“တိုးတက်မှု၊ ချဲ့ထွင်မှုနှင့် လူမှုတာဝန်” — တာဝန်နှင့် ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်ကို မရှုပ်ထွေးစေခြင်း
“တိုးတက်မှု၊ ချဲ့ထွင်မှုနှင့် လူမှုတာဝန်”
အချက်အလက်မပြည့်စုံချိန်တွင် ရိုးသားစွာ ရပ်တည်ခြင်း
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။
ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။
နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။
စွယ်တော်မြတ်တို့အား ရိုသေမြတ်နိုးစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါး၏ ကျေးဇူးဂုဏ်အား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့၏ ကျေးဇူးဂုဏ်အား ရှိခိုးပါ၏။
ကဲ... ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့၊ သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဆင်ခြင်နာယူကြမယ့် အကြောင်းအရာက—
“တိုးတက်မှု၊ ချဲ့ထွင်မှုနှင့် လူမှုတာဝန် — အချက်အလက်မပြည့်စုံချိန်တွင် ရိုးသားစွာ ရပ်တည်ခြင်း”
ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာပါ။
ဒီခေါင်းစဉ်က လုပ်ငန်းရှင်တွေ၊ ခေါင်းဆောင်တွေ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရသူတွေအတွက်ပဲ မဟုတ်ဘူး။
မိသားစုထဲမှာလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
အလုပ်ခွင်မှာလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
လူမှုကွန်ရက်ပေါ်မှာလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
သတင်းတစ်ခု ကြားတဲ့အချိန်မှာလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
တစ်ယောက်ယောက်အကြောင်း စွပ်စွဲချက်ကြားတဲ့အချိန်မှာလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
ငွေကြေးဆုံးဖြတ်ချက်ချရတဲ့အခါလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
လူတစ်ယောက်ကို ခန့်မလား၊ မခန့်ဘူးလား ဆုံးဖြတ်တဲ့အခါလည်း သက်ဆိုင်တယ်။
တကယ်ဆို ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲမှာ အချက်အလက်ပြည့်စုံပြီးမှ ဆုံးဖြတ်ရတဲ့အချိန်ထက် အချက်အလက်မပြည့်သေးဘဲ ဆုံးဖြတ်ရတဲ့အချိန် ပိုများတတ်ပါတယ်။
မနက်က သတင်းတစ်ခုရတယ်။
အပြည့်အစုံ မသိသေးဘူး။
ဒါပေမယ့် လူတွေက အဖြေတောင်းနေပြီ။
ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်အကြောင်း တိုင်ကြားလာတယ်။
တစ်ဖက်စကားပဲ ကြားရသေးတယ်။
ဒါပေမယ့် ခေါင်းဆောင်ကို ချက်ချင်းဆုံးဖြတ်ခိုင်းနေပြီ။
ဖောက်သည်က တိုင်တယ်။
ဝန်ထမ်းက တစ်မျိုးပြောတယ်။
ဖောက်သည်က တစ်မျိုးပြောတယ်။
မှတ်တမ်းက မပြည့်ဘူး။
ဒါပေမယ့် အားလုံးက—
“အခုချက်ချင်းပြောပါ၊ ဘယ်သူမှားတာလဲ”
ဆိုပြီး အဖြေလိုချင်ကြတယ်။
ဒီအချိန်မှာ လူ့စိတ်မှာ အားနည်းချက်တစ်ခုရှိတယ်။
မသိတာကို မသိဘူးလို့ ပြောရတာ မကြိုက်ဘူး။
“ငါမသိသေးဘူး”
ဆိုရင် ကိုယ့်ဂုဏ်ကျမယ်လို့ ထင်တတ်တယ်။
“အချက်အလက်မပြည့်သေးဘူး”
ဆိုရင် ကိုယ့်ကို မကျွမ်းကျင်ဘူးလို့ ထင်ကြမလား စိုးရိမ်တတ်တယ်။
ဒါကြောင့် မသိသေးတာကို သိသလိုပြောတတ်တယ်။
မစစ်ရသေးတာကို သေချာသလို ပြောတတ်တယ်။
ကောလာဟလကို သတင်းလို ပြောတတ်တယ်။
ယူဆချက်ကို အမှန်တရားလို ပြောတတ်တယ်။
ကြားသိထားတာကို ကိုယ်မြင်ခဲ့သလို ပြောတတ်တယ်။
ဒါက ဒီနေ့တရားရဲ့ အဓိကပြဿနာပါ။
အချက်အလက်မပြည့်စုံခြင်းက ပြဿနာတစ်ခုပါ။
ဒါပေမယ့် အချက်အလက်မပြည့်စုံတာကို ဖုံးပြီး ပြည့်စုံသလို ဟန်ဆောင်ခြင်းက ပိုကြီးတဲ့ပြဿနာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
စင်္ကီသုတ်မှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ တရားသဘောတစ်ခု ရှိပါတယ်။ ယုံကြည်မှု၊ နှစ်သက်မှု၊ အစဉ်အလာ၊ ဆင်ခြင်တွေးခေါ်မှု၊ ကိုယ်လက်ခံထားသောအမြင် စတဲ့ အရာတစ်ခုခုကို အခြေခံထားရုံနဲ့ “ဒီတစ်ခုတည်းသာ အမှန်၊ ကျန်တာအားလုံး အမှား” လို့ အဆုံးသတ်ဆုံးဖြတ်မသင့်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ မိမိမှာ ယုံကြည်ချက်ရှိရင် “ဒါက ကျွန်တော်ယုံကြည်ထားတာ” လို့ ရိုးသားစွာပြောနိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအဆင့်မှာပဲ အမှန်တရားအပြည့် ရရှိပြီးပြီလို့ မတောင်းဆိုသင့်ဘူး။ ဒီသဘောကို တရားတော်မှာ “အမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်း” ဆိုင်ရာဆွေးနွေးချက်အဖြစ် တွေ့ရပါတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့...
ဒီသင်ခန်းစာကို ဒီနေ့လုပ်ငန်းခွင်ထဲ ရောက်အောင် ချကြည့်ရအောင်။
ဖောက်သည်စစ်တမ်းတစ်ခုမှာ လူတစ်ရာထဲက ဆယ်ယောက်ဖြေတယ်။
ဆယ်ယောက်ထဲက ခုနစ်ယောက် မကျေနပ်ဘူးဆိုပါစို့။
အဲဒီအချိန်မှာ—
“ဖောက်သည်တွေ အားလုံး မကျေနပ်ကြဘူး”
လို့ ပြောတာ မှန်သလား။
မမှန်သေးဘူး။
မှန်တာက—
“ဖြေဆိုထားတဲ့ ဆယ်ယောက်ထဲမှာ ခုနစ်ယောက်က မကျေနပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်”
ဆိုတာ။
ဒါက ဘာကွာလဲ။
စကားလေးနည်းနည်းကွာတာပဲလို့ မထင်ပါနဲ့။
ပထမစကားက အချက်အလက်ထက်ကျော်ပြီး ပြောတာ။
ဒုတိယစကားက အချက်အလက်ရှိသလောက်ပဲ ပြောတာ။
ရိုးသားမှုဆိုတာ မလိမ်တာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ်သိထားသလောက်နဲ့ မသိသေးတာကြား နယ်နိမိတ်ကို မဖျက်ခြင်းလည်း ရိုးသားမှု ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒီနေ့အတွက် မှတ်ထားစေချင်တဲ့ စကားတစ်ကြောင်းရှိတယ်။
“မသေချာတာကို သေချာသလို မပြောပါနဲ့။”
ဒါက စီးပွားရေးမှာလည်း အရေးကြီးတယ်။
တရားမျှတမှုမှာလည်း အရေးကြီးတယ်။
သတင်းဖြန့်ဝေမှုမှာလည်း အရေးကြီးတယ်။
မိသားစုဆက်ဆံရေးမှာလည်း အရေးကြီးတယ်။
ကိုယ့်စိတ်သန့်ရှင်းမှုအတွက်လည်း အရေးကြီးတယ်။
ဒကာကြီးတို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။
တချို့ကုမ္ပဏီတွေမှာ စီမံကိန်းတစ်ခု နောက်ကျနေတယ်။
အထက်အရာရှိက မေးတယ်—
“သောကြာနေ့ပြီးမလား”
အောက်ကလူက အချက်အလက်မပြည့်သေးဘူး။
ပစ္စည်းရောက်မရောက် မသိသေးဘူး။
နည်းပညာပိုင်း ပြဿနာတစ်ခု မရှင်းသေးဘူး။
ဒါပေမယ့် အထက်လူ စိတ်မဆိုးစေချင်လို့—
“ပြီးပါမယ်”
လို့ ပြောလိုက်တယ်။
အဲဒီစကား ပြောတဲ့အချိန်မှာ အစီရင်ခံစာလေး ကောင်းသွားတယ်။
အထက်လူလည်း ဝမ်းသာသွားတယ်။
ဒါပေမယ့် သောကြာနေ့ရောက်တော့ မပြီးဘူး။
အဲဒီအခါ ဘာဖြစ်လဲ။
ယုံကြည်မှု လျော့တယ်။
နောက်တစ်ခါ—
“ပြီးမယ်”
လို့ပြောရင် အထက်က မယုံတော့ဘူး။
ဒါကြောင့် တစ်ခဏတာ စိတ်ချမ်းသာအောင် ပြောတဲ့ မသေချာတဲ့စကားဟာ ရေရှည်ယုံကြည်မှုကို ဖျက်နိုင်တယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ဘယ်လိုပြောလို့ရမလဲ။
“လက်ရှိအချက်အလက်အရ သောကြာနေ့ပြီးနိုင်ဖို့ အလားအလာရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ပစ္စည်းရောက်ချိန်ကို အတည်မပြုရသေးလို့ အပြည့်အဝအာမခံမပေးနိုင်သေးပါဘူး။ မနက်ဖြန် ထပ်အတည်ပြုပါမယ်”
ဆိုရင် ဘာဖြစ်မလဲ။
အဲဒီစကားက လူကို အထင်ကြီးစေဖို့ မလှပဘူးဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ရိုးသားတယ်။
ဆုံးဖြတ်မယ့်သူကို အခြေအနေမှန်နဲ့ နီးအောင် ကူညီတယ်။
ရိုးသားမှုဟာ အဖြေတစ်ခုကို အမြဲသေချာအောင်ပေးခြင်း မဟုတ်ဘူး။
မသေချာမှုကို သေချာစွာ ဖော်ပြနိုင်ခြင်းလည်း ဖြစ်တယ်။
ဒီသဘောကို စင်္ကီသုတ်နဲ့ ဆက်စဉ်းစားလို့ရတယ်။
“ငါယုံကြည်တာ ဒါပါ”
နဲ့
“အမှန်တရားက ဒီတစ်ခုတည်းပါ”
ဆိုတာ မတူဘူး။
“လက်ရှိအထောက်အထားအရ ဒီလိုဖြစ်နိုင်တယ်”
နဲ့
“သေချာပေါက် ဒီလိုပဲ”
ဆိုတာ မတူဘူး။
“ကျွန်တော်ကြားထားတာ ဒီလိုပါ”
နဲ့
“တကယ်ဖြစ်တာ ဒီလိုပါ”
ဆိုတာ မတူဘူး။
“ကျွန်တော် ထင်တာ”
နဲ့
“ကျွန်တော် သိတာ”
မတူဘူး။
ဒီကွာခြားချက်တွေကို မသိတဲ့နေရာမှာ သစ္စာက တဖြည်းဖြည်းအားနည်းလာတယ်။
ဒါကြောင့် ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်မှာ ရှိရမယ့် အရည်အချင်းတစ်ခုက—
ယုံကြည်စိတ်ချစွာ “မသိသေးဘူး” လို့ ပြောနိုင်ခြင်း ပါ။
“မသိဘူး” ဆိုတာ ပညာမဲ့တာလား။
အမြဲတမ်းတော့ မဟုတ်ဘူး။
မသိဘဲ သိသလိုလုပ်တာက ပိုပညာမဲ့တယ်။
မစစ်ဘဲ သေချာသလိုပြောတာက ပိုအန္တရာယ်ကြီးတယ်။
ပညာရှိသူက မိမိသိထားတဲ့ အကန့်အသတ်ကို သိတယ်။
ဒီနေရာမှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ထဲက မဟာပဒေသဆိုင်ရာ သဘောတရားဟာ ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်နဲ့ အလွန်နီးပါတယ်။
တစ်ယောက်ယောက်က “ဘုရားရှင်ထံက တိုက်ရိုက်ကြားခဲ့တာ”၊ “သံဃာတော်ထံက ကြားခဲ့တာ”၊ “ပညာရှိထေရ်များထံက ကြားခဲ့တာ”၊ “ထေရ်တစ်ပါးထံက ကြားခဲ့တာ” လို့ ပြောလာခဲ့ရင် စကားပြောသူရဲ့ အာဏာနာမည်ကို အခြေခံပြီး ချက်ချင်းလက်ခံခြင်း သို့မဟုတ် ချက်ချင်းပယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ကြားရတဲ့အရာကို တရားသုတ်များ၊ ဝိနယနှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးဖို့ ညွှန်ကြားထားပါတယ်။
ဒီအချက်ကို သေချာဆင်ခြင်ပါ။
“ဘယ်သူပြောတာလဲ” တစ်ခုတည်းမလုံလောက်ဘူး။
“ပြောတာက ဘာအထောက်အထားနဲ့ ကိုက်ညီသလဲ” ကိုလည်း စစ်ရတယ်။
ဒီနေ့ခေတ်မှာ ဘယ်လိုလဲ။
“ဆရာကြီးတစ်ယောက် ပြောတာ”
“အင်တာနက်မှာ နာမည်ကြီးသူပြောတာ”
“မီဒီယာတစ်ခုမှာ ပါလာတာ”
“ကုမ္ပဏီထဲက အကြီးအကဲက ပြောတာ”
“အဆင့်မြင့်အရာရှိဆီက ကြားတာ”
“ကျွန်တော့်မိတ်ဆွေက အတွင်းသတင်းရထားတယ်”
အဲဒီစကားတွေ ကြားရင် လူ့စိတ်က ယုံချင်တတ်တယ်။
ဒါပေမယ့် ဓမ္မရဲ့ သဘောက—
အမည်ကြီးတာနဲ့ အမှန်ဖြစ်တာ မတူဘူး။
ရာထူးကြီးတာနဲ့ အမှားမရှိတာ မတူဘူး။
လူအများပြောတာနဲ့ အတည်ပြုပြီးသား မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ်ကြိုက်တဲ့သတင်းဖြစ်တာနဲ့ အမှန်မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ်မကြိုက်တဲ့သတင်းဖြစ်တာနဲ့ အမှားမဟုတ်ဘူး။
စစ်ရတယ်။
ဒါပေမယ့် ဒီမှာ “စစ်ရတယ်” ဆိုတဲ့စကားကိုလည်း မမှားပါနဲ့။
အရာရာကို ဘယ်တော့မှ မယုံနဲ့လို့ ဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။
ဘဝမှာ တစ်ရာရာခိုင်နှုန်းအထောက်အထား ရမယ့်အချိန် ရှားတယ်။
တစ်ခါတလေ အရေးပေါ်ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
အချက်အလက် ငါးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းနဲ့ ဆုံးဖြတ်ရနိုင်တယ်။
တစ်ခါတလေ ခုနစ်ဆယ်ရာခိုင်နှုန်းနဲ့ ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
ဒါကြောင့် ဒီတရားရဲ့ အဓိကအချက်က—
အချက်အလက်မပြည့်ရင် မဆုံးဖြတ်နဲ့ မဟုတ်ဘူး။
အဓိကက—
အချက်အလက်ဘယ်လောက်ရှိသလဲ သိပါ။
မသိတာဘယ်လောက်ရှိသလဲ သိပါ။
ပြီးရင် ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ရဲ့ ယုံကြည်မှုအဆင့်ကို ရိုးသားစွာ ပြောပါ။
ဒါပဲ။
ကဲ... အခု အခြားအဆင့်ကို ကြည့်ရအောင်။
အချက်အလက်မပြည့်တဲ့အချိန်မှာ လူတွေ ဘာကြောင့် သေချာသလို ပြောတတ်ကြသလဲ။
အကြောင်းတစ်ခုက ကြောက်ခြင်း။
“မသိဘူး” လို့ပြောရင် ကိုယ့်အရည်အချင်း မရှိဘူးထင်မလား။
“မသေချာဘူး” လို့ပြောရင် အထက်က စိတ်မရှည်ဘူးလား။
အခြားအကြောင်းတစ်ခုက အတ္တ။
“ငါက ခေါင်းဆောင်ပဲ၊ ငါ အဖြေရှိရမယ်”
ဆိုတဲ့စိတ်။
တစ်ခုက အကျိုးလိုချင်ခြင်း။
ရောင်းချင်တဲ့ပစ္စည်းမို့ ကောင်းသလို ပြောချင်တယ်။
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူရချင်လို့ အန္တရာယ်ကို လျှော့ပြောချင်တယ်။
ကိုယ့်ဌာနကောင်းသလို ထင်စေချင်လို့ ပြဿနာကို သေးသလိုပြောချင်တယ်။
နောက်တစ်ခုက ဒေါသ။
ကိုယ်မကြိုက်တဲ့သူအကြောင်း သတင်းတစ်ခုကြားလိုက်ရင် မစစ်ဘဲ ယုံချင်တယ်။
ဘာကြောင့်လဲ။
ယုံလိုက်တာက ကိုယ့်ဒေါသနဲ့ ကိုက်လို့။
ဒကာ ဒကာမတို့...
လောဘရှိရင် သက်သေကို ကိုယ်လိုချင်တဲ့ဘက်ဆွဲတတ်တယ်။
ဒေါသရှိရင် အခြားဘက်ရဲ့ သက်သေကို မကြားချင်ဘူး။
မောဟရှိရင် ဘာကိုမသိမှန်းတောင် မသိဘူး။
ဒါကြောင့် အချက်အလက်စစ်ခြင်းဟာ စာရွက်စစ်တာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း စစ်ရတယ်။
“ဒီသတင်းကို ငါဘာကြောင့် အရမ်းယုံချင်တာလဲ”
“ဒီသတင်းကို ငါဘာကြောင့် ချက်ချင်းပယ်ချင်တာလဲ”
“ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က ငါ့အကျိုးနဲ့ ကိုက်နေလို့ သက်သေမပြည့်တာကို မျက်စိမှိတ်နေတာလား”
“သူ့ကိုမကြိုက်လို့ သူ့အပြစ်ကို ပိုကြီးအောင် မြင်နေတာလား”
ဒီလို မေးရမယ်။
ရာဟုလာရှင်ကို ဟောကြားတဲ့ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ဖြင့် လုပ်မယ့်အမှုကို မလုပ်မီ ပြန်ဆင်ခြင်ရန်၊ လုပ်နေစဉ် ပြန်ဆင်ခြင်ရန်၊ လုပ်ပြီးနောက်လည်း အကျိုးဆက်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် သင်ကြားထားပါတယ်။
ဒီတရားသဘောက ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းအတွက် အလွန်အသုံးဝင်တယ်။
မဆုံးဖြတ်ခင်—
“ငါ့မှာ ဘာသိထားလဲ”
“ဘာမသိသေးလဲ”
“ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က ဘယ်သူ့ကို ထိခိုက်နိုင်လဲ”
စဉ်းစား။
ဆုံးဖြတ်နေစဉ်—
“အချက်အလက်အသစ် ပေါ်လာသလား”
“ငါ့ယူဆချက်မှားနေပြီလား”
“ဆက်သွားသင့်သလား၊ ရပ်သင့်သလား”
စဉ်းစား။
ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက်—
“ငါထင်ထားသလို ဖြစ်သလား”
“ဘယ်အချက်မှားခဲ့သလဲ”
“နောက်တစ်ခါ ဘာသင်ယူရမလဲ”
ပြန်ကြည့်။
ဒီနည်းနဲ့ အဖွဲ့အစည်းက ပညာရလာတယ်။
မဟုတ်ရင် အမှားတူကို ထပ်လုပ်တယ်။
ဒီနေ့လုပ်ငန်းတွေမှာ အန္တရာယ်ရှိတဲ့ စကားတစ်ခုရှိတယ်။
“အရင်ကလည်း ဒီလိုလုပ်လာတာပဲ”
ဒီစကားဟာ သက်သေမဟုတ်ဘူး။
အရင်က မမှားခဲ့တာလား။
ကံကောင်းခဲ့တာလား။
အခြေအနေတူသလား။
မတူဘူးလား။
ပြန်စစ်ရတယ်။
“အရင်ကဒီလို” ဆိုတာ အသုံးဝင်တဲ့ အတွေ့အကြုံတစ်ခုဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် အမှန်တရားအပြီးသတ် မဟုတ်ဘူး။
အတိတ်အတွေ့အကြုံဟာ အချက်အလက်တစ်ခု။
ဒီနေ့အခြေအနေကလည်း အချက်အလက်တစ်ခု။
နှစ်ခုကို ခွဲရတယ်။
ကဲ... အခု စကားပြောခြင်းဘက် ကြည့်ရအောင်။
အချက်အလက်မပြည့်တဲ့အချိန်မှာ ရိုးသားခြင်းဆိုတာ တိတ်နေဖို့ပဲလား။
မဟုတ်ဘူး။
တစ်ခါတလေ ပြောရမယ်။
ဒါပေမယ့် ဘယ်လိုပြောမလဲ ဆိုတာ အရေးကြီးတယ်။
အဘယရာဇကုမာရသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မိန့်ကြားစကားဆိုင်ရာ အရေးကြီးတဲ့စံတွေ ဖော်ပြထားပါတယ်။ မမှန်သောစကားကို မပြောခြင်း၊ မှန်သော်လည်း အကျိုးမရှိသောစကားကို မပြောခြင်း၊ မှန်ကန်ပြီး အကျိုးရှိသောစကားကို သင့်တော်သောအချိန်ကို သိပြီး ပြောခြင်းဆိုတဲ့ သဘောကို တွေ့ရပါတယ်။
ဒါကြောင့် ရိုးသားမှုဆိုတာ—
“သိသမျှ အကုန်ပစ်ပြော”
တာ မဟုတ်ဘူး။
မှန်လား။
အကျိုးရှိလား။
အချိန်သင့်လား။
ဘယ်လိုပြောရမလဲ။
ဒီအချက်တွေ ပါတယ်။
ဥပမာ အဖွဲ့အစည်းမှာ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတစ်ခု လုပ်နေတယ်ဆိုပါစို့။
အချက်အလက် မပြည့်သေးဘူး။
အဲဒီအချိန်မှာ ခေါင်းဆောင်က—
“သူပဲ မှားတာ”
လို့ ကြိုပြောလိုက်ရင် မမျှတဘူး။
တစ်ဖက်က—
“ဘာမှမဖြစ်ဘူး၊ အကုန်ကောင်းတယ်”
လို့လည်း မပြောရဘူး။
မှန်ကန်တဲ့စကားက—
“အကြောင်းအရာကို စစ်ဆေးနေဆဲဖြစ်လို့ အပြီးသတ်ဆုံးဖြတ်ချက် မချရသေးပါဘူး။ လက်ရှိအထိ အတည်ပြုနိုင်တဲ့အချက်တွေက ဒါတွေဖြစ်ပြီး မအတည်ပြုနိုင်သေးတဲ့အချက်တွေကို ဆက်စစ်နေပါတယ်”
ဆိုတာမျိုး ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒီလိုစကားက ဘာကိုကာကွယ်ပေးလဲ။
အမှန်တရားကို ကာကွယ်တယ်။
လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်တယ်။
အဖွဲ့အစည်းယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်တယ်။
နောက်ပိုင်း အချက်အလက်အသစ်ပေါ်လာရင် ကိုယ့်စကားနဲ့ ကိုယ်ဖမ်းမိမနေဘူး။
ဒီလိုရိုးသားမှုကို တချို့လူတွေ—
“အားနည်းတယ်”
လို့ မြင်တတ်တယ်။
တကယ်တော့ အဲဒီလို မဟုတ်ဘူး။
အချက်အလက်မပြည့်ချိန်မှာ တစ်ဖက်ကို ချက်ချင်းမလိုက်ဘဲ ထိန်းထားနိုင်ဖို့ စိတ်အင်အားလိုတယ်။
လူအုပ်ကြီးက—
“ပြောစမ်းပါ ဘယ်သူမှားတာလဲ”
လို့ တိုက်တွန်းတဲ့အခါ—
“မသိသေးပါဘူး”
လို့ ပြောနိုင်ဖို့ သတ္တိလိုတယ်။
ကိုယ့်အဖွဲ့ဘက်ကို ကာကွယ်ချင်နေတဲ့အခါ—
“ကျွန်တော်တို့ဘက်မှာလည်း အမှားရှိနိုင်ပါတယ်၊ စစ်ပါမယ်”
လို့ ပြောနိုင်ဖို့ သတ္တိလိုတယ်။
ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်မှားသွားတဲ့အခါ—
“ကျွန်တော့်အရင်ယူဆချက် မမှန်ခဲ့ပါဘူး”
လို့ ပြောနိုင်ဖို့ သတ္တိလိုတယ်။
ရိုးသားမှုဟာ သစ္စာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ မာနကို လျော့နိုင်တဲ့ စိတ်အင်အားလည်း ဖြစ်တယ်။
ဒီနေရာမှာ တိုးတက်မှု၊ ချဲ့ထွင်မှုနဲ့ ဘယ်လိုဆက်သလဲ။
လုပ်ငန်းသေးတုန်းက မှားတဲ့သတင်းတစ်ခုက လူနည်းနည်းပဲ ထိခိုက်နိုင်တယ်။
လုပ်ငန်းကြီးလာရင်—
တစ်ကြောင်းမှားတဲ့ အစီရင်ခံစာက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကြီးကို မှားစေနိုင်တယ်။
အချက်အလက်မပြည့်ဘဲ ထုတ်ပြန်တဲ့ ကြေညာချက်တစ်ခုက ဖောက်သည်အများကြီးကို ထိခိုက်နိုင်တယ်။
မစစ်ဘဲ ချတဲ့ ဝန်ထမ်းဆိုင်ရာဆုံးဖြတ်ချက်က မိသားစုတစ်စုရဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို ထိခိုက်နိုင်တယ်။
အန္တရာယ်ကို ဖုံးထားတဲ့ ထုတ်ကုန်အချက်အလက်က လူအများရဲ့ ဘေးကင်းရေးကို ထိခိုက်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် လုပ်ငန်းချဲ့ထွင်လေလေ အချက်အလက်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှုတာဝန် ပိုကြီးလာတယ်။
ဝင်ငွေကြီးလာတယ်ဆိုတာ အောင်မြင်မှုတစ်ဖက်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ်ပြောတဲ့စကားကို လူပေါင်းများစွာယုံလာရင် ကိုယ့်စကားရဲ့တာဝန်လည်း ကြီးလာတယ်။
ကုမ္ပဏီနာမည်ကြီးလာတယ်ဆိုတာ အောင်မြင်မှုတစ်ဖက်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်ကြေညာချက်က လူထုရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သက်ရောက်လာရင် လူမှုတာဝန် ပိုကြီးလာတယ်။
ဒါကြောင့် လူမှုတာဝန်ဆိုတာ လှူဒါန်းရေးပွဲလုပ်တာပဲ မဟုတ်ဘူး။
သတင်းမှန်ပေးခြင်းလည်း လူမှုတာဝန်။
အန္တရာယ်ရှိတာကို မဖုံးခြင်းလည်း လူမှုတာဝန်။
မသေချာတာကို သေချာသလို မရောင်းခြင်းလည်း လူမှုတာဝန်။
မသိသေးတာကို “မသိသေး” လို့ ပြောခြင်းလည်း လူမှုတာဝန်။
အမှားတွေ့ရင် ပြန်ပြင်ခြင်းလည်း လူမှုတာဝန်။
ဒီဟာတွေ အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
ကဲ... ဒကာ ဒကာမတို့၊ စိတ်ကူးဥပမာတစ်ခုကြည့်ကြရအောင်။
ဒီဥပမာဟာ အမှန်တကယ်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ကုမ္ပဏီသမိုင်းကို ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။ သင်ခန်းစာအတွက် စိတ်ကူးထားတဲ့ အခြေအနေပါ။
စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းတစ်ခု ရှိတယ်ဆိုပါစို့။
ဖောက်သည်တချို့က ထုတ်ကုန်တစ်မျိုးစားပြီး မအီမသာဖြစ်တယ်လို့ တိုင်တယ်။
အစမှာ တိုင်ကြားချက် သုံးခုပဲရှိတယ်။
ဘာကြောင့်ဖြစ်တယ်ဆိုတာ မသိသေးဘူး။
ထုတ်ကုန်ကြောင့်လား။
အခြားအစားအသောက်ကြောင့်လား။
သိုလှောင်မှုကြောင့်လား။
တင်ပို့တဲ့အပူချိန်ကြောင့်လား။
မသိသေးဘူး။
အဲဒီအချိန်မှာ ကုမ္ပဏီက ရွေးချယ်စရာနှစ်ခုရှိတယ်။
တစ်ခုက—
“ကျွန်တော်တို့ထုတ်ကုန်နဲ့ လုံးဝမဆိုင်ပါဘူး”
လို့ ချက်ချင်းပြောလိုက်မယ်။
ဘာကြောင့်လဲ။
အရောင်းမကျစေချင်လို့။
နောက်တစ်ခုက—
“တိုင်ကြားချက်များ ရရှိထားပြီး အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆေးနေဆဲဖြစ်ပါတယ်။ လက်ရှိအချက်အလက်နဲ့ အကြောင်းရင်းအတည်ပြုမထားသေးပါဘူး။ သက်ဆိုင်ရာထုတ်လုပ်မှုနှင့် သိုလှောင်မှုမှတ်တမ်းတွေကို ပြန်စစ်နေပါတယ်”
လို့ ပြောမယ်။
ဒုတိယစကားက စီးပွားရေးအတွက် စိတ်ပူစရာရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် ပိုရိုးသားတယ်။
လူအများအန္တရာယ်ရှိနိုင်တဲ့ ကိစ္စမှာ သတိရှိတယ်။
နောက်မှ အန္တရာယ်မရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ရင်လည်း အချက်အလက်နဲ့ ပြန်ပြောနိုင်တယ်။
ပြဿနာရှိကြောင်း တွေ့ရင်လည်း ပြန်ပြင်နိုင်တယ်။
ဒီဥပမာက လက်တွေ့ဥပဒေ၊ ဆေးဘက်၊ အစားအသောက်လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးချက်မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီလိုအခြေအနေမှာ သက်ဆိုင်ရာကျွမ်းကျင်ပညာရှင်၊ စည်းမျဉ်းနှင့် ဥပဒေလိုအပ်ချက်တို့ကို လိုက်နာရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ ယူချင်တဲ့ ဓမ္မသင်ခန်းစာက—
မသိသေးတာကို ဖုံးကွယ်ပြီး အပြည့်သိသလို ပြောခြင်းထက် အခြေအနေမှန်ကို ရိုးသားစွာ ဖော်ပြခြင်းက ရေရှည်ယုံကြည်မှုနဲ့ ပိုကိုက်ညီတယ် ဆိုတာပါ။
ဒီနေရာမှာ တစ်ခု သတိထားရမယ်။
ရိုးသားမှုကို အသုံးပြုပြီး တာဝန်ရှောင်လို့ မရဘူး။
“မသိဘူး”
ဆိုပြီး အကုန်ပြီးသွားတာ မဟုတ်ဘူး။
မသိသေးရင်—
သိအောင်ရှာဖို့ တာဝန်ရှိတယ်။
“အချက်အလက်မပြည့်ဘူး”
ဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဘယ်တော့မှမချဖို့ အကြောင်းပြချက် မဟုတ်ဘူး။
ဘယ်အချက်လိုသေးလဲ။
ဘယ်သူ့ဆီကရမလဲ။
ဘယ်လောက်အချိန်အတွင်း ရနိုင်လဲ။
မရနိုင်ရင် ဘယ်အန္တရာယ်ကို လက်ခံရမလဲ။
ဒီလို ဆက်လုပ်ရမယ်။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့တရားမှာ ရိုးသားခြင်းနဲ့ ပျင်းရိခြင်းကို မရောပါနဲ့။
“မသိသေးဘူး” ဆိုတာ ရိုးသားမှု။
“မသိချင်တော့ဘူး” ဆိုတာ ပျင်းရိမှု ဖြစ်နိုင်တယ်။
“အတည်မပြုရသေးဘူး” ဆိုတာ ရိုးသားမှု။
“အတည်ပြုဖို့ မကြိုးစားဘူး” ဆိုရင် တာဝန်မဲ့မှု ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒီကွာခြားချက်ကို သိရမယ်။
မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ရဲ့ မဟာပဒေသသဘောမှာလည်း ကြားသိရုံနဲ့ ချက်ချင်းလက်ခံ၊ ချက်ချင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ပြန်တိုက်စစ်ဆေးခြင်း ကို တွေ့ရပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဓမ္မနဲ့ညီတဲ့ အချက်အလက်ယဉ်ကျေးမှုမှာ စကားလေးသုံးမျိုး ခွဲနိုင်ရမယ်။
“သိတယ်”
“ယူဆတယ်”
“မသိသေးဘူး”
ဒီသုံးမျိုးကို မရောပါနဲ့။
သိတာကို သိတယ်လို့ ပြော။
ယူဆတာကို ယူဆတယ်လို့ ပြော။
မသိတာကို မသိသေးဘူးလို့ ပြော။
ဒီလောက်ရိုးရိုးလေးပဲ။
ဒါပေမယ့် အရမ်းခက်တယ်။
ဘာကြောင့်လဲ။
အတ္တရှိလို့။
လောဘရှိလို့။
ကြောက်စိတ်ရှိလို့။
လူ့အမြင်ကို စိုးရိမ်လို့။
ဒါကြောင့် ဒီအလေ့အထဟာ အဖွဲ့အစည်းနည်းပညာတစ်ခုတင် မဟုတ်ဘူး။
စိတ်ကို လေ့ကျင့်ရတဲ့အလုပ်။
ဒကာကြီးတို့၊ ဒီလိုလေ့ကျင့်ကြည့်ပါ။
မနက်အစည်းအဝေးမှာ တစ်ယောက်က အချက်အလက်တစ်ခု ပြောလာတယ်။
ချက်ချင်းယုံလည်း မယုံနဲ့။
ချက်ချင်းပယ်လည်း မပယ်နဲ့။
အရင်မေး—
“ဒီအချက် ဘယ်ကရတာလဲ”
“တိုက်ရိုက်မြင်တာလား၊ တစ်ဆင့်ကြားတာလား”
“ဘယ်အချိန်က အချက်အလက်လဲ”
“အခုထိ အတည်ပြုထားတာ ဘာလဲ”
“ယူဆထားတာ ဘာလဲ”
“မသိသေးတာ ဘာလဲ”
ဒီလိုမေးရင် လူတွေကို မယုံတာမဟုတ်ဘူး။
သတင်းနဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲနေတာ။
ဥပမာ—
“ဖောက်သည်တွေ မကြိုက်ဘူး”
ဆိုတာ အဓိပ္ပာယ်။
“ဒီတစ်ပတ်တိုင်ကြားချက် ၁၈ ခု ရတယ်”
ဆိုတာ အချက်အလက်။
“ဝန်ထမ်းတွေ အလုပ်ထွက်ချင်နေကြတယ်”
ဆိုတာ အဓိပ္ပာယ်။
“ပြီးခဲ့တဲ့လ လူခြောက်ယောက် အလုပ်ထွက်ခဲ့တယ်”
ဆိုတာ အချက်အလက်။
အချက်အလက်နဲ့ အဓိပ္ပာယ်နှစ်ခုစလုံး လိုတယ်။
ဒါပေမယ့် မရောရဘူး။
အဓိပ္ပာယ်ဆိုတာ ပြန်ဆင်ခြင်ရမယ်။
ဒီလိုခွဲတတ်လာရင် ဆုံးဖြတ်ချက် ပိုသန့်လာတယ်။
ကဲ... အခု “မသိသေးဘူး” လို့ ပြောရမယ့်အချိန်နဲ့ “ဆုံးဖြတ်ရမယ့်အချိန်” ကို ဘယ်လိုခွဲမလဲဆိုတာ စဉ်းစားရအောင်။
တစ်ခါတလေ အချက်အလက် မပြည့်သေးပေမယ့် မဆုံးဖြတ်လို့ မရဘူး။
မီးလောင်နေတယ်။
“အချက်အလက်အပြည့်ရမှ ထွက်မယ်”
ဆိုလို့ မရဘူး။
လုံခြုံရေးအန္တရာယ်ရှိနေတယ်။
သက်ဆိုင်ရာအရေးပေါ်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်း ချက်ချင်းလုပ်ရမယ်။
အဲဒီအခါ ရိုးသားမှုက—
“အရာအားလုံးသိပြီးမှ လုပ်”
တာမဟုတ်ဘူး။
“မသိတာရှိနေကြောင်းသိလျက် လက်ရှိအကောင်းဆုံးအထောက်အထားအပေါ် လိုအပ်သလို ဆောင်ရွက်ခြင်း” ဖြစ်တယ်။
ဒါကြောင့် ပညာနဲ့ သစ္စာ အတူလိုတယ်။
သစ္စာမရှိရင် မသေချာတာကို ဖုံးမယ်။
ပညာမရှိရင် မသေချာလို့ အရာရာရပ်ထားမယ်။
နှစ်ခုလုံးမပြည့်ရင် အန္တရာယ်ရှိတယ်။
ဒီသဘောကို အဘယရာဇကုမာရသုတ်က စကားပြောမှုဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာနဲ့လည်း ချိတ်လို့ရတယ်။
မှန်ဖို့လိုတယ်။
အကျိုးရှိဖို့လိုတယ်။
အချိန်သင့်ဖို့လိုတယ်။
ဒါကြောင့်—
အမှန်ပြောတယ်ဆိုပြီး အချိန်မသင့်ဘဲ လူတစ်ယောက်ကို အများရှေ့ အရှက်ခွဲတာ မမှန်ဘူး။
“အကျိုးရှိစေချင်လို့” ဆိုပြီး မမှန်တဲ့စကားပြောတာလည်း မမှန်ဘူး။
“အခုမပြောသင့်သေးဘူး” ဆိုပြီး အရေးကြီးတဲ့ အန္တရာယ်ကို အမြဲဖုံးထားတာလည်း မမှန်ဘူး။
ပညာလိုတယ်။
ကရုဏာလိုတယ်။
သစ္စာလိုတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့...
ဒီနေ့ လူမှုကွန်ရက်ခေတ်မှာ ဒီတရားက ပိုလိုတယ်။
သတင်းတစ်ခု ရလာတယ်။
ကိုယ်ကြိုက်တဲ့ဘက်နဲ့ ကိုက်တယ်။
ချက်ချင်းပို့တယ်။
ပို့ပြီးမှ အမှားဖြစ်နေတာ သိရတယ်။
တစ်ယောက်ယောက်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာ ထိခိုက်ပြီးပြီ။
ပြန်ဖျက်လည်း လူအများမြင်ပြီးပြီ။
ဒီအချိန်မှာ—
“ကျွန်တော်က သူများပို့လာတာ ပြန်ပို့တာပဲ”
ဆိုရင် တာဝန်ကင်းသလား။
ကိုယ်ပြန်ပို့လိုက်တဲ့အခါ ကိုယ်လည်း သတင်းဖြန့်သူထဲ ပါသွားပြီ။
ဒါကြောင့် အချက်အလက်မပြည့်စုံတဲ့ သတင်းကို ဖြန့်မယ့်အခါ သတိထားပါ။
မသေချာရင် မဖြန့်တာ တစ်ခါတလေ အကောင်းဆုံး။
ဖြန့်ဖို့ လိုအပ်ရင်—
“မအတည်ပြုရသေး”
လို့ ရှင်းအောင်ပြော။
ဒါက သမ္မာဝါစာဘက်က လေ့ကျင့်မှု ဖြစ်နိုင်တယ်။
မမှန်သောစကားကို ရှောင်။
ကွဲပြားစေတဲ့စကားကို သတိထား။
ကြမ်းတမ်းစကားကို သတိထား။
အကျိုးမဲ့စကားကို သတိထား။
အဲဒီတရားကို ယနေ့ခေတ် digital life ထဲ အသက်သွင်းရတယ်။
ကဲ... နောက်တစ်ဆင့်နက်သွားမယ်။
ရိုးသားစွာ ရပ်တည်ခြင်းဟာ ကိုယ့်အမှားကို ပြင်နိုင်ခြင်းပါ။
တချို့လူတွေက—
“မနေ့က ဒီလိုပြောထားပြီးပြီ၊ ဒီနေ့ပြန်ပြင်လိုက်ရင် လူတွေ ငါ့ကို မယုံတော့ဘူး”
လို့ ထင်တယ်။
တကယ်တော့ အချက်အလက်အသစ်ပေါ်လာတဲ့အခါ ကိုယ့်အရင်စကားကို ပြန်ပြင်တတ်ခြင်းဟာ ယုံကြည်မှုတိုးစေနိုင်တယ်။
ပြဿနာက—
အရင်ပြောတာကို ဘာကြောင့်ပြောင်းလဲတာလဲ မရှင်းဘဲ မျက်နှာပြောင်းတာ။
ဒါမျိုးက ယုံကြည်မှုကျစေတယ်။
ဒါပေမယ့်—
“မနေ့ကရရှိထားတဲ့ အချက်အလက်အရ ဒီလိုယူဆခဲ့ပါတယ်။ ဒီနေ့ အချက်အလက်အသစ်ရလာတာကြောင့် အရင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်ပြင်ရပါမယ်”
လို့ ပြောတာက ရိုးသားတယ်။
ဒါဟာ “အရင်ကမှားခဲ့တယ်” လို့ ဝန်ခံတာပါ။
အဲဒီစကား ပြောဖို့ အတ္တကို လျော့ရတယ်။
ဒကာကြီးတို့...
အမှားဝန်ခံနိုင်တဲ့အဖွဲ့အစည်းက သင်ယူနိုင်တယ်။
အမှားဖုံးတဲ့အဖွဲ့အစည်းက အမှားထပ်လုပ်တယ်။
ဒီလိုပဲ လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း ဖြစ်တယ်။
ကိုယ်မှားတာကို မမြင်ချင်ရင် ပညာတိုးဖို့ခက်တယ်။
ကိုယ့်အမြင်ကို အမြဲကာကွယ်နေရင် အမှန်ကို မမြင်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် ရိုးသားမှုနဲ့ ပညာဟာ အရမ်းနီးတယ်။
“ငါမှန်ချင်တာ” ထက် “အမှန်ကို သိချင်တာ” ပိုကြီးလာရမယ်။
ဒီတစ်ကြောင်းကို သေချာမှတ်စေချင်တယ်။
“ငါမှန်ချင်တာ” နဲ့ “အမှန်ကို သိချင်တာ” မတူဘူး။
ငါမှန်ချင်ရင် သက်သေကို ကိုယ့်ဘက်ဆွဲတယ်။
အမှန်ကို သိချင်ရင် ကိုယ့်အမြင်မှားနိုင်တာကိုပါ စစ်တယ်။
ငါမှန်ချင်ရင် တစ်ဖက်အမြင်ကို မကြားချင်ဘူး။
အမှန်ကို သိချင်ရင် တစ်ဖက်က ဘာသိလဲ နားထောင်တယ်။
ဒီစိတ်ပြောင်းမှုက ဓမ္မလေ့ကျင့်မှုပါ။
အချက်အလက်မပြည့်တဲ့အချိန်မှာ လက်တွေ့ကျင့်နိုင်တဲ့ အလေ့အထကို ဒီနေ့ ထားကြရအောင်။
ဆုံးဖြတ်ချက်မချခင် ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ မေးပါ—
“ငါသိထားတာ ဘာလဲ။”
“ငါယူဆထားတာ ဘာလဲ။”
“ငါမသိသေးတာ ဘာလဲ။”
“ဒီအချက်ကို ဘယ်သူအတည်ပြုနိုင်လဲ။”
“ငါမှားရင် ဘယ်သူထိခိုက်မလဲ။”
“ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နောက်မှပြင်လို့ရလား၊ မရဘူးလား။”
“အချက်အလက်ပိုရဖို့ စောင့်ရတဲ့အန္တရာယ်နဲ့ အခုပဲဆုံးဖြတ်တဲ့အန္တရာယ် ဘယ်ဟာကြီးသလဲ။”
ဒီမေးခွန်းတွေဟာ ပိဋကတ်ထဲက တိုက်ရိုက်စာရင်းအဖြစ် မဟုတ်ပါဘူး။
ဒါတွေက ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်ကို လက်တွေ့အသက်သွင်းဖို့ ဆင်ခြင်နည်းတွေဖြစ်ပါတယ်။
အခြေခံဓမ္မဘောင်ကတော့—
စင်္ကီသုတ်ထဲက အမှန်တရားကို မကျော်လွန်တောင်းဆိုခြင်း၊
မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ထဲက ကြားသိရုံနဲ့ ချက်ချင်းမလက်ခံဘဲ ပြန်စစ်ခြင်း၊
ရာဟုလာအား သင်ကြားတဲ့ မလုပ်မီ၊ လုပ်စဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်း၊
အဘယရာဇကုမာရသုတ်ထဲက မှန်ကန်၊ အကျိုးရှိ၊ အချိန်သင့်သော စကားကို ဆင်ခြင်ခြင်း—
တို့က ဒီနေ့တရားကို ထောက်ပံ့ပေးပါတယ်။
ကဲ... ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့၊ ဒီနေ့တရားရဲ့ အဓိကအချက်ကို လုပ်ငန်းချဲ့ထွင်မှုနဲ့ ပြန်ဆက်ကြည့်ရအောင်။
လုပ်ငန်းငယ်တုန်းက—
ပိုင်ရှင်ကို တိုက်ရိုက်မေးလို့ရတယ်။
လုပ်ငန်းကြီးလာရင်—
အစီရင်ခံစာက တစ်ဆင့်လာတယ်။
ဒေတာက တစ်ဆင့်လာတယ်။
မန်နေဂျာက တစ်ဆင့်လာတယ်။
တင်ပြတဲ့သူရဲ့ အမြင်ပါလာတယ်။
အဲဒီလို တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့်လာတဲ့အခါ သတင်းပျောက်နိုင်တယ်။
ပြောင်းနိုင်တယ်။
ရွေးချယ်ပြီး တင်ပြနိုင်တယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ခေါင်းဆောင်က အရာအားလုံးကို ကိုယ်တိုင်မြင်မနေရတော့ဘူး။
ဒါကြောင့် ကြီးလာတဲ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အချက်အလက်ရိုးသားမှု ယဉ်ကျေးမှု ပိုလိုတယ်။
အောက်ကလူက သတင်းဆိုးကို ပြောရဲရမယ်။
အထက်က သတင်းဆိုးပြောသူကို အပြစ်ပေးမနေသင့်ဘူး။
လူတွေ စိတ်ချမ်းသာစေမယ့်ဒေတာပဲ တင်ပြပြီး မကောင်းတဲ့ဒေတာကို ဖုံးမထားရဘူး။
မသေချာတဲ့ ခန့်မှန်းချက်ကို အတည်ပြုချက်လို မပြရဘူး။
ကိုယ့်မျှော်မှန်းချက်နဲ့ မကိုက်တဲ့ အချက်ကို ဖျက်မပစ်ရဘူး။
ဒီလိုမှ ခေါင်းဆောင်က အခြေအနေမှန်နဲ့ နီးနိုင်မယ်။
မဟုတ်ရင် အဖွဲ့အစည်းကြီးလေလေ အမှန်တရားက ခေါင်းဆောင်ဆီရောက်ဖို့ ပိုဝေးလေလေ ဖြစ်သွားနိုင်တယ်။
ဒါဟာ ကြောက်စရာအန္တရာယ်တစ်ခုပါ။
လုပ်ငန်းအဆောက်အအုံကြီးတယ်။
အစီရင်ခံစာများတယ်။
ဒေတာများတယ်။
ဒါပေမယ့် အမှန်တရား မရောက်ဘူး။
အဲဒီလိုဖြစ်ရင် တိုးတက်မှု အပြင်ပန်းရှိပေမယ့် အတွင်းက ပျော့တယ်။
ဒါကြောင့် လူမှုတာဝန်ရှိတဲ့ အဖွဲ့အစည်းက—
သတင်းမှန်ကို ကြိုဆိုရမယ်။
မကောင်းတဲ့သတင်းကို ဖုံးမထားရဘူး။
မှားနေတဲ့အချက်ကို ပြန်ပြင်ရမယ်။
မသိသေးတာကို ပွင့်လင်းစွာပြောရမယ်။
ဒါက အဖွဲ့အစည်းရဲ့ သီလတစ်မျိုးလို့ ဥပမာပြောနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ကုမ္ပဏီစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်နဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာသီလကို တစ်ထပ်တည်း မထားရဘူး။
ဦးဇင်းတို့ ပြောတာက—
သီလကပေးတဲ့ သစ္စာ၊ မလှည့်စားခြင်း၊ အကျိုးမဖျက်ခြင်းတို့ကို လုပ်ငန်းဘဝထဲ လေ့ကျင့်အသုံးချနိုင်တယ် ဆိုတာပါ။
ကဲ... ဒီတရားကို သစ္စာလေးပါးအထိ ရောက်အောင် ပြန်ဆင်ခြင်ကြရအောင်။
ဒုက္ခသစ္စာ ဘက်က ကြည့်ရင်—
မသိသေးတာကို သိသလိုပြောရတဲ့ စိတ်ဖိစီးမှုရှိတယ်။
မမှန်တဲ့အချက်ပေါ်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမိလို့ ဖြစ်လာတဲ့ နောင်တရှိတယ်။
ကောလာဟလကြောင့် လူ့ဂုဏ်သိက္ခာပျက်တာရှိတယ်။
အချက်အလက်ဖုံးလို့ အဖွဲ့အစည်းယုံကြည်မှုကျတာရှိတယ်။
သတင်းမှားကြောင့် လူတွေမှားဆုံးဖြတ်တာရှိတယ်။
မိသားစုမှာ တစ်ဖက်စကားပဲနားထောင်ပြီး အခြားတစ်ဖက်ကို အပြစ်တင်တာကြောင့် စိတ်ကွဲတာရှိတယ်။
“ငါပြောပြီးပြီ” ဆိုတဲ့မာနကြောင့် အမှားသိလည်း မပြင်နိုင်တဲ့ ပူလောင်မှုရှိတယ်။
ဒီအရာတွေက ဒီခေါင်းစဉ်အတွင်း မြင်နိုင်တဲ့ ဒုက္ခပါ။
သမုဒယသစ္စာ ဘက်မှာ—
အကြောင်းအားလုံးကို တစ်ခုတည်းနဲ့ မရှင်းသင့်ဘူး။
အချက်အလက်စနစ်မကောင်းတာ ရှိနိုင်တယ်။
မှတ်တမ်းမပြည့်တာ ရှိနိုင်တယ်။
အချိန်မလုံလောက်တာ ရှိနိုင်တယ်။
ကျွမ်းကျင်မှုမရှိတာ ရှိနိုင်တယ်။
ဆက်သွယ်ရေးမကောင်းတာ ရှိနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် စိတ်အတွင်းဘက်မှာ—
လောဘကြောင့် ကောင်းတာပဲပြချင်ခြင်း၊
ဒေါသကြောင့် တစ်ဖက်ကို အပြစ်ရှိစေချင်ခြင်း၊
မောဟကြောင့် မသိတာကို မသိခြင်း၊
မာနကြောင့် “မသိဘူး” မပြောရဲခြင်း၊
ဂုဏ်သိက္ခာကို စွဲလို့ အမှားမဝန်ခံနိုင်ခြင်း၊
ကိုယ့်အမြင်ကို စွဲလို့ အချက်အလက်အသစ်ကို မလက်ခံနိုင်ခြင်း—
တို့ ပါလာနိုင်တယ်။
ဒီစွဲလမ်းမှုတွေက အမှန်တရားကို ဖုံးနိုင်တယ်။
နိရောဓသစ္စာ ဘက်က ကြည့်ရင်—
“ငါမှန်ရမယ်” ဆိုတဲ့စွဲလမ်းမှု လျော့လာရင် စိတ်ပေါ့လာတယ်။
“မသိသေးဘူး” လို့ ရိုးသားစွာပြောနိုင်လာတယ်။
အချက်အလက်အသစ်ရလာရင် အမြင်ပြင်နိုင်လာတယ်။
အမှားတွေ့ရင် ဝန်ခံနိုင်လာတယ်။
သူတစ်ပါးအမှားကို ချက်ချင်းမဆုံးဖြတ်ဘဲ စောင့်ကြည့်နိုင်လာတယ်။
သတင်းမှားဖြန့်ဖို့ စိတ်မပြေးတော့ဘူး။
ဒီအေးချမ်းမှုဟာ လောကီပြဿနာတစ်ခုဖြေရှင်းနိုင်တာကို နိဗ္ဗာန်နဲ့ တန်းတူထားတာမဟုတ်ပါဘူး။
ဒါပေမယ့် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟနဲ့ စွဲလမ်းမှု လျော့သွားရင် အမှန်ကို ပိုရိုးသားစွာ ကြည့်နိုင်လာတာကို ကိုယ်တိုင်လေ့ကျင့်နိုင်ပါတယ်။
မဂ္ဂသစ္စာ ဘက်က ကြည့်မယ်ဆိုရင်—
သမ္မာဒိဋ္ဌိဘက်က ကိုယ်သိတာနဲ့ ယူဆတာကို ခွဲတတ်ရမယ်။
သမ္မာသင်္ကပ္ပဘက်က ကိုယ့်အကျိုးအတွက် သတင်းလှည့်ချင်တဲ့စိတ်၊ သူတစ်ပါးနစ်နာစေချင်တဲ့စိတ်ကို လျော့ရမယ်။
သမ္မာဝါစာဘက်က မမှန်တာကို မပြော၊ မသေချာတာကို သေချာသလို မပြော၊ အကျိုးရှိပြီး အချိန်သင့်တဲ့ စကားကို ပြောတတ်ရမယ်။
သမ္မာကမ္မန္တဘက်က မမှန်တဲ့အချက်ပေါ်မှာ လူကို မတရားမပြုရဘူး။
သမ္မာအာဇီဝဘက်က ကိုယ့်အသက်မွေးမှုအတွက် သူတစ်ပါးကို လှည့်စားတာကို ရှောင်ရမယ်။
သမ္မာဝါယာမဘက်က မကောင်းတဲ့ သတင်းဖြန့်ချင်စိတ်၊ ကိုယ်မှန်ချင်တဲ့စိတ်ကို သတိထားပြီး ကောင်းတဲ့စစ်ဆေးမှုအလေ့အထကို ပွားရမယ်။
သမ္မာသတိဘက်က လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟကြောင့် ကိုယ့်အမြင်ဘက်စောင်းသွားနေသလား သိရမယ်။
သမ္မာသမာဓိဘက်က စိတ်က အလျင်စလို မပြေးအောင် တည်ငြိမ်စေပြီး အမှန်ကို ပိုရှင်းလင်းစွာ ကြည့်နိုင်အောင် လေ့ကျင့်ရမယ်။
ဒါက ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်ကနေ သစ္စာလေးပါးဆီ ရောက်တဲ့လမ်းပါ။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့...
ဒီနေ့ကစပြီး တစ်ခုပဲ လက်တွေ့ကျင့်ပါ။
တစ်ယောက်ယောက်က သတင်းတစ်ခုလာပြောရင်—
ချက်ချင်း “ဟုတ်တယ်” မပြောခင် တစ်ချက်ရပ်ပါ။
ချက်ချင်း “မဟုတ်ဘူး” မပြောခင် တစ်ချက်ရပ်ပါ။
ကိုယ့်စိတ်ကိုမေးပါ—
“ဒီဟာကို ငါသိတာလား၊ ယုံတာလား၊ ထင်တာလား၊ ကြားတာလား၊ မသိသေးတာလား”
ဒီတစ်ချက် ခွဲနိုင်ရင် သစ္စာကို စောင့်နိုင်ပြီ။
အလုပ်မှာ—
“မသေချာသေးပါဘူး၊ စစ်ပြီးပြန်ပြောပါမယ်”
လို့ ပြောရဲပါ။
မိသားစုမှာ—
“တစ်ဖက်စကားပဲ ကြားရသေးတယ်၊ အရင်ဆုံး နှစ်ဖက်နားထောင်ရအောင်”
လို့ ပြောရဲပါ။
လူမှုကွန်ရက်မှာ—
“အတည်မပြုရသေးဘူး”
ဆိုရင် မဖြန့်သေးဖို့ သတိထားပါ။
ကိုယ့်အမှားတွေ့ရင်—
“အရင်ပြောတာကို ပြန်ပြင်ပါမယ်”
လို့ ပြောရဲပါ။
ဒီလို ရိုးသားမှုဟာ လူကို သေးစေမှာ မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ့်အတ္တကို သေးစေပြီး သစ္စာကို ကြီးစေတယ်။
အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း တည်တံ့စေတယ်။
လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကိုလည်း ယုံကြည်စေတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့...
လုပ်ငန်းတိုးတက်ကြပါစေ။
ဒါပေမယ့် တိုးတက်မှုနဲ့အတူ သတင်းမှန်ကို ဖုံးကွယ်ရတဲ့ယဉ်ကျေးမှု မကြီးလာပါစေနဲ့။
လုပ်ငန်းချဲ့ထွင်ကြပါစေ။
ဒါပေမယ့် ချဲ့ထွင်မှုနဲ့အတူ အမှန်တရားက ခေါင်းဆောင်ဆီ ရောက်ဖို့ ပိုဝေးမသွားပါစေနဲ့။
ဝင်ငွေတိုးပါစေ။
ဒါပေမယ့် အမြတ်အတွက် မသေချာတာကို သေချာသလို မပြောကြပါစေနဲ့။
နာမည်ကျော်ကြပါစေ။
ဒါပေမယ့် လူအများယုံကြည်လာသလောက် ကိုယ့်စကားရဲ့ လူမှုတာဝန်ကို ပိုသိနိုင်ကြပါစေ။
မသိတာကို မသိကြောင်း သိနိုင်ကြပါစေ။
သိတာကို သိသလောက်သာ ပြောနိုင်ကြပါစေ။
ယူဆချက်ကို အမှန်တရားအဖြစ် မတင်ကြပါစေနဲ့။
ကြားသိချက်ကို ကိုယ်မြင်ခဲ့သလို မပြောကြပါစေနဲ့။
အမှားတွေ့ရင် မာနကြောင့် မဖုံးဘဲ ပြန်ပြင်နိုင်ကြပါစေ။
အချက်အလက်မပြည့်စုံချိန်မှာ အလျင်စလို အပြစ်မချကြပါစေနဲ့။
အမှန်တရားကို ရှာဖွေရာမှာ ပျင်းရိမှုကင်းကြပါစေ။
သတင်းမှန်ပြောသူကို ရန်သူလို မမြင်ကြပါစေနဲ့။
ကိုယ်မကြားချင်တဲ့အမှန်ကိုလည်း နားထောင်နိုင်ကြပါစေ။
“ငါမှန်ချင်တယ်” ဆိုတဲ့စိတ်ထက် “အမှန်ကို သိချင်တယ်” ဆိုတဲ့စိတ် ပိုကြီးလာနိုင်ကြပါစေ။
လောဘကြောင့် အချက်အလက်ကို မလှည့်စားကြပါစေနဲ့။
ဒေါသကြောင့် သူတစ်ပါးအပြစ်ကို မချဲ့ကြပါစေနဲ့။
မောဟကြောင့် မသိတာကို သိသလို မပြောကြပါစေနဲ့။
သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာတို့ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်များ ပိုမိုသန့်ရှင်းလာကြပါစေ။
အမှန်တရားအပေါ် ရိုးသားသော မိသားစုများ ပေါ်ထွန်းကြပါစေ။
အမှန်တရားအပေါ် ရိုးသားသော အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ထွန်းကြပါစေ။
အမှန်တရားအပေါ် ရိုးသားသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများ ပေါ်ထွန်းကြပါစေ။
မိမိတို့၏ ကောင်းသောတိုးတက်မှုသည် မိမိအကျိုးအတွက်သာမက လူအများအတွက်ပါ ဘေးကင်းမှု၊ ယုံကြည်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဆောင်နိုင်ကြပါစေ။
သတ္တဝါအပေါင်းတို့ ချမ်းသာကြပါစေ။
ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ။
စိတ်ပူပန်ခြင်းမှ ကင်းဝေးကြပါစေ။
လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ လျော့ပါးကြပါစေ။
သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ တိုးပွားကြပါစေ။
ဒုက္ခသစ္စာကို ပညာဖြင့် သိနိုင်ကြပါစေ။
ဒုက္ခ၏ အကြောင်းကို ပယ်နိုင်ကြပါစေ။
ဒုက္ခအေးငြိမ်းရာ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ။
မဂ္ဂသစ္စာဖြစ်သော အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို မှန်ကန်စွာ ပွားများနိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ကစပြီး မသေချာတာကို သေချာသလို မပြောဘဲ—
သိတာကို သိသလောက်၊
မသိတာကို မသိသေးကြောင်း၊
အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း—
ရိုးသားစွာ ရပ်တည်နိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
Sao Dhammasami
ကျမ်းကိုးစာရင်း
၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ စင်္ကီသုတ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ ၉၅။ အမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ယုံကြည်မှု၊ အစဉ်အလာ၊ ဆင်ခြင်ချက် သို့မဟုတ် လက်ခံထားသောအမြင်တစ်ခုကို အခြေခံ၍ “ဒီတစ်ခုတည်းသာ အမှန်” ဟု အပြီးသတ်မတောင်းဆိုသင့်ခြင်းဆိုင်ရာ အဓိက canonical anchor အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။ SuttaCentral digital edition ဖြင့် translation/locator ကို စစ်ဆေးထားသည်။
၂။ ဒီဃနိကာယ၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ ဒီဃနိကာယ ၁၆။ မဟာပဒေသလေးပါးဆိုင်ရာအပိုင်းတွင် “ဘယ်သူ့ဆီက ကြားရသည်” ဟူသော အာဏာအမည်တစ်ခုတည်းအပေါ် ချက်ချင်းမလက်ခံ၊ မပယ်ဘဲ တရားသုတ်နှင့် ဝိနယကို တိုက်စစ်ရန် ဖော်ပြထားသည့်အချက်ကို အချက်အလက်စစ်ဆေးမှုဆိုင်ရာ canonical anchor အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။
၃။ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ ၆၁။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ဖြင့် ပြုမည့်အမှုများကို မပြုမီ၊ ပြုစဉ်နှင့် ပြုပြီးနောက် အကျိုးဆက်အလိုက် ဆင်ခြင်စစ်ဆေးခြင်းဆိုင်ရာ canonical support အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။
၄။ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ အဘယရာဇကုမာရသုတ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ ၅၈။ မမှန်သောစကားကို မပြောခြင်းနှင့် မှန်ကန်၊ အကျိုးရှိသောစကားကို သင့်တော်သောအချိန်တွင် ပြောခြင်းဆိုင်ရာ သမ္မာဝါစာအခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။
၅။ ခုဒ္ဒကနိကာယ၊ ဓမ္မပဒ၊ ဓမ္မဋ္ဌဝဂ်၊ ဂါထာ ၂၅၆–၂၅၇။ အလျင်စလိုဆုံးဖြတ်ခြင်းထက် အကြောင်းအရာကို စိစစ်၍ တရားမျှတစွာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဆိုင်ရာ အထောက်အကူပြု canonical source အဖြစ် မှတ်ယူထားသည်။
၆။ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ ပါဠိတိပိဋက။ မူရင်းပါဠိစာသားနှင့် canonical identity စစ်ဆေးရာတွင် အဓိကမူအဖြစ် သတ်မှတ်အသုံးပြုသည်။
၇။ SuttaCentral — Early Buddhist Texts, Translations, and Parallels. အထက်ဖော်ပြပါ သုတ်တော်များ၏ digital locator၊ ဘာသာပြန်နှင့် parallel-text access များကို စစ်ဆေးရာတွင် secondary digital research source အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။