ခ။
ဒါ ဒုက္ခ။
ပိုနက်သွားရင်—
လူ့စိတ်က မသေချာမှုကို မကြိုက်ဘူး။
အဖြေသေချာချင်တယ်။
ကိုယ့်အမြင်မှန်ချင်တယ်။
ကိုယ့်ပုံရိပ်ကောင်းချင်တယ်။
ဒီလို စိတ်လှုပ်ရှားမှုတွေကြား အမှန်မမြင်နိုင်တာလည်း ဒုက္ခ။
သမုဒယသစ္စာ။
ဒီဒုက္ခနောက်မှာ ဘာရှိ?
တဏှာ။
“ငါလိုချင်တဲ့အဖြေပဲ ထွက်ရမယ်”
ဆိုတဲ့လိုချင်မှု။
“ငါ့ Project အောင်မြင်ရမယ်”
“ငါခန့်တဲ့လူက မှန်ရမယ်”
“ငါ့ဆုံးဖြတ်ချက်မှားလို့မရဘူး”
“ငါ့ကို လူတွေတော်တယ်ထင်ရမယ်”
ဒီတဏှာက Evidence ကို ရွေးဖတ်တယ်။
မာနက—
ဆန့်ကျင်Evidence မကြားချင်ဘူး။
ဒိဋ္ဌိဖမ်းဆုပ်မှုက—
“ဒါပဲအမှန်”
လုပ်တယ်။
ဘယတရားက—
အန္တရာယ် evidence ကို အကြီးချဲ့တယ်။
လောဘက—
အမြတ် evidence ကို အကြီးချဲ့တယ်။
ဒီသမုဒယကို သိရမယ်။
နိရောဓသစ္စာ။
ကိုယ့်အမြင်မှန်ရမယ်ဆိုတဲ့ ဖမ်းဆုပ်မှု လျော့လာရင်—
“ငါမှားနိုင်တယ်”
ပြောနိုင်တယ်။
“ဒီEvidence က ငါ့အမြင်နဲ့မကိုက်ပေမယ့် ကြည့်မယ်”
ဆိုနိုင်တယ်။
“မသေချာသေးဘူး”
ပြောနိုင်တယ်။
“ဆုံးဖြတ်ချက်ပြန်ပြင်ရမယ်”
ပြောနိုင်တယ်။
စိတ်ပေါ့လာတယ်။
အဖွဲ့ကလည်း အမှန်ပြောရဲလာတယ်။
မိသားစုမှာလည်း အထင်မှားမှုလျော့တယ်။
ဒါ လောကီအဆင့်မှာ ဖမ်းဆုပ်မှုလျော့လို့ ရတဲ့အေးချမ်းမှု။
အဆုံးစွန်နိရောဓကတော့ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်တို့ အပြီးချုပ်ငြိမ်းရာ။
Evidence-Based Decision က နိဗ္ဗာန်မဟုတ်ဘူး။
ဒါကိုမရော။
ဒါပေမယ့် အမှန်ကို အမှန်အတိုင်းမြင်ချင်တဲ့စိတ်၊ ကိုယ့်အမြင်မဖမ်းချင်တဲ့စိတ်ဟာ ဓမ္မလမ်းကို အထောက်အကူဖြစ်စေနိုင်တယ်။
မဂ္ဂသစ္စာ။
သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့—
Fact နဲ့ assumption ခွဲ။
Evidence အားကောင်းအားနည်း ခွဲ။
အကျိုးအပြစ်ကြည့်။
အကြောင်းနဲ့အကျိုးကို ရောမထား။
သမ္မာသင်္ကပ္ပနဲ့—
လောဘတစ်ခုတည်းနဲ့ decision မချ။
မုန်းတီးမှုကြောင့် လူတစ်ယောက်အပေါ် evidence ကို လွဲမဖတ်။
မထိခိုက်လိုစိတ်ထား။
သမ္မာဝါစာနဲ့—
Evidence ရှိသလောက်ပဲပြော။
မသေချာတာကို သေချာမပြော။
မျှော်မှန်းချက်ကို လက်ရှိအဖြစ်မှန်လို မပြော။
မကောင်းတဲ့သတင်းကို မဖုံး။
သမ္မာကမ္မန္တနဲ့—
မှားတဲ့အချက်ပေါ် လူကို မတရားအရေးမယူ။
လုပ်မယ့်အမှုမှာ ကိုယ်၊ သူတစ်ပါး၊ နှစ်ဖက်လုံးကို ထိခိုက်မှုရှိမရှိ ဆင်ခြင်။
သမ္မာအာဇီဝနဲ့—
အမြတ်တက်တဲ့ evidence ရှိတာနဲ့ မရိုးသားတဲ့နည်းကို မသုံး။
Customer၊ အလုပ်သမား၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကို မတရားမပြု။
သမ္မာဝါယာမနဲ့—
မှားတဲ့ယူဆချက်ကို ဆက်ကာကွယ်မနေ။
သက်သေသစ်ရရင် ပြင်။
ကောင်းတဲ့စနစ်ကို တိုးပွားစေ။
သမ္မာသတိနဲ့—
Evidence ဖတ်ချိန် ကိုယ့်လောဘ၊ ဒေါသ၊ မာန၊ ကြောက်စိတ်ကို သိ။
“ငါဘာကြောင့် ဒီအချက်ကို အရမ်းယုံချင်နေတာလဲ?”
သိ။
သမ္မာသမာဓိနဲ့—
အသံကျယ်တဲ့အမြင်တိုင်းနောက် မပြေးဘဲ သက်ဆိုင်ရာအချက်တွေကို အာရုံတည်ပြီး စိစစ်။
ဒီလိုမဂ္ဂအလင်းနဲ့ လောကီဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပိုသန့်စင်နိုင်တယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
အခုဒီတရားကို အလွန်ရိုးရိုးလေး စုမယ်။
Evidence-Based Decision ဆိုတာ—
နံပါတ်များများရှိတာမဟုတ်။
Report အထူကြီးရှိတာမဟုတ်။
Expert တစ်ယောက်ပြောတာပဲ မဟုတ်။
လူအများသဘောတူတာပဲ မဟုတ်။
ကိုယ့်ယုတ္တိကောင်းတာပဲ မဟုတ်။
ဘယ်အချက်က အမှန်တကယ်သိထားတာ?
ဘယ်အချက်က ယူဆထားတာ?
Source ဘယ်လောက်ယုံရလဲ?
အချိန်ကြာကြာ Pattern ရှိလား?
မေးခွန်းနဲ့ ဆိုင်တဲ့Evidence လား?
ဆန့်ကျင်တဲ့Evidence ရှိလား?
ဘာမသိသေးလဲ?
မှားရင် အကျိုးဆက်ဘာလဲ?
လုပ်ပြီးနောက် ဘယ်လိုပြန်စစ်မလဲ?
ဒါတွေကို ပညာနဲ့ကြည့်ပြီး—
သီလမပျက်ဘဲ တာဝန်ယူဆုံးဖြတ်ခြင်း။
ဒါပါပဲ။
ဒကာကြီးတို့…
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉၅ က ကိုယ်ယုံထားတာကို အဆုံးစွန်အမှန်လို့ အလျင်စလို မတင်ဖို့ သင်ပေးတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၉၂ က လူ့အရည်အသွေးတစ်ခုကို သိဖို့ အချိန်ကြာကြာ၊ သတိထားပြီး၊ ပညာနဲ့ လေ့လာရကြောင်း သင်ပေးတယ်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ က မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် အကျိုးအပြစ် ပြန်ဆင်ခြင်ဖို့ သင်ပေးတယ်။
ဒီဃနိကာယ် ၁ က ချီးကျူး၊ ကဲ့ရဲ့သံကြား စိတ်မလှုပ်မှ အမှန်အမှားကို ပိုရှင်းစွာ ခွဲနိုင်ကြောင်း အလင်းပေးတယ်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈ က အမှန်နဲ့ အကျိုးရှိမှုကို စကားပြောမှုမှာ မဖြစ်မနေ ထိန်းသိမ်းရကြောင်း အလင်းပေးတယ်။
ဒီအလင်းတွေ ပေါင်းလိုက်ရင်—
Evidence-Based Decision ဟာ စာရင်းဇယားသိတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်တော့ဘူး။
အမှန်ကိုချစ်တဲ့ စိတ်အကျင့်တစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ယနေ့ နာယူရသော ဓမ္မကုသိုလ်အကြောင်းကြောင့်—
မိမိတို့သည် ကြားသတင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် အလျင်စလို မဆုံးဖြတ်ကြပါစေနှင့်။
လူများပြောကြသည်ဟူသော အကြောင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် အမှန်ဟု မတင်ကြပါစေနှင့်။
အစဉ်အလာရှိရုံဖြင့် အကြောင်းပြချက်မစစ်ဘဲ မလိုက်ကြပါစေနှင့်။
ကိုယ့်အမြင် ယုတ္တိရှိသည်ဟုထင်ရုံဖြင့် သက်သေပြပြီးပြီဟု မယူကြပါစေနှင့်။
ကိုယ့်အတွေ့အကြုံတစ်ခုကို လူတိုင်းအတွက် အမှန်တရားအဖြစ် မချဲ့ကြပါစေနှင့်။
အထောက်အထား၏ အဆင့်ကို အဆင့်အတိုင်း သိနိုင်ကြပါစေ။
လူတစ်ယောက်၏အတွေ့အကြုံကို လူတစ်ယောက်၏အတွေ့အကြုံအဖြစ် သိနိုင်ကြပါစေ။
လူအနည်းငယ်၏အတွေ့အကြုံကို လူအနည်းငယ်၏အတွေ့အကြုံအဖြစ် သိနိုင်ကြပါစေ။
အချိန်ကြာကြာ ထပ်တလဲလဲ တွေ့မြင်ရသော pattern ကိုလည်း အလေးထားနိုင်ကြပါစေ။
သက်သေသေးသေးကို အဆိုကြီးကြီးမလုပ်ကြပါစေနှင့်။
သက်သေခိုင်လာလျှင်လည်း မှန်သလောက်ကို ရိုးသားစွာ လက်ခံနိုင်ကြပါစေ။
“ကျွန်တော်သိသလောက်” ဟု သိသလောက်ပြောနိုင်ကြပါစေ။
“လက်ရှိအထောက်အထားအရ” ဟု ကန့်သတ်ချက်ကို ထားနိုင်ကြပါစေ။
“ဒီအချက် မသေချာသေးပါ” ဟု ပြောရဲကြပါစေ။
“မသိသေးပါ” ဟူသောစကားကို မရှက်ကြပါစေနှင့်။
မသိသေးသောအရာကို မာနကြောင့် ဖြည့်မပြောကြပါစေနှင့်။
မသေချာမှုကို ခဏခံနိုင်ကြပါစေ။
လိုအပ်သည့်သက်သေကို ရှာနိုင်ကြပါစေ။
သက်သေကို ရှာရာတွင် မိမိကြိုက်သောအချက်ကိုပဲ မရွေးကြပါစေနှင့်။
မိမိယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်သောသက်သေကိုလည်း ကြည့်ရဲကြပါစေ။
“ငါမှားနိုင်သလား” ဟူသောမေးခွန်းကို မာနမထိခိုက်ဘဲ မေးနိုင်ကြပါစေ။
လုပ်ငန်းရှင်များသည် လှပသောနံပါတ်နှင့် သက်ဆိုင်သောနံပါတ်ကို ခွဲနိုင်ကြပါစေ။
Follower များခြင်းကို Customer value နှင့် မရောကြပါစေနှင့်။
Like များခြင်းကို ဝယ်လိုအားသက်သေဟု တန်းမတင်ကြပါစေနှင့်။
Revenue တက်ခြင်းကို လုပ်ငန်းအားလုံးကျန်းမာသည်ဟု တန်းမတင်ကြပါစေနှင့်။
အမြတ်၊ ကုန်ကျစရိတ်၊ လူ့အကျိုး၊ လည်ပတ်နိုင်မှု၊ သီလ၊ အန္တရာယ်တို့ကို သင့်တော်သလို ပေါင်းစပ်ကြည့်နိုင်ကြပါစေ။
အချက်အလက်များလွန်း၍ အရေးကြီးသည့်အရာပျောက်မသွားကြပါစေနှင့်။
မေးခွန်းနှင့် တကယ်ဆိုင်သည့်သက်သေကို ရွေးတတ်ကြပါစေ။
မိမိမေးခွန်းကို မရှင်းဘဲ Data စုရင်း အချိန်မကုန်ကြပါစေနှင့်။
မသိသေးသည့်အချက်ကို ရှင်းလင်းစွာ သိနိုင်ကြပါစေ။
Unknown ကို ဖုံးကွယ်မထားကြပါစေနှင့်။
အန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်ခြေကို ထည့်တွက်နိုင်ကြပါစေ။
ရင်းမြစ်ကို စိစစ်နိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ်တိုင်မြင်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးဆီမှကြားခြင်း၊ မှတ်တမ်းအထောက်အထားရှိခြင်းတို့ကို မရောကြပါစေနှင့်။
ကျွမ်းကျင်သူ၏အမြင်ကို လေးစားနိုင်ကြပါစေ။
သို့သော် လူတစ်ယောက်၏ကျွမ်းကျင်မှုကို နယ်ပယ်အားလုံး၏အာဏာအဖြစ် မယူကြပါစေနှင့်။
အရေးကြီးသည့်ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် သက်ဆိုင်ရာပညာရှင်များ၊ ယုံကြည်ရသောရင်းမြစ်များနှင့် စနစ်တကျစစ်ဆေးနိုင်ကြပါစေ။
ကျန်းမာရေး၊ ဥပဒေ၊ လူ့ဘေးကင်းရေးနှင့် ငွေကြေးအရေးကြီးဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် မိတ်ဆွေစကား၊ Online post နှင့် ကိုယ်ပိုင်ယူဆချက်တို့ကို ကျွမ်းကျင်အကြံနှင့် မရောကြပါစေနှင့်။
လုပ်ငန်းခေါင်းဆောင်များသည် မကောင်းသောသတင်းကို နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။
မကောင်းသော data ယူလာသူကို ရန်သူမလုပ်ကြပါစေနှင့်။
အမှန်ပြောသူကို အပြစ်ပေးသော ယဉ်ကျေးမှု မဖန်တီးကြပါစေနှင့်။
မကောင်းသည့်ရလဒ်ကို ဖုံးကွယ်၍ Report လှအောင် မလုပ်ကြပါစေနှင့်။
Report လှခြင်းထက် အဖြစ်မှန်ကို ပိုတန်ဖိုးထားနိုင်ကြပါစေ။
တစ်ဖက်သတ်အမြင်မဖြစ်စေရန် သက်ဆိုင်ရာအဖွဲ့များ၏အသံကို နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။
ရာထူးမြင့်သူ၏အမြင်ကို သက်သေမရှိဘဲ fact မလုပ်ကြပါစေနှင့်။
အောက်လူ၏အမြင်ကိုလည်း ရာထူးနိမ့်လို့ အလိုအလျောက် ပယ်မထားကြပါစေနှင့်။
အမှန်တရားကို ရာထူးထက် ပိုကြီးစေနိုင်ကြပါစေ။
ဆုံးဖြတ်ချက်ချပြီးနောက် အတ္တကြောင့် မကာကွယ်ကြပါစေနှင့်။
အချက်အသစ်ပေါ်လာပါက ပြန်လည်စစ်ဆေးနိုင်ကြပါစေ။
မူဝါဒမှာတည်သော်လည်း အမှားမှာ မတည်ကြပါစေနှင့်။
သီလမှာတည်နိုင်ကြပါစေ။
ရိုးသားမှုမှာတည်နိုင်ကြပါစေ။
လူ့အကျိုးမှာတည်နိုင်ကြပါစေ။
သို့သော် နည်းလမ်းမှားပါက ပြင်နိုင်ကြပါစေ။
မိသားစုများအတွင်း ကြားသတင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် တစ်ဖက်လူကို မစွပ်စွဲကြပါစေနှင့်။
သားသမီးတစ်ခါမှားခြင်းကို ဘဝတစ်ခုလုံး၏အဆုံးအဖြတ် မလုပ်ကြပါစေနှင့်။
အပြုအမူ Pattern ကိုလည်း မလျစ်လျူရှုကြပါစေနှင့်။
နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။
မေးနိုင်ကြပါစေ။
စစ်နိုင်ကြပါစေ။
တိကျသည့်အကြောင်းပေါ် တိကျသည့်လုပ်ရပ် ပြုနိုင်ကြပါစေ။
ခံစားချက်ကိုလည်း လူ့အတွေ့အကြုံအဖြစ် လေးစားနိုင်ကြပါစေ။
သို့သော် ခံစားချက်မှ ထွက်လာသော ယူဆချက်အားလုံးကို အလိုအလျောက်အမှန်မယူကြပါစေနှင့်။
Social media ပေါ်တွင် Video အတိုတစ်ခု၊ Screenshot တစ်ခု၊ Headline တစ်ခုကို အဖြစ်အပျက်အပြည့်ဟု မယူကြပါစေနှင့်။
မူရင်းရင်းမြစ်ကို စစ်နိုင်ကြပါစေ။
Context ကို ရှာနိုင်ကြပါစေ။
မစစ်ရသေးလျှင် မဖြန့်ကြပါစေနှင့်။
သမ္မာဝါစာကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေ။
တရားကျင့်ရာတွင်လည်း—
စိတ်ပျံ့ခြင်းတစ်ကြိမ်ကို မိမိတရားမရနိုင်ကြောင်း သက်သေဟု မယူကြပါစေနှင့်။
အမှားတစ်ကြိမ်ကို မိမိသည် အရှုံးသမားဖြစ်ကြောင်း verdict မလုပ်ကြပါစေနှင့်။
လောဘရှိလျှင် လောဘရှိသည်ဟု သိနိုင်ကြပါစေ။
ဒေါသရှိလျှင် ဒေါသရှိသည်ဟု သိနိုင်ကြပါစေ။
မောဟရှိလျှင် မောဟရှိသည်ဟု သိနိုင်ကြပါစေ။
အဲဒီစိတ်ပေါ်လာရခြင်း၏အကြောင်းကို ပညာဖြင့် ကြည့်နိုင်ကြပါစေ။
မိမိစိတ်က ဖန်တီးသောဇာတ်လမ်းကို အမှန်တရားနှင့် မရောကြပါစေနှင့်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉၅ ၏အလင်းအတိုင်း မိမိယုံကြည်ချက်ကို သူ့အဆင့်ထက် မတက်စေကြပါစေနှင့်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၉၂ ၏အလင်းအတိုင်း လူ့အရည်အသွေးကို တစ်ခဏ၊ တစ်ဖြစ်ရပ်တည်းဖြင့် မဆုံးဖြတ်ဘဲ အချိန်၊ သတိ၊ ပညာတို့ဖြင့် လေ့လာနိုင်ကြပါစေ။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ ၏အလင်းအတိုင်း ပြုမည့်အမှုကို မပြုမီဆင်ခြင်၊ ပြုနေစဉ် ပြန်ကြည့်၊ ပြုပြီးနောက် အကျိုးဆက်ကို ပြန်ဆင်ခြင်နိုင်ကြပါစေ။
ဒီဃနိကာယ် ၁ ၏အလင်းအတိုင်း ချီးကျူး၊ ကဲ့ရဲ့သံတို့ကြား လောဘဒေါသမပါဘဲ ဘာမှန်၊ ဘာမမှန်ကို ခွဲနိုင်ကြပါစေ။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈ ၏အလင်းအတိုင်း မမှန်သောစကားကို အကျိုးရှိသကဲ့သို့ မသုံးကြပါစေနှင့်။ အမှန်၊ အကျိုးရှိမှုနှင့် သင့်တော်သောအချိန်ကို ထိန်းနိုင်ကြပါစေ။
ဒုက္ခကို ဒုက္ခအဖြစ် သိနိုင်ကြပါစေ။
သက်သေမရှိသောယူဆချက်များကို အမှန်အဖြစ်ဖမ်းဆုပ်၍ ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးသောဒုက္ခကို မြင်နိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ်လိုချင်သည့်အဖြေကိုသာ မှန်စေချင်သောတဏှာကို သိနိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်မှားလို့မရဟူသော မာနကို သိနိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ့်အမြင်တစ်ခုတည်းကို အမှန်ဟုဖမ်းဆုပ်သော ဒိဋ္ဌိဥပါဒါန်ကို သိနိုင်ကြပါစေ။
ထိုတဏှာ၊ မာန၊ ဖမ်းဆုပ်မှုတို့ကြောင့် အမှန်ကို လွဲမှားစွာမြင်နိုင်ကြောင်း သမုဒယအဖြစ် သိနိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ့်အမြင်ကို ခဏလွှတ်၍ အမှန်ကို ကြည့်နိုင်ကြပါစေ။
ကိုယ်မှားကြောင်းပေါ်လာပါက ပြင်နိုင်ကြပါစေ။
မသေချာသေးပါက မသေချာသေးဟု နေနိုင်ကြပါစေ။
ယနေ့နာယူရသော ဓမ္မကုသိုလ်အကြောင်းကြောင့်—
ဆုံးဖြတ်ချက်တိုင်း ပိုမိုရိုးသားလာကြပါစေ။
လုပ်ငန်းများ ပိုမိုပညာရှိလာကြပါစေ။
မိသားစုများ၌ အထင်မှားမှု လျော့ပါးကြပါစေ။
အဖွဲ့အစည်းများ၌ အမှန်ပြောရဲသော ယဉ်ကျေးမှု တိုးပွားကြပါစေ။
ခေါင်းဆောင်များသည် မိမိမှားနိုင်ကြောင်း ဝန်ခံနိုင်သော အင်အားရှိကြပါစေ။
ဝန်ထမ်းများသည်လည်း အယူအဆကို အချက်အလက်သဖွယ် မတင်ဘဲ ရိုးသားစွာ တင်ပြနိုင်ကြပါစေ။
အမှန်တရားသည် မိမိ၏မာနထက် ကြီးမြတ်ပါစေ။
သီလသည် အမြတ်ထက် ကြီးမြတ်ပါစေ။
ပညာသည် အလျင်လိုမှုထက် ကြီးမြတ်ပါစေ။
မေတ္တာသည် အနိုင်ယူလိုမှုထက် ကြီးမြတ်ပါစေ။
အမှန်ကို ချစ်သောစိတ်မှ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တိုးပွားလာကြပါစေ။
သမ္မာဒိဋ္ဌိမှ အကျင့်မှန်လာကြပါစေ။
အကျင့်မှန်မှ စိတ်တည်လာကြပါစေ။
စိတ်တည်မှုမှ ပညာတိုးပွားလာကြပါစေ။
ပညာဖြင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိဖမ်းဆုပ်မှုတို့ကို တဖြည်းဖြည်းပယ်ရှားနိုင်ကြ၍ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
အဓိကမှီငြမ်းထားသော ဘုရားဟောကျမ်းများ
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉၅ — စင်္ကီသုတ်။ ယုံကြည်မှု၊ နှစ်သက်လက်ခံမှု၊ လက်ဆင့်ကမ်းအစဉ်အလာ၊ ဆင်ခြင်ယူဆမှုနှင့် စဉ်းစားလက်ခံထားသောအမြင်တို့သည် မှန်လည်းဖြစ်နိုင်၊ မမှန်လည်းဖြစ်နိုင်သဖြင့် အမှန်ကို ထိန်းသိမ်းလိုသူသည် အဲဒီအဆင့်ကို ကျော်၍ “ဒီတစ်ခုတည်းသာ အမှန်” ဟု အလျင်စလိုမတင်သင့်ကြောင်း အထူးသဖြင့် အလင်းပေးထားသည်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၁၉၂ — ဌာနသုတ်။ လူတစ်ယောက်၏ သီလ၊ ရိုးသားမှု၊ ခံနိုင်ရည်နှင့် ပညာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာအခြေအနေများတွင် အချိန်ကြာကြာ၊ သတိထား၍၊ ပညာဖြင့် လေ့လာမှ သိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ — အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်အမှုတို့ကို မပြုမီ၊ ပြုနေစဉ်နှင့် ပြုပြီးနောက် ထပ်ခါတလဲလဲဆင်ခြင်၍ မိမိ၊ သူတစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်လုံးအပေါ် ထိခိုက်မှုရှိမရှိ ကြည့်ရန် လမ်းညွှန်ထားသည်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၄၇ — ဝီမံသကသုတ်။ ယုံကြည်မှုကို အလွယ်တကူအဆုံးသတ်မထားဘဲ မြင်ကြားနိုင်သောအရာ၊ အပြုအမူနှင့် သင်ကြားမှုတို့ကို စူးစမ်းစိစစ်သည့်သဘောကို ဖော်ပြထားသည်။ စင်္ကီသုတ်ကလည်း ဤစူးစမ်းသဘောနှင့် နီးစပ်သော ကျမ်းများကို ဆက်စပ်ညွှန်းထားသည်။
ဒီဃနိကာယ် ၁ — ဗြဟ္မဇာလသုတ်။ ချီးကျူးခြင်းနှင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကြား စိတ်ကို ဒေါသ၊ အလွန်ဝမ်းမြောက်မှုတို့က မလွှမ်းမိုးစေဘဲ ဘာမှန်၊ ဘာမမှန်ကို ခွဲခြားရန် အလင်းပေးထားသည်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၅၈ — အဘယရာဇကုမာရသုတ်။ စကားပြောရာ၌ အမှန်ဖြစ်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်းနှင့် သင့်တော်သောအချိန်ကို သိခြင်းတို့၏ အရေးကြီးမှုကို ရှင်းလင်းထားသည်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၂ — သဗ္ဗာသဝသုတ်။ သင့်တော်သောအာရုံပြုမှုနှင့် မသင့်တော်သောအာရုံပြုမှုတို့ကို ခွဲခြားပြီး ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခ၏အကြောင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းမှုနှင့် ချုပ်ငြိမ်းရာလမ်းကို မှန်ကန်စွာ အာရုံပြုရန် အလင်းပေးထားသည်။
သံယုတ္တနိကာယ် ၃.၁၁ တွင်လည်း လူတစ်ယောက်၏ သီလ၊ ရိုးသားမှု၊ ခံနိုင်ရည်နှင့် ပညာတို့ကို အချိန်ကြာကြာ၊ သတိထား၍၊ ပညာဖြင့် သက်ဆိုင်ရာအခြေအနေများ၌ သိမြင်ရကြောင်း အလားတူအလင်းကို တွေ့ရသည်။
