Ethical Business Idea စစ်ဆေးခြင်း
ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် — ၂၅၇၀ ခုနှစ်
Ethical Business Idea စစ်ဆေးခြင်း
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော မဟာသရီရဓာတုယော ဝန္ဒနံ ကရောမိ ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော ဥဘတော ဟတ္ထေ ဓာရေန္တော ပသန္နစိတ္တော၊သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ၊ ဂရုကရောန္တော နမာမိ။ ဣမာ ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သဒ္ဓါ-ပသာဒေန ပူဇေမိ၊ အဓိဋ္ဌာန-ပရမိယာ လဒ္ဓါ၊မယာ ရက္ခိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဣမာ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။
ယာ ဒိသာ လောကဓာတူသု ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဇောတန္တိ၊ တာဒိသေန အနုဘာဝေန ဣမာ ဓာတုယော သုပ္ပရိဂ္ဂဟိတာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿ သံဃဿ အနုဘာဝေန၊ မာတာပိတု အာစရိယဂုဏေန စ၊ သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု၊ သဗ္ဗေ ဘယာ ဝိမုစ္စန္တု၊ သဗ္ဗေ သောကာ တရန္တု စ။
နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ။
စွယ်တော်မြတ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသော တပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ တရားတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ သံဃာတော်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ မိဘနှစ်ပါးအား ရှိခိုးပါ၏။ ဆရာသမားတို့အား ရှိခိုးပါ၏။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီမနက် ဦးဇင်းတို့ သမ္မာအာဇီဝနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ဆိုတဲ့အကြောင်းကို နာယူခဲ့ကြတယ်။
အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုတာ “လစာဘယ်လောက်ရမလဲ၊ အမြတ်ဘယ်လောက်ရမလဲ” ဆိုတာတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ “ဘယ်လိုနည်းနဲ့ ရမလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို ထိခိုက်သလဲ၊ ကိုယ့်စိတ်ကို ဘယ်လိုအလေ့အကျင့်ပေးနေလဲ” ဆိုတာပါ စစ်ရတယ်လို့ ပြောခဲ့ကြတယ်။
အခု နေ့လယ်မှာ အဲဒီအရာကို အလုပ်တစ်ခုစပြီးမှ စစ်မယ့်အစား မစခင်ကတည်းက စစ်ကြရအောင်။
လုပ်ငန်းတစ်ခုလုပ်ပြီးသွားမှ—
“အဲ… ဒီဟာ ethical မဖြစ်ဘူးထင်တယ်”
လို့ သိတာထက်၊
လုပ်ငန်းစိတ်ကူးပေါ်လာချိန်မှာကတည်းက—
“ဒီစိတ်ကူးဟာ ငွေရနိုင်တာတင်မကဘဲ တရားသဖြင့် လုပ်နိုင်တဲ့စိတ်ကူးလား”
လို့ မေးနိုင်ရင် ပိုကောင်းမယ်။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်က—
Ethical Business Idea စစ်ဆေးခြင်း။
မြန်မာလိုရိုးရိုးပြောရရင်—
“လုပ်ငန်းစိတ်ကူးတစ်ခုကို ကျင့်ဝတ်နဲ့ ဓမ္မဘက်က စစ်ကြည့်ခြင်း” ပါ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
လူငယ်တစ်ယောက် Business Idea တစ်ခုရလာတယ်ဆိုပါစို့။
သူငယ်ချင်းက ပြောတယ်—
“ဒီဟာလုပ်ရင် ငွေရမယ်”
သူလည်း စိတ်လှုပ်ရှားတယ်။
Market ရှိတယ်။
Customer ရှိတယ်။
Margin ကောင်းတယ်။
ပြိုင်ဘက်လည်းနည်းတယ်။
Investment လည်း သိပ်မလိုဘူး။
ကြည့်ရတာ အရမ်းကောင်းတယ်။
တော်တော်များများ ဒီအထိပဲ စစ်တတ်ကြတယ်။
“Demand ရှိလား”
“ငွေရလား”
“Scale လုပ်လို့ရလား”
“Profit ဘယ်လောက်ရလဲ”
“Competitor ဘယ်သူရှိလဲ”
“Customer ဘယ်သူလဲ”
ဒီမေးခွန်းတွေဟာ လုပ်ငန်းတစ်ခုအတွက် အရေးကြီးပါတယ်။
မမှားဘူး။
ဒါပေမယ့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်လုပ်ငန်းရှင်တစ်ယောက်အတွက် နောက်ထပ်မေးခွန်းတစ်စုံ လိုသေးတယ်။
“ရောင်းလို့ရလို့ ရောင်းသင့်တာလား”
ဒီမေးခွန်း။
“လူလိုချင်လို့ လုပ်သင့်တာလား”
ဒီမေးခွန်း။
“အမြတ်ရလို့ မှန်တာလား”
ဒီမေးခွန်း။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဈေးကွက်မှာ Demand ရှိတာက ဓမ္မအရ ခွင့်ပြုချက်မဟုတ်ဘူး။
လူတွေလိုချင်တာအားလုံး လူတွေအတွက်ကောင်းတာမဟုတ်နိုင်ဘူး။
လူတွေ ပေးချင်တဲ့ငွေအားလုံးကို ကိုယ်ယူသင့်တာ မဟုတ်နိုင်ဘူး။
ဒီနေရာမှာ သမ္မာအာဇီဝဝင်လာတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၇၇ မှာ ဥပါသကာတစ်ဦး မပြုသင့်တဲ့ ကုန်သွယ်မှုငါးမျိုးကို တိတိကျကျ ဖော်ပြထားတယ်—လက်နက်၊ သက်ရှိသတ္တဝါများ၊ အသား၊ မူးယစ်စေသောအရာများ၊ အဆိပ်တို့နဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ကုန်သွယ်မှုတွေပါ။ ဒီငါးမျိုးဟာ ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းအားလုံးရဲ့ အသေးစိတ်စာရင်း မဟုတ်ပေမယ့် “ဈေးကွက်ရှိတာနဲ့ လုပ်သင့်တာတစ်ထပ်တည်းမဟုတ်ဘူး” ဆိုတဲ့ canonical boundary ကို အလွန်ရှင်းစေပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ သေချာမလွဲရဘူး။
ဒီငါးမျိုးစာရင်းကို ကိုယ့်စိတ်ကြိုက်ချဲ့ပြီး—
“ဒါလည်း တားထားတယ်”
“ဟိုဟာလည်း ဗုဒ္ဓက မလုပ်ရဘူးပြောတယ်”
လို့ မတီထွင်ရဘူး။
ကျမ်းမှာရှိတာကို ကျမ်းမှာရှိသလိုပဲထားမယ်။
ဒါပေမယ့် အဲဒီအခြေခံကိုယူပြီး ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းကို စစ်မယ့်အခါ—
“ဒီစိတ်ကူးရဲ့ အမြတ်ဟာ ဘယ်သူ့နာကျင်မှုအပေါ် တည်နေသလဲ”
ဆိုတာ မေးလို့ရတယ်။
“ဒီ Business Idea ကို လူတွေ ပိုကောင်းစေဖို့ အသုံးပြုမှာလား၊ သူတို့ရဲ့ အားနည်းချက်ကို ပိုအားကောင်းအောင်လုပ်ပြီး ကိုယ်အမြတ်ယူမှာလား”
မေးလို့ရတယ်။
“ဒီ Product ကို Customer က ဝယ်နေပေမယ့် ဝယ်ပြီးတဲ့နောက် သူ့ဘဝပိုခက်သွားသလား”
မေးလို့ရတယ်။
“ဒီ Service ကို သုံးရင် သူ ပိုလွတ်လပ်သလား၊ ပိုစွဲလမ်းသလား”
မေးလို့ရတယ်။
ဒါတွေဟာ ကျမ်းထဲက ခေတ်သစ်လုပ်ငန်း checklist မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် သမ္မာအာဇီဝရဲ့ စိတ်ကို လက်တွေ့စစ်တာ။
ဒကာ ဒကာမတို့…
လုပ်ငန်း Idea တစ်ခု စစ်တဲ့အခါ ဦးဇင်းတို့ ပထမဆုံး လေးမျိုးခွဲကြည့်။
ပထမ—
ကိုယ်ဘာရမလဲ။
ဒုတိယ—
Customer ဘာရမလဲ။
တတိယ—
အခြားသူတွေ ဘာခံရမလဲ။
စတုတ္ထ—
ကိုယ်ဘယ်လိုလူ ဖြစ်လာမလဲ။
ဒီလေးခု မေး။
အများအားဖြင့် Business Plan တွေမှာ ပထမနှစ်ခုတော့ပါမယ်။
Owner ဘာရမလဲ။
Customer ဘာရမလဲ။
ဒါပေမယ့် တတိယနဲ့ စတုတ္ထ မေးခွန်းတွေ လွတ်တတ်တယ်။
အခြားသူတွေ ဘာခံရမလဲ။
ကိုယ်ဘယ်လိုလူ ဖြစ်လာမလဲ။
ဒီနှစ်ခု အရမ်းနက်တယ်။
ဥပမာ—
ကိုယ်က ကျောင်းသားတွေကို စာလေ့လာဖို့ ကူညီမယ့် application တစ်ခုလုပ်မယ်ဆိုပါစို့။
စိတ်ကူးကောင်းတယ်။
Student တွေ lesson ရမယ်။
မေးခွန်းဖြေမယ်။
Progress ပြမယ်။
ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် Business Model ကို ဘယ်လိုလုပ်မလဲ။
Subscription။
ရတယ်။
Advertising။
ရတယ်။
Premium feature။
ရတယ်။
ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်း—
“ကလေးတွေ app ထဲပိုကြာကြာနေရင် engagement တက်မယ်”
ဆိုပြီး မလိုအပ်တဲ့ notification များများပို့မလား။
“မနေ့က streak ပျက်မယ်” ဆိုတဲ့ကြောက်စိတ်ကို အလွန်အကျွံဖိအားပေးမလား။
“သူငယ်ချင်းတွေထက်နောက်ကျနေပြီ” ဆိုပြီး နှိုင်းယှဉ်မှုကို လှုံ့ဆော်မလား။
သင်ခန်းစာကူညီတာက တစ်ခု။
စွဲလမ်းအောင် design လုပ်တာက တစ်ခု။
အပြင်က Product တစ်ခုတည်းပဲ။
ဒါပေမယ့် ethical design မတူဘူး။
ဒီဥပမာဟာ သင်ကြားရေးအတွက် ဖန်တီးထားတဲ့ hypothetical case ဖြစ်တယ်။ သမိုင်းအဖြစ် မယူရဘူး။
ဒီမှာ ဘာစစ်ရမလဲ။
Customer အသုံးများတာ = Customer အကျိုးရှိတာလား။
အမြဲမတူနိုင်ဘူး။
လူတစ်ယောက် App ထဲ နာရီငါးနာရီကြာနေလို့ Business metric ကောင်းနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် သူ့ဘဝအတွက်ကောင်းလား။
သူတကယ် သင်ယူတာလား။
ဒါမှမဟုတ် screen ထဲပဲ ကြာနေတာလား။
ဒီမေးခွန်းက ethical business idea စစ်တဲ့အခါ အရေးကြီးတယ်။
Engagement နဲ့ benefit မတူဘူး။
Revenue နဲ့ welfare မတူဘူး။
Customer desire နဲ့ Customer good မတူနိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းရှင်တစ်ယောက်အနေနဲ့—
“Customer want ဘာလဲ”
မေးသလို—
“Customer ကောင်းကျိုးက ဘာလဲ”
ကိုပါ မေး။
ဒီနှစ်ခုတစ်ခါတလေ တူတယ်။
တစ်ခါတလေ မတူဘူး။
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဓမ္မနဲ့ လုပ်ငန်းကို ချိတ်တဲ့အခါ ဦးဇင်းတို့ အလွန်သတိထားရမယ်။
ဓမ္မကို Business Formula မလုပ်ရဘူး။
“ဒီစမ်းသပ်ချက်အောင်ရင် နိဗ္ဗာန်ရမယ်”
မဟုတ်ဘူး။
“Ethical Business လုပ်ရင် အမြတ်တက်မယ်”
လို့လည်း မဟုတ်ဘူး။
“သီလရှိရင် Startup မပျက်ဘူး”
လို့လည်း မပြောဘူး။
ဓမ္မက Market forecast မပေးဘူး။
ဒါပေမယ့်—
မလုပ်သင့်တာကို သိဖို့၊ ကိုယ်ဘာစိတ်နဲ့လုပ်နေလဲ သိဖို့၊ အခြားသူထိခိုက်မှုကို မမြင်ချင်ယောင်မဆောင်ဖို့၊ ဝင်ငွေရလမ်းကို စစ်ဖို့ ကူညီတယ်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၇ မှာ သမ္မာအာဇီဝကို သီးခြားအလုပ်အမည်တစ်ခုအဖြစ်သာ မကြည့်ဘဲ မှားသောအသက်မွေးမှုကို မှားကြောင်း သိခြင်း၊ မှားရာကို စွန့်ဖို့ အားထုတ်ခြင်း၊ မှန်ရာမှာ သတိနဲ့ နေထိုင်ခြင်းတို့နဲ့ ဆက်စပ်ပြထားပါတယ်။
ဒီအချက်ကို Ethical Business Idea စစ်မယ့်အခါ လက်တွေ့သုံးကြည့်။
Idea တစ်ခုရှိတယ်။
ချက်ချင်း—
“ကောင်းတယ်၊ လုပ်မယ်”
မလုပ်သေးနဲ့။
မြင်။
ပြီးရင်—
“မှားတာရှိရင် လျှော့မယ်၊ ပြင်မယ်၊ တစ်ခါတလေ ပယ်မယ်”
အားထုတ်။
ပြီးရင် လုပ်နေစဉ်မှာ—
“အရင်ရည်ရွယ်ချက်ကနေ လွဲနေပြီလား”
သတိထား။
ဒီလိုဆို Business Ethics ဟာ Launch မတိုင်မီ form တစ်ခုဖြည့်ပြီးပြီးသွားတဲ့အရာ မဟုတ်တော့ဘူး။
လုပ်ငန်းတစ်လျှောက် စောင့်ကြည့်ရမယ့် practice ဖြစ်တယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ခုအရေးကြီးတယ်။
Idea က ethical ဖြစ်ပေမယ့် Business Model က unethical ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒီအချက်ကို မှတ်ထား။
Product ကောင်းတယ်။
ငွေရှာနည်း မကောင်းနိုင်တယ်။
ဥပမာ—
လူတွေရဲ့ကျန်းမာရေးကို ကူညီမယ့် service။
Idea ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့် service ရောင်းဖို့ လူကို အလွန်အမင်းကြောက်အောင်လုပ်တယ်ဆိုရင်—
Business Model ပြန်စစ်။
သင်တန်းကောင်းတစ်ခု။
Idea ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့်—
“ဒီသင်တန်းမတက်ရင် ဘဝပျက်မယ်”
လိုမျိုး မမှန်ဘဲ ကြောက်စိတ်ဖန်တီးပြီး Sale ပိတ်တယ်ဆိုရင် ပြန်စစ်။
ငွေစုကူညီမယ့် product။
Idea ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် အခကြေးငွေ structure ကို နားမလည်အောင်ထားပြီး အမြတ်ယူတယ်ဆိုရင် ပြန်စစ်။
လူ့အကျိုးအတွက် platform။
Idea ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် User data ကို သူမမျှော်လင့်တဲ့နည်းနဲ့ အသုံးပြုပြီး အမြတ်ယူမယ်ဆိုရင် Privacy၊ consent နဲ့ သက်ဆိုင်ရာဥပဒေ/စံနှုန်းတွေကို သီးခြားကျွမ်းကျင်သူနဲ့ စစ်ရမယ်။
ဒါကို ဓမ္မတစ်ပုဒ်နဲ့ အားလုံးဆုံးဖြတ်လို့ မရဘူး။
ဒါပေမယ့် ဓမ္မက မေးခွန်းတစ်ခုတော့ ချက်ချင်းမေးခိုင်းတယ်—
“လူမသိတာဟာ ငါ့အမြတ်ရဲ့ အရင်းအမြစ်ဖြစ်နေလား”
ဒီမေးခွန်း။
Customer မသိလို့ ကိုယ်ငွေရတာလား။
Customer သဘောတူလို့ ကိုယ်ငွေရတာလား။
နှစ်ခုမတူဘူး။
နားမလည်တဲ့စာချုပ်ကို အမြတ်ထုတ်တာနဲ့ ရိုးသားစွာတန်ဖိုးလဲလှယ်တာ မတူဘူး။
စိတ်ကူးတစ်ခုကို အရင် “ထိခိုက်မှုစစ်” လုပ်
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ မှာ အရှင်ရာဟုလာအား ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်နဲ့ ပြုမယ့်အရာကို မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ဖို့ သင်ကြားထားပါတယ်။ မိမိကို ထိခိုက်သလား၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်သလား၊ နှစ်ဖက်စလုံးကို ထိခိုက်သလားဆိုတာ စစ်ဖို့ ဖော်ပြထားတယ်။
ဒီသုတ်ကို Business Idea Validation Method လို့ မပြောင်းရဘူး။
ဒါပေမယ့် စိတ်ထားကို အတုယူလို့ရတယ်။
Business Idea တစ်ခုလာရင် ပထမမေး—
“ဒီလုပ်ငန်းကြောင့် ငါဘယ်လိုထိခိုက်နိုင်လဲ”
ငွေရှုံးနိုင်တာတင် မဟုတ်ဘူး။
ကိုယ့်သီလပျက်နိုင်သလား။
ကိုယ့်အချိန်ကုန်လွန်းသလား။
ကိုယ့်မိသားစုဘဝကို မလိုအပ်ဘဲဖျက်သလား။
နေ့တိုင်း မမှန်စကားပြောရတဲ့ဘဝထဲဝင်မလား။
အဲဒါ ကိုယ့်ထိခိုက်မှု။
နောက်—
“သူတစ်ပါးကို ဘယ်လိုထိခိုက်နိုင်လဲ”
Customer။
Staff။
Supplier။
လူမှုအဖွဲ့အစည်း။
ကလေးများ။
အားနည်းသူများ။
ပြီးရင်—
“နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ဘယ်လိုဖြစ်မလဲ”
ကိုယ်လည်း Profit ရတယ်။
Customer လည်း တကယ်အသုံးဝင်တယ်။
ဒါဆို fair exchange ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် Customer အကျိုးကို ကိုယ်က ယူဆနေတာလား။
တကယ်စစ်ထားလား။
ဒီမှာ Data လိုတယ်။
Feedback လိုတယ်။
Test လိုတယ်။
“သူတို့ဝယ်နေတယ်” ဆိုတာ Ethical Proof မဟုတ်ဘူး
ဒကာ ဒကာမတို့…
တစ်ယောက်က—
“Customer ကိုယ်တိုင်ဝယ်တာပဲ၊ ဘာပြဿနာရှိလဲ”
ဆိုတယ်။
ဒီစကားလည်း တစ်ဝက်ပဲ။
Customer consent အရေးကြီးတယ်။
ဒါပေမယ့် consent ရှိတာနဲ့ ethical issue အားလုံးပြီးသွားတယ် မဟုတ်ဘူး။
Customer မှာ သတင်းအချက်အလက်ပြည့်လား။
နားလည်လား။
ဖိအားပေးထားလား။
လှည့်စားထားလား။
တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ဖုံးထားလား။
“သဘောတူတယ်” ဆိုတဲ့ခလုတ်နှိပ်တာတစ်ခုတည်းနဲ့ သီလစစ်ဆေးမှု မပြီးသေးဘူး။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ ဓမ္မနဲ့ ဥပဒေကို မရောရဘူး။
ဥပဒေဘက်မှာ တိကျတဲ့ consent requirements, disclosure requirements, consumer protection rules တွေရှိနိုင်တယ်။ အဲဒါကို သက်ဆိုင်ရာဥပဒေကျွမ်းကျင်သူနဲ့ စစ်ရမယ်။
ဓမ္မဘက်ကတော့—
“ငါ သူ့မသိမှုကို အခွင့်ကောင်းယူနေလား”
ကိုယ့်စိတ်ကိုမေး။
ဒီမေးခွန်းကို ဥပဒေစာတမ်းမလိုဘူး။
ကိုယ့်စိတ်ထဲက သိနိုင်တယ်။
လူကို တန်ဖိုးထားလား၊ အရင်းအမြစ်လိုသုံးလား
လုပ်ငန်းတစ်ခုမှာ အလွန်လွယ်တယ်။
Customer ကို—
“revenue source”
လိုမြင်တယ်။
Staff ကို—
“headcount”
လိုမြင်တယ်။
Supplier ကို—
“cost”
လိုမြင်တယ်။
လူတွေကို ကိန်းဂဏန်းဖြစ်သွားတယ်။
Management အတွက် ကိန်းဂဏန်းလိုတယ်။
မလိုဘူးလို့မပြောဘူး။
ဒါပေမယ့် ကိန်းဂဏန်းအောက်မှာ လူရှိတာ မမေ့နဲ့။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂ မှာ လူ့ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းသိမ်းရာအတွက် ပေးကမ်းခြင်း၊ ချစ်ဖွယ်စကား၊ အကျိုးပြုသောအပြုအမူနဲ့ မျှတညီမျှစွာ ဆက်ဆံခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒါကို corporate stakeholder framework လို့ မခေါ်ရပါဘူး။ ဒါပေမယ့် လုပ်ငန်းထဲက လူ့ဆက်ဆံရေးကို “ယူရုံ” မဟုတ်ဘဲ အကျိုးပြု၊ နူးညံ့၊ တရားမျှတစွာ ထိန်းသိမ်းဖို့ စိတ်ထားအဖြစ် အတုယူနိုင်ပါတယ်။
ဒီလိုဆို Business Idea စစ်တဲ့အခါ—
“Customer ကို ငါဘာယူမလဲ”
မေးရုံမက—
“Customer ကို ဘာပြန်ပေးမလဲ”
မေး။
“Staff က ငါ့အတွက် ဘယ်လောက်အလုပ်လုပ်မလဲ”
မမေးခင်—
“သူ့စွမ်းရည်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ဘဝကို ဘာပြန်ပေးမလဲ”
မေး။
“Supplier ကို ဈေးဘယ်လောက်ဖိရမလဲ”
မမေးခင်—
“ရေရှည်နှစ်ဖက်ရှင်သန်နိုင်တဲ့ စျေးလား”
မေး။
ဒီလိုဆို Business Idea က Transaction တစ်ခုတည်းမဟုတ်တော့ဘူး။
Relationship တည်ဆောက်မှုပါ ပါလာတယ်။
ဝန်ထမ်းပါမှ Idea တစ်ခု ethical ဖြစ်မဖြစ် ပိုသိရတယ်
လုပ်ငန်းစိတ်ကူးတွေကို တချို့ Founder တွေ Customer ဘက်ကပဲ စစ်တယ်။
“Customer အတွက်ကောင်းတယ်”
ဒါနဲ့ပြီးသွားတယ်။
မပြီးဘူး။
ဘယ်သူလုပ်ပေးမှာလဲ။
Staff။
Driver။
Warehouse worker။
Teacher။
Nurse။
Technician။
Customer service။
သူတို့ဘက်ကို မကြည့်ဘဲ Customer convenience တစ်ခုတည်းကို အမြင့်ဆုံးထားရင် ထိခိုက်မှု ရွှေ့ထားတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဥပမာ—
Customer က “အမြန်” လိုချင်တယ်။
Company က “ဆယ်မိနစ်အတွင်းပို့မယ်” လို့ promise ပေးတယ်ဆိုပါစို့။
Marketing အရ ဆွဲဆောင်မှုရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် Driver ကို မလုံခြုံတဲ့အလျင်နဲ့ မောင်းဖို့ သွယ်ဝိုက်ဖိအားပေးနေလား။
စစ်ရမယ်။
Customer အတွက် Convenience တက်တယ်။
Worker risk တက်တယ်။
ဒါကို Ethical Design လို့ မလွယ်ကူစွာ ခေါ်နိုင်ဘူး။
ဒီဥပမာဟာလည်း သင်ကြားရေး hypothetical ဖြစ်ပါတယ်။
အလားတူ—
“၂၄ နာရီ support”
ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် staff shift လုံလောက်လား။
အမြဲတမ်းလူတစ်ယောက်တည်းဖုန်းကိုင်ရလား။
“အမြဲဖွင့်ထားတယ်”
ဆိုတာ Customer ကောင်းတယ်။
ဝန်ထမ်းဘဝက ဘယ်လိုလဲ။
ဒီမေးခွန်းတွေ ပါရမယ်။
ဒီဃနိကာယ် ၃၁ မှာ အလုပ်ရှင်ဘက်က အလုပ်သမားများကို သူတို့စွမ်းနိုင်သလို အလုပ်ခွဲပေးခြင်း၊ အစားအစာနှင့် လုပ်အားခပေးခြင်း၊ နာမကျန်းချိန် စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ အထူးအရာများဝေမျှခြင်းနဲ့ အနားယူချိန်ပေးခြင်းစတဲ့ တာဝန်တွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒါဟာ ခေတ်သစ်အလုပ်သမားဥပဒေအတွက် အစားထိုးစာတမ်းမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် “Customer အတွက် ကောင်းရုံနဲ့မပြီး၊ လုပ်ပေးနေသူရဲ့ လူ့အခြေအနေကိုပါ စောင့်ရှောက်ရမယ်” ဆိုတာအတွက် အလွန်ခိုင်တဲ့ ဓမ္မအခြေခံပေးပါတယ်။
ဒါကြောင့် Founder တစ်ယောက် Business Idea စစ်တဲ့အခါ—
“ဒီလုပ်ငန်းက Customer ဘဝကို ကောင်းစေပြီး Staff ဘဝကို ဖျက်နေတာလား”
မေး။
ဒီမေးခွန်းမေးရမယ်။
Ethical Business ဆိုတာ အားလုံးအတွက် အမြဲအဆင်ပြေရမယ်လို့ မဆိုဘူး
ဒါပေမယ့် အခြားအစွန်း မသွားနဲ့။
Business တစ်ခုမှာ Trade-off ရှိတယ်။
အရာအားလုံး အားလုံးအတွက် perfect မဖြစ်နိုင်ဘူး။
ဈေးနိမ့်ရင် margin နည်းနိုင်တယ်။
လစာမြင့်ရင် cost တက်နိုင်တယ်။
Delivery မြန်ရင် capacity ပိုလိုနိုင်တယ်။
Quality မြင့်ရင် price တက်နိုင်တယ်။
Ethics ဆိုတာ conflict မရှိတဲ့ကမ္ဘာတစ်ခု မဟုတ်ဘူး။
Ethics ဆိုတာ conflict ရှိတဲ့အခါ—
ဘယ်အရာကို ဘာကြောင့်ရွေးတယ်၊ ဘယ်သူ့နစ်နာမှုကို ဘယ်လိုလျှော့တယ်၊ အမှန်ကိုဖုံးမထားဘူးလား၊ အားနည်းသူဘက်ကို မမျှတစွာ cost ပို့မထားဘူးလား
ဆိုတာစစ်တာ။
တစ်ခါတလေ စျေးတက်ရမယ်။
ဒါက အလိုလိုမတရားမဟုတ်ဘူး။
Cost တက်နိုင်တယ်။
Quality ထိန်းဖို့လိုနိုင်တယ်။
ဝန်ထမ်းလစာတိုးဖို့လိုနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့်—
အရေးပေါ်နဲ့ အားနည်းမှုကို အခွင့်ကောင်းယူပြီး “ရနိုင်သမျှယူမယ်” ဆိုတာနဲ့ မတူဘူး။
ဓမ္မက specific pricing formula မပေးဘူး။
ဒါကို Economics, accounting, competition, law အားလုံးနဲ့ စစ်ရမယ်။
ဒါပေမယ့် စိတ်ထဲမှာ—
“မျှတစွာ ရချင်တာလား၊ အားနည်းချက်ကို ငွေပြောင်းချင်တာလား”
ကိုယ့်ရည်ရွယ်ချက်ကို စစ်လို့ရတယ်။
စိတ်ကူးကောင်းတယ်၊ စီမံပုံမှားတယ်
သင်ကြားရေးအတွက် နောက်ထပ် case တစ်ခုကြည့်။
လူငယ်တစ်ယောက်က သက်ကြီးရွယ်အိုတွေအတွက် အိမ်အရောက်အစားအစာပို့ပေးမယ့်လုပ်ငန်းစတယ်ဆိုပါစို့။
ရည်ရွယ်ချက်ကောင်းတယ်။
အိမ်မှာချက်ရခက်တဲ့ လူကြီးတွေအတွက် အစားအသောက်ရမယ်။
မိသားစုတွေ စိတ်ချမယ်။
တန်ဖိုးရှိတယ်။
ပထမမှာ စားသုံးသူတွေ ကျေနပ်ကြတယ်။
လုပ်ငန်းတိုးလာတယ်။
နောက်တော့ Profit pressure တက်လာတယ်။
Founder က အရည်အသွေးမသိသာအောင် ပစ္စည်းလျှော့မလား။
အစားအသောက်လုံခြုံရေးစံနှုန်းကို မသိဘဲ “စေတနာကောင်းတယ်” နဲ့ ဆက်လုပ်မလား။
Delivery သမားကို အချိန်အလွန်တင်းတင်းပေးမလား။
အစားအသောက်မသင့်သူကို မသင့်တဲ့ဟင်းကို ပြောမပြဘဲ ရောင်းမလား။
ဒီနေရာမှာ မူလ Idea ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် စနစ်ကို မစောင့်ရင် ethical quality ကျနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် Ethical Business Idea စစ်တာဟာ “Idea စတုန်းက ethical ဖြစ်တယ်” နဲ့မပြီးဘူး။
Ethics ကို operation ထဲသွင်းရတယ်။
Ethical ဖြစ်ဖို့ စေတနာကောင်းတစ်ခုတည်းမလုံလောက်
ဒီအချက် အရမ်းအရေးကြီးတယ်။
စေတနာကောင်းလို့ လူမထိခိုက်ဘူးလို့ အာမခံမရှိဘူး။
မသိလို့လည်း ထိခိုက်နိုင်တယ်။
မကျွမ်းကျင်လို့လည်း ထိခိုက်နိုင်တယ်။
စနစ်မရှိလို့လည်း ထိခိုက်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့်—
Ethical = good intention only
မဟုတ်ဘူး။
ကောင်းတဲ့ရည်ရွယ်ချက်။
မှန်ကန်တဲ့အသိ။
ကျွမ်းကျင်မှု။
စနစ်။
Feedback။
ပြန်ပြင်နိုင်မှု။
ဒါတွေလည်းလိုတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄ မှာ အိမ်ရှင်တစ်ဦးအတွက် လက်ရှိဘဝအကျိုးချမ်းသာကို ဆောင်စေရာမှာ မိမိအသက်မွေးလုပ်ငန်း၌ အားထုတ်ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ ရရှိထားသည့် တရားသဖြင့်ဥစ္စာကို ကာကွယ်စီမံခြင်း၊ မိတ်ကောင်းရှိခြင်းနဲ့ ဝင်ငွေထွက်ငွေညီညွတ်စွာ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒါက Founder ကို သတိပေးတယ်။
“စေတနာကောင်းလို့ အလုပ်မတတ်လည်းရတယ်” မဟုတ်ဘူး။
မတတ်ရင်သင်။
Quality စစ်။
Accounting လုပ်။
Safety လိုတဲ့ကိစ္စ Safety specialist နဲ့စစ်။
ဥပဒေလိုရင် lawyer နဲ့စစ်။
ကျန်းမာရေးနယ်ပယ်ဆို qualified professional နဲ့စစ်။
နည်းပညာဆို security, privacy, reliability စစ်။
ဓမ္မဟာ ကျွမ်းကျင်ပညာကို အစားမထိုးဘူး။
ဓမ္မက ကျွမ်းကျင်ပညာကို ဘယ်ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ သုံးမလဲ စောင့်ပေးတယ်။
လုပ်ငန်း Idea စစ်ရာမှာ “သူတစ်ပါးအကျိုး” ကို မိမိအတွေးနဲ့ မဆုံးဖြတ်နဲ့
Founder တစ်ယောက်ပြောတယ်—
“ဒီ Product လူတွေအတွက်ကောင်းတယ်”
မေး—
ဘယ်လိုသိတာလဲ။
Founder ကိုယ်တိုင်ထင်တာလား။
Customer ပြောတာလား။
လက်တွေ့စမ်းထားတာလား။
အကျိုးဆက်ရှိလား။
တစ်ခါတလေ ကိုယ်က ကူညီနေတယ်ထင်တာ အခြားသူအတွက် ဝန်ထုပ်ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် ethical business အတွက် နားထောင်မှု လိုတယ်။
ရက် ၀၀၂ မှာ ဦးဇင်းတို့ “မေးခွန်းမှန်” နဲ့ “နားထောင်နိုင်ခြင်း” ကို ပြောခဲ့တာ ဒီနေရာမှာ ပြန်အသုံးဝင်တယ်။
ဒါပေမယ့် အဲဒီတရားကို ပြန်ပွားမနေဘူး။
ဒီနေ့က ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုတည်း—
Ethical claim ကို evidence နဲ့စစ်။
“လူ့အကျိုးပြုတယ်”
ဆိုရင်—
ဘယ်လူ။
ဘယ်အကျိုး။
ဘယ်လိုသိ။
ဘယ်လောက်ကြာကြာ။
ဘယ် side effect။
ဘယ်သူနစ်နာ။
ဒီမေးခွန်းတွေ ထည့်။
ဒါက Business research.
ဒါက ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် “ငါကောင်းတယ်လို့ ထင်တာကို ငါ့ရဲ့အမှန်အဖြစ် မသတ်မှတ်ဖို့” အရေးကြီးတယ်။
အကျိုးရှိတဲ့စိတ်ကူးနဲ့ အရောင်းဖြစ်တဲ့စိတ်ကူး မတူနိုင်ဘူး
တစ်ခါတလေ Business Idea တစ်ခုက လူတွေ အများကြီးဝယ်တယ်။
ဒါပေမယ့် လူ့အကျိုးနည်းတယ်။
တစ်ခါတလေ လူ့အကျိုးရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် Revenue model မတည်ဘူး။
Ethical Business ဖြစ်ဖို့နှစ်ဘက်လုံး စဉ်းစားရမယ်။
အကျိုးရှိ + ရေရှည်တည်နိုင်။
ဒါက အရေးကြီးတယ်။
အကျိုးရှိတဲ့ service ကို အမြဲအရှုံးခံလုပ်ရင် နောက်ဆုံးပိတ်ရမယ်။
ပိတ်သွားရင် Customer လည်းမရတော့ဘူး။
ဒါကြောင့် “အမြတ်ယူတာ = လောဘ” လို့ လွယ်လွယ်မပြောရဘူး။
အမြတ်ဟာ စနစ်တည်ဖို့ လိုနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့်—
အမြတ်ရဖို့ ကောင်းကျိုးကို ဖျက်ရင် Problem။
အမြတ်ဟာ Fuel ဖြစ်ပါစေ။
Steering wheel မဖြစ်ပါစေနဲ့။
ဒီဟာ analogy ပဲ။
ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ဘူး။
ကားတစ်စီးမှာ ဆီလိုသလို Business မှာ Revenue လိုနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ဆီက ဘယ်လမ်းသွားမလဲ ဆုံးဖြတ်မှာမဟုတ်ဘူး။
Direction ကို Value နဲ့ Ethics က ဆုံးဖြတ်ရမယ်။
ငွေကို ဘယ်လိုသုံးမလဲကလည်း Idea စစ်ချက်ထဲပါ
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၄၁ မှာ တရားသဖြင့်ရရှိတဲ့ဥစ္စာကို မိမိ၊ မိဘ၊ ဇနီးသားသမီး၊ အလုပ်သမားများကို ကောင်းစွာထောက်ပံ့ခြင်း၊ မိတ်ဆွေများကို အကျိုးပြုခြင်း၊ အန္တရာယ်များအတွက် ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း၊ သင့်လျော်ရာတာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခြင်းနဲ့ အလှူဒါနပြုခြင်းတို့အတွက် အသုံးပြုပုံကို ဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒီတရားက Business Idea Selection Sutta မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် Founder ကို တစ်ခုသတိပေးတယ်။
ဝင်ငွေရတာနဲ့ သီလစစ်ဆေးမှုမပြီးဘူး။
ရလာတာကို ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ။
လူတွေကို အကျိုးရှိစေသလား။
ဝန်ထမ်းကို ထောက်ပံ့နိုင်သလား။
အရေးပေါ်အတွက် စနစ်တကျထားသလား။
တစ်ယောက်တည်း စုမိသလား။
Ethical Business ဟာ “မကောင်းတာမလုပ်” တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။
ကောင်းကျိုးဖြန့်နိုင်ခြင်း ပါဝင်တယ်။
ဒီနေရာမှာ များများပေးရင်ပိုကောင်းတယ်ဆိုတဲ့ အလွယ်မဟုတ်ဘူး။
Company ရေရှည်တည်ဖို့ reserve လိုတယ်။
Investment လိုတယ်။
Payroll လိုတယ်။
ဒါတွေ Finance နဲ့စစ်ရမယ်။
ဒါပေမယ့် Owner တစ်ယောက်—
“ငါဘယ်လောက်ယူမလဲ”
တစ်ခုတည်း မမေးဘဲ—
“ဒီလုပ်ငန်းရဲ့ ကောင်းကျိုးဘယ်လိုဖြန့်မလဲ”
မေးနိုင်တယ်။
Ethical Business Idea စစ်ဆေးရာမှာ အန္တရာယ်ရှိတဲ့ စကားငါးမျိုး
ဒကာ ဒကာမတို့…
Founder တွေ အစည်းအဝေးမှာ ကြားရတတ်တဲ့ စကားတချို့ရှိတယ်။
ဒီစကားတွေ ကြားရင် တစ်ခါပြန်စစ်။
“လူတိုင်းဒီလိုလုပ်တာပဲ”
လူတိုင်းလုပ်တာက ethical proof မဟုတ်ဘူး။
“Customer မသိပါဘူး”
ဒီစကားထွက်လာရင် ပြန်စစ်။
ဘာကို ဖုံးချင်နေတာလဲ။
“Law က မတားဘူး”
ဥပဒေမတားတာနဲ့ ဓမ္မအရ ကောင်းတယ်ဆိုတာ တစ်ထပ်တည်းမဟုတ်ဘူး။
သို့သော် ဥပဒေတိတိကျကျကို မသိဘဲ ကိုယ်ထင်သလိုလည်း မပြောရဘူး။
“အမြတ်ရရင်ပြီးရော”
ဒီစကားက တန်ဖိုးနဲ့ထိခိုက်မှုကို ပယ်ထားနိုင်တယ်။
“အခုစပြီး နောက်မှပြင်မယ်”
တစ်ချို့ Risk က နောက်မှပြင်လို့ရတယ်။
တစ်ချို့က မရဘူး။
Safety။
လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ။
Trust။
Data leakage။
အသက်အန္တရာယ်။
ဒီလိုကိစ္စတွေမှာ “နောက်မှပြင်” မလုံလောက်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် Launch မြန်ချင်တာနဲ့ Ethics စစ်မှုကို ဖြတ်မသွားနဲ့။
မြန်တာကိုသာ စံထားရင် မမြင်မိတာများတယ်
Startup culture မှာ—
“မြန်မြန်စမ်း”
“မြန်မြန်တိုး”
ကောင်းတဲ့အခြေအနေရှိတယ်။
အတွေ့အကြုံရတယ်။
မလိုအပ်တဲ့အချိန်ကုန်မှုလျော့တယ်။
ဒါပေမယ့် လူထိခိုက်နိုင်တဲ့နေရာမှာ—
“စမ်းပြီးမှကြည့်”
ဆိုတာ အမြဲမသင့်ဘူး။
အန္တရာယ်တစ်ခု ဘယ်လောက် reversible လဲ စစ်။
Button color စမ်းတာနဲ့ လူ့ကျန်းမာရေးသက်ရောက်မှု စမ်းတာ မတူဘူး။
Website layout စမ်းတာနဲ့ လူ့ဘေးကင်းရေးစနစ် စမ်းတာ မတူဘူး။
Social caption စမ်းတာနဲ့ အားနည်းသူရဲ့ငွေကြေးဘဝကို ထိတဲ့ product စမ်းတာ မတူဘူး။
ဒါကြောင့်—
Risk ကြီးလေလေ စစ်ဆေးမှုနက်လေလေ။
ဒီဟာ ဓမ္မသက်သေမဟုတ်ဘူး။
Engineering၊ medicine၊ law၊ risk management တို့မှာပါ သက်ဆိုင်တဲ့ ခေတ်သစ်အခြေခံအယူအဆ။
ဓမ္မနဲ့ချိတ်တဲ့နေရာက—
မောဟကြောင့် “မြန်ရင်ကောင်း” လို့ မမျက်စိမှိတ်ဖို့။
ကိုယ့်လုပ်ငန်းစိတ်ကူးကို မိဘဆီရှင်းပြနိုင်သလား
လက်တွေ့စစ်ဆေးမှုတစ်ခု။
Business Idea ကို စာကြောင်းသုံးကြောင်းနဲ့ ကိုယ့်မိဘ၊ ကိုယ်လေးစားရတဲ့ဆရာ၊ ကိုယ့်သားသမီးရှေ့မှာ ရှင်းပြမယ်ဆိုပါစို့။
“ဒီလိုနည်းနဲ့ ငွေရမယ်”
ရှင်းပြရဲလား။
“ဒီနေရာမှာ Customer မသိတာက ကိုယ့်အားသာချက်”
လို့ ပြောရရင် ရှက်မလား။
“ဒီ Product သုံးရင် လူတွေ နည်းနည်းစွဲလမ်းလာမှ ဝင်ငွေတက်မယ်”
ဆိုတာ ရှင်းပြရဲလား။
“ဒီလုပ်ငန်းက သူတစ်ပါးအားနည်းချက်ကို သုံးတယ်”
လို့ ပြောရင် ကိုယ့်သားသမီးကို ဒီလိုလုပ်ခိုင်းချင်လား။
ဒါက formal ethical proof မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်အတ္တဖုံးထားတာကို မြင်စေတဲ့ mirror test အဖြစ် အသုံးဝင်တယ်။
နာမည်မပါဘဲ စိတ်ကူးကို ကြည့်
နောက်ထပ် စမ်းသပ်ချက်။
Company logo ဖယ်။
Founder name ဖယ်။
Brand story ဖယ်။
Pitch deck ဖယ်။
လူကြိုက်တဲ့စကားဖယ်။
ပြီးရင် လုပ်ငန်းရဲ့ စစ်မှန်တဲ့ process ကိုသာရေး။
Customer ဆီက ဘာယူသလဲ။
Customer ကို ဘာပေးသလဲ။
Data ဘာယူသလဲ။
ဘယ်လိုအသုံးချသလဲ။
Staff ဘာလုပ်ရသလဲ။
Supplier ကို ဘယ်လိုပေးသလဲ။
Profit ဘယ်ကထွက်သလဲ။
Loss ဘယ်သူခံသလဲ။
ဒီလို raw flow ကို ကြည့်။
Ethics က branding ပေါ်မူတည်မနေဘူး။
“Social Impact”
လို့နာမည်ပေးထားတာနဲ့ Social Impact မဖြစ်ဘူး။
“Green”
လို့ခေါ်ထားတာနဲ့ Environment ကောင်းတယ်လို့ အလိုလိုမဖြစ်ဘူး။
“Education”
လို့ခေါ်ထားတာနဲ့ လူတကယ်သင်ယူတယ် မဟုတ်ဘူး။
“Health”
လို့ခေါ်ထားတာနဲ့ ကျန်းမာရေးအကျိုး ရှိတယ်မဟုတ်ဘူး။
နာမည်ကို ဖယ်ပြီး operation ကိုကြည့်။
မတူညီတဲ့ လူအုပ်စုကို ကြည့်
Business Idea စစ်တဲ့အခါ “average customer” တစ်ယောက်တည်း မမြင်နဲ့။
အရွယ်ကြီးသူ။
ကလေး။
နည်းပညာမကျွမ်းသူ။
ဘာသာစကားမတူသူ။
ငွေအရင်းအနှီးနည်းသူ။
မသန်စွမ်းသူ။
တစ်ခါတလေ ဒီလူတွေအတွက် product design က အခြားသူထက် ပိုခက်နိုင်တယ်။
အားလုံးအတွက် perfect မဖြစ်နိုင်ဘူး။
ဒါပေမယ့်—
အလွယ်ဆုံးအမြတ်ရမယ့်အုပ်စုကိုသာ ကြည့်ပြီး အားနည်းသူကို မမြင်ချင်ယောင် မဆောင်နဲ့။
Ethical review မှာ—
“ဒီ Product ကို လူတစ်ယောက် အလွဲသုံးလို့ အန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်သလား”
“လူတစ်ယောက် နားမလည်ဘဲ subscribe လုပ်နိုင်သလား”
“ဖျက်ချင်ရင် လွယ်လား”
“ပြန်အမ်းချင်ရင် မလိုအပ်အောင် ခက်ထားသလား”
ဒီလို usability နဲ့ fairness မေးခွန်းတွေ ဝင်လာတယ်။
ဒါတွေဟာ ခေတ်သစ် design/business practice အဖြစ် သုံးတာ။
မူရင်းကျမ်းထဲကစာရင်း မဟုတ်ဘူး။
သမ္မာအာဇီဝနဲ့ “dark pattern” လိုပုံစံများ
တစ်ခါတလေ System ကို ဒီလိုလုပ်တယ်။
ဝယ်တဲ့ခလုတ်က ကြီးတယ်။
Cancel က သေးတယ်။
Subscribe လုပ်ဖို့ နှစ်ချက်။
Unsubscribe လုပ်ဖို့ ဆယ့်နှစ်ချက်။
Free trial စတာ လွယ်တယ်။
ငွေပေးတာစပြီးသွားတာ မသိလွယ်ဘူး။
ဦးဇင်းတို့ ဒီမှာ specific platform တစ်ခုကို စွပ်စွဲနေတာမဟုတ်ဘူး။
ခေတ်သစ် interface design မှာ ဖြစ်နိုင်တဲ့ teaching scenario ကိုပြောတာ။
မေး—
“Customer ကို သူမရွေးချင်တဲ့အရာဆီ တွန်းနေတာလား”
ဒီဟာ အရောင်းအတတ်ပညာလား။
လှည့်စားမှုဘက်နီးလာသလား။
သမ္မာဝါစာနဲ့ သမ္မာအာဇီဝကို ပြန်စစ်။
လူရဲ့ သတိမရှိမှုကို design နဲ့ အသုံးချပြီး အမြတ်ယူနေတာလား။
ဒီလိုဆို “legal ဖြစ်တယ်” တစ်ကြောင်းနဲ့ စိတ်အေးမနေသင့်ဘူး။
အရောင်းအဖွဲ့ကို ဘာစကားသင်မလဲ
Ethical Business Idea က Founder ခေါင်းထဲမှာပဲ မရှိရဘူး။
Sales training ထဲဝင်ရမယ်။
“ဘယ်သူမဆိုရောင်း”
မဟုတ်ဘဲ—
“သင့်တော်သူကိုသာ ရောင်း”
ဆိုတဲ့ policy ရှိနိုင်သလား။
“Customer မေးရင်မှ ပြော”
မဟုတ်ဘဲ—
“ဆုံးဖြတ်ချက်အတွက် သိသင့်တာကို ကြိုရှင်း”
ဆိုနိုင်သလား။
“Sale ပိတ်ရင်အောင်မြင်”
မဟုတ်ဘဲ—
“Customer နောက်ပိုင်းကျေနပ်ရင်မှ အောင်မြင်”
လို့ metric ပြောင်းနိုင်သလား။
ဒါက Business design။
ကျမ်းထဲက sales training မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာအာဇီဝနဲ့ ကိုက်အောင် စနစ်ချတာ။
Customer ကို မရောင်းရတဲ့အခါကို သတ်မှတ်ထား
လုပ်ငန်းတစ်ခု တကယ် ethical ဖြစ်မဖြစ် စမ်းချင်ရင် ဒီမေးခွန်းမေး—
“ဘယ်အခြေအနေမှာ ငွေရှိလည်း မရောင်းဘူးလို့ ပြောမလဲ”
အဲဒီ boundary ရှိလား။
ဥပမာ—
Customer အတွက် မသင့်ဘူး။
အသုံးပြုနည်း မလုံခြုံဘူး။
သူနားမလည်သေးဘူး။
အရမ်းချွတ်ခြုံကျပြီး ဒီအရာဝယ်ရင် အရေးကြီးတာပျက်နိုင်တယ်ဆိုတာ ကိုယ်သိနေတယ်—ဒီအပိုင်းဟာ financial advice မဟုတ်ဘဲ moral reflection အဖြစ်သာ နားလည်ရမယ်။
သတ်မှတ်ထားတဲ့အခြေအနေရှိလား။
မရှိဘူးဆိုရင်—
“လူငွေပေးရင် ဘာမဆိုရောင်းမယ်”
ဖြစ်နေလား။
ဒီနေရာ သမ္မာအာဇီဝကို ပြန်စစ်။
ဝန်ထမ်းကို “ethical discretion” ပေးထားလား
တစ်ခါတလေ Staff က တစ်ခုမသင့်မှန်း သိတယ်။
ဒါပေမယ့် “policy ကဒီလို” ဆိုပြီး လုပ်ရတယ်။
Ethical Business Idea ကို စနစ်ထဲသွင်းမယ်ဆိုရင်—
Risk တက်တဲ့အခါ Staff က “stop” ပြောလို့ရလား။
Quality issue ရှိရင် shipment ရပ်လို့ရလား။
Customer မသင့်ရင် manager ဆီ escalate လုပ်လို့ရလား။
Safety issue တင်ပြရင် “negative staff” လို့မခေါ်ဘူးလား။
ဒီလို decision right လိုတယ်။
ဒါကို engineering/operations မှာ authority design လို့ ပြောနိုင်တယ်။
ဓမ္မက corporate governance chart မပေးဘူး။
ဒါပေမယ့် သူတစ်ပါးအကျိုးပြု၊ မျှတစွာဆက်ဆံတဲ့စိတ်ထားကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂ မှာ ထင်ရှားစွာတွေ့နိုင်တယ်။
“Ethics က Cost” လို့ မမြင်နဲ့
ဒကာ ဒကာမတို့…
တချို့ Company မှာ—
Safety = Cost။
Training = Cost။
Refund = Cost။
Quality check = Cost။
Employee wellbeing = Cost။
အမှန်တရား = Sale loss။
ဒီလိုပဲမြင်ရင် သီလဟာ စာရင်းရဲ့ expenditure column ထဲဝင်သွားတယ်။
အဲဒီအခါ Profit pressure တက်တဲ့နေ့မှာ ပထမဆုံးဖြတ်ခံရတာ Ethics ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် Owner အနေနဲ့ စကားပြောင်း။
Safety က ကုန်ကျစရိတ်လည်းဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် တာဝန် လည်းဖြစ်တယ်။
Quality check က Cost လည်းဖြစ်နိုင်တယ်။
ရိုးသားမှုရဲ့ အစိတ်အပိုင်း လည်းဖြစ်တယ်။
Refund ပေးရတာ Cost ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်အမှားရှိရင် တာဝန်ယူမှု ဖြစ်တယ်။
Ethical Business ဟာ “အမြတ်ရရင် Ethics လုပ်မယ်” မဟုတ်ဘူး။
Profit တွက်တဲ့ model ထဲကတည်းက Ethics ရဲ့လိုအပ်ချက်ကို ထည့်ထားရမယ်။
လုပ်ငန်း Idea စတင်ကတည်းက “Ethical Cost” ထည့်တွက်
ဥပမာ—
Product ထုတ်မယ်။
Packaging စျေးသက်သာတာတစ်မျိုးရှိတယ်။
ပိုလုံခြုံတာတစ်မျိုးရှိတယ်။
Safety requirements သီးခြားစစ်ရမယ်။
Budget ထဲထည့်။
Data service လုပ်မယ်။
Privacy/security controls အတွက် cost ရှိတယ်။
Budget ထဲထည့်။
Customer service လိုတယ်။
Refund handling လိုတယ်။
Budget ထဲထည့်။
Staff training လိုတယ်။
Budget ထဲထည့်။
ဒါမှ ethical intent က financial plan ထဲဝင်တယ်။
မဟုတ်ရင် pitch deck မှာတစ်မျိုး၊ real operation မှာတစ်မျိုး ဖြစ်မယ်။
Business Idea က မိသားစုကို ဘယ်လိုသက်ရောက်မလဲ
ဒကာ ဒကာမတို့…
Founder ethics ပြောတဲ့အခါ တစ်ခါတလေ မိသားစုကို မမေ့နဲ့။
Idea က အရမ်းကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် Owner တစ်နေ့ ဆယ့်ရှစ်နာရီအလုပ်လုပ်ရမယ်။
နှစ်ပေါင်းများစွာ မိသားစုဘဝ မရှိတော့ဘူး။
ဒါ ethical issue လား။
အဖြေတစ်ကြောင်းမရှိဘူး။
တစ်ချို့ကာလမှာ အလွန်ကြိုးစားရနိုင်တယ်။
မိသားစုသဘောတူနိုင်တယ်။
အချိန်ကာလရှိနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့်—
“ကောင်းတဲ့ Mission ရှိလို့ ဘယ်သူ့ဘဝကိုမဆို အဆုံးမရှိပေးလို့ရတယ်”
ဆိုတာ မမှန်ဘူး။
ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်၊ မိသားစု၊ Staff၊ Customer—အားလုံးကို holistic ကြည့်။
Ethical Idea တစ်ခုလို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ချီးကျူးမနေဘဲ Red Team လုပ်
အရမ်းကောင်းတဲ့အလေ့အကျင့်တစ်ခု—
Business Idea ကို ယုံကြည်သူတွေပဲ မစစ်ခိုင်းနဲ့။
မတူတဲ့သူတစ်ယောက်ကိုပေး။
“ဒီ idea ရဲ့ ethical risk ဘာတွေမြင်လဲ”
မေး။
အကျိုးမရှိတဲ့ ဝေဖန်မှုအားလုံးလိုက်စရာမလိုဘူး။
ဒါပေမယ့် blind spot လျော့တယ်။
Lawyer က law risk မြင်မယ်။
Engineer က safety risk မြင်မယ်။
Staff က workload risk မြင်မယ်။
Customer က usability risk မြင်မယ်။
Finance က sustainability risk မြင်မယ်။
Dhamma reflection က intention, harm, livelihood, truthfulness ဘက်ကို မေးမယ်။
တစ်မျိုးတည်းအမြင်နဲ့ မဆုံးဖြတ်နဲ့။
ဒါက ဦးဇင်းတို့ရက် ၀၀၂ က မေးခွန်းမှန်နဲ့ ဆက်ပေမယ့်၊ ဒီနေ့မှာ အသုံးချရာက ethical risk review ဖြစ်တယ်။
“ကောင်းတာလုပ်ချင်တယ်” နဲ့ “ကောင်းတဲ့လုပ်ငန်း” ကြားမှာ execution ရှိတယ်
ဒါကို ထပ်မှတ်။
Mission ကောင်းတယ်။
မလုံလောက်ဘူး။
Policy ကောင်းရမယ်။
Incentive ကောင်းရမယ်။
Training ကောင်းရမယ်။
Complaint channel ရှိရမယ်။
Error ပြန်ပြင်နိုင်ရမယ်။
Data ရှိရမယ်။
Owner နားထောင်နိုင်ရမယ်။
ဒါမှ Mission က real ဖြစ်မယ်။
Ethical Business Idea စစ်ဆေးမှုကို တစ်မျက်နှာစာနဲ့လုပ်
အခု အလုပ်ခွင်လက်တွေ့အတွက် ဦးဇင်း တစ်မျက်နှာစာ စစ်ဆေးပုံတစ်ခု ပေးမယ်။
ဒါဟာ ကျမ်းထဲကစာရင်း မဟုတ်ပါဘူး။
ခေတ်သစ်လုပ်ငန်းအတွက် ဓမ္မအခြေခံနဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ reflection sheet ပါ။
စိတ်ကူးအမည်ရေး။
ပြီးရင် အောက်က စစ်ချက်တွေ ဖြေ။
၁။ လူ့ပြဿနာဘာကို ဖြေရှင်းတာလဲ။
တကယ်လိုအပ်ချက်လား။
ကိုယ်ဖန်တီးချင်လို့သာ ဖန်တီးတာလား။
၂။ ဝင်ငွေဘယ်ကရမလဲ။
Customer ဘာအတွက် ပေးတာလဲ။
၃။ Customer ဘာတကယ်ရမလဲ။
Product မဟုတ်ဘဲ အကျိုးကိုရေး။
၄။ Customer မသိတဲ့အရာက ကိုယ့်အမြတ်ရဲ့ အဓိကအရင်းအမြစ် ဖြစ်နေလား။
ဖြစ်နေရင် အနီရောင်မီး။
၅။ ဒီလုပ်ငန်းကို လည်စေဖို့ အမြဲမမှန်စကားပြောရသလား။
“ဟုတ်” ဆိုရင် ပြန်စစ်။
၆။ လူစွဲလမ်းမှု၊ ကြောက်စိတ်၊ မသိမှုကို ပိုကြီးအောင်လုပ်မှ အမြတ်ရတာလား။
စစ်။
၇။ ဝန်ထမ်းအတွက် အလုပ်ပမာဏ၊ လုပ်အားခ၊ အနားယူမှု၊ ကျန်းမာရေး၊ ဂုဏ်သိက္ခာဘက်မှာ အန္တရာယ်ဘာရှိလဲ။
ဒီဃနိကာယ် ၃၁ က အလုပ်ရှင်–အလုပ်သမားဆက်ဆံရေးမှာ အလုပ်အားနဲ့ကိုက်ညီစွာ တာဝန်ခွဲခြင်း၊ လုပ်အားခနဲ့ထောက်ပံ့မှု၊ နာမကျန်းစောင့်ရှောက်မှု၊ အနားယူခွင့်တို့ကို တိတိကျကျ ထည့်ပြထားပါတယ်။
၈။ Supplier၊ Partner၊ Community အပေါ် cost လွှဲထားသလား။
ကိုယ့်စာရင်းမှာမပေါ်လို့ မရှိတာမဟုတ်ဘူး။
၉။ သက်ဆိုင်ရာ Safety, Legal, Professional standard လိုအပ်တာတွေကို ကျွမ်းကျင်သူနဲ့ စစ်ပြီးပြီလား။
မသိတာကို ဓမ္မနဲ့ဖုံးမထားနဲ့။
၁၀။ အမြတ်နည်းလာတဲ့နေ့မှာ မပျက်စေရမယ့် Ethical boundary ဘာလဲ။
ကြိုရေးထား။
၁၁။ ဘယ် Customer ကို မရောင်းရဘူးလို့ သတ်မှတ်ထားသလဲ။
Boundary မရှိရင် ပြန်စစ်။
၁၂။ Launch ပြီးရင် အကျိုး/ထိခိုက်မှုကို ဘယ်လိုပြန်တိုင်းမလဲ။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ မှာ အပြုအမူကို မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် စစ်ဆေးတဲ့သဘောကို ဒီနေရာမှာ analogy အဖြစ် အသုံးချနိုင်တယ်။
ဒီတစ်မျက်နှာကို Founder တစ်ယောက်တည်း မဖြေပါနဲ့။
Team နဲ့ဖြေ။
မတူတဲ့ဌာနတွေပါစေ။
ဖြေပြီးတာနဲ့ “Ethical Certified” လို့ မတံဆိပ်ကပ်နဲ့။
ဒါက စဉ်းစားဖို့ tool ပဲ။
မေးခွန်းတစ်ခုရဲ့အဖြေ “မသိသေး” ဖြစ်လို့ရတယ်
ဒီဟာကို အထူးပြောချင်တယ်။
Ethical review လုပ်တယ်။
တစ်ခုမသိသေးဘူး။
“Community impact ဘာဖြစ်မလဲ”
မသိသေး။
အဲဒါရပါတယ်။
မသိတာကို—
“ကောင်းမှာပါ”
လို့ ဖြည့်မရေးနဲ့။
“မသိသေး” လို့ရေး။
ပြီးမှ research လုပ်။
ဒါက ပညာ။
မသိတာကို လှအောင်ဖြည့်တာက Business confidence မဟုတ်ဘူး။
မောဟ။
Investor ရှေ့မှာလည်း Ethical Risk ပြောရဲသလား
Founder တစ်ယောက် Investor ဆီ Pitch တင်တယ်။
Opportunity တင်တယ်။
Market size တင်တယ်။
Revenue တင်တယ်။
Growth တင်တယ်။
ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် ethical risk ကိုပြောရဲလား။
“ဒီ Product မှာ ဒီ risk ရှိတယ်၊ ဒီ control ထားမယ်”
ပြောရဲလား။
Risk ဖုံးပြီး investment ရဖို့ကြိုးစားရင် တစ်ဖက်လူ့ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အပြည့်အဝ မပေးတာဖြစ်နိုင်တယ်။
သမ္မာဝါစာနဲ့ ဆက်စပ်စစ်ရမယ်။
Business idea ကို ငွေမထည့်မီ ethical prototype လုပ်
Prototype ဆိုတာ Product ပဲ မဟုတ်ဘူး။
Ethical process ကိုလည်း prototype လုပ်လို့ရတယ်။
Customer complaint ဘယ်လိုရမလဲ။
Refund ဘယ်လိုဖြေရှင်းမလဲ။
Staff အမှားတွေကို ဘယ်လို report လုပ်မလဲ။
Data ဘယ်လောက်သိမ်းမလဲ။
ဘယ်လောက်ကြာသိမ်းမလဲ—ဒီအပိုင်းက privacy/law ကျွမ်းကျင်စစ်ဆေးမှုလိုနိုင်တယ်။
ဘယ်အခြေအနေ Sale ရပ်မလဲ။
ဘယ် issue မှာ Founder ကိုတင်ရမလဲ။
Ethics ကို process အဖြစ် စမ်း။
ဒါဆို launch မှာ မလွယ်ကူစွာပျက်တော့ဘူး။
သူတော်ကောင်းတို့… Ethical Business ရဲ့အကြီးဆုံးရန်သူက “လောဘ” တစ်ခုတည်းမဟုတ်
မောဟလည်းရှိတယ်။
“ငါကလူကောင်း၊ ငါ့ Business လည်းကောင်းမှာပဲ”
ဆိုတဲ့ မောဟ။
အဲဒါက အန္တရာယ်ကြီးတယ်။
ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် လူကောင်းလို့ယုံလို့ review မလုပ်တော့ဘူး။
ဒီဟာ moral blind spot ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဦးဇင်းတို့ English စကားများမသုံးချင်ပေမယ့် အဓိပ္ပာယ်က—
ကိုယ့်ကောင်းမှုကို ကိုယ်ယုံလွန်းလို့ ကိုယ့်အမှားမမြင်တော့တာ။
ဒါကြောင့် လူကောင်းလည်း စစ်ရမယ်။
ရဟန်းလည်း သတိလိုတယ်။
Owner လည်း သတိလိုတယ်။
မုန်းတီးမှုအပေါ်တည်တဲ့ Business Idea
တစ်ချို့အမြတ်တွေက လူတွေမုန်းကြလေလေ တက်တယ်။
ဒေါသဖြစ်စေတဲ့ content။
တစ်ဖက်တစ်လမ်းကို အမြဲရန်သူလုပ်ပြီး attention စုတာ။
ဒါတွေဟာ လုပ်ငန်းမော်ဒယ်အမျိုးမျိုးထဲမှာ ဖြစ်နိုင်တဲ့ general risk အနေနဲ့ ဆင်ခြင်လို့ရတယ်။
ဒီလိုနေရင် မေး—
“ငါ့အမြတ်တက်ဖို့ လူတွေရဲ့ဒေါသကို ပိုကြီးအောင်လုပ်ရသလား”
ဟုတ်တယ်ဆိုရင် ပြန်စစ်။
သမ္မာသင်္ကပ္ပမှာ မမုန်းတီးမှု၊ မထိခိုက်လိုမှု ဘက်ကို စိတ်ထားဖို့ ဦးဇင်းတို့ ရက် ၀၀၃ မနက်မှာ ပြောခဲ့ပြီးပြီ။
ဒီနေ့မှာ မတူတဲ့ application—
Revenue engine က ဒေါသကို fuel လုပ်နေလား စစ်။
စာနာမှုကိုလည်း Business Model မဖျက်စေ
တစ်ခါတလေ Company စတုန်းက Founder က Customer ကို နားလည်တယ်။
ကြီးလာတော့ Customer ID ဖြစ်သွားတယ်။
Ticket number ဖြစ်သွားတယ်။
ဒါကြောင့် Scale ဖြစ်လာလေလေ လူ့အသံပြန်ကြားစေဖို့ စနစ်လိုတယ်။
Founder တိုက်ရိုက်မကြားနိုင်တော့ရင် complaint summary.
Customer call.
Field visit.
Frontline staff feedback.
အခြားနည်းတွေသုံး။
ဒါက ethical sensitivity ကို ထိန်းတာ။
အမြတ်ရတာကို အပြစ်မယူနဲ့
ဒီတရားကို နားထောင်ပြီး—
“Profit ရရင် မကောင်းဘူးလား”
မထင်နဲ့။
မဟုတ်ဘူး။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄ မှာ အိမ်ရှင်ဘဝရဲ့ ယခုဘဝအကျိုးအတွက် မိမိအလုပ်ကို ကျွမ်းကျင်အားထုတ်ခြင်းနဲ့ တရားသဖြင့်ရသော ဥစ္စာကို စနစ်တကျထိန်းသိမ်းခြင်းတို့ကိုပင် ဟောထားတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၄၁ မှာလည်း တရားသဖြင့်ရရှိသောဥစ္စာကို မိမိနဲ့ မိသားစု၊ အလုပ်သမားများ၊ မိတ်ဆွေများနဲ့ သင့်လျော်ရာအကျိုးများအတွက် အသုံးပြုပုံကို ဟောထားတယ်။
ဒါကြောင့်—
ငွေမဟုတ်ဘူး ပြဿနာ။
ဘယ်လိုရသလဲ။
ဘာလုပ်ဖို့ရသလဲ။
ရဖို့ ဘာလုပ်ခဲ့သလဲ။
ရပြီး ဘာဖြစ်လာသလဲ။
ဒီဟာစစ်ရမယ်။
Ethical business စိတ်ကူးတစ်ခုရဲ့ လက္ခဏာ
ဦးဇင်းတို့ အခု အလွန်ရိုးရိုးပြန်စုမယ်။
လုပ်ငန်း Idea တစ်ခုက ethical ဘက်ကို နီးလာမယ်ဆိုရင်—
လူ့လိုအပ်ချက်တစ်ခုကို တကယ်ဖြေရှင်းဖို့ ကြိုးစားတယ်။
မမှန်စကား မလိုအပ်ဘူး။
Customer မသိမှုကို အဓိကအမြတ်အဖြစ် မသုံးဘူး။
လူရဲ့ကြောက်စိတ်ကို မလိုအပ်ဘဲ မလှုံ့ဆော်ဘူး။
Staff ကို အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်း မမြင်ဘူး။
လုပ်အားနဲ့ကိုက်ညီတဲ့စနစ်၊ အနားယူမှုနဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို စဉ်းစားတယ်။
Safety၊ law၊ professional standard လိုရင် လိုအပ်သလို စစ်တယ်။
ကိုယ့်အမှားကို တွေ့ရင် ပြင်နိုင်တယ်။
အမြတ်နည်းတဲ့နေ့မှာတောင် မကျော်ရမယ့်စည်း ရှိတယ်။
မသင့်တဲ့ Customer ကို မရောင်းနိုင်တယ်။
Complaint တက်ရင် ဖုံးမထားဘဲ လေ့လာတယ်။
တရားသဖြင့် ရေရှည်ရှင်သန်နိုင်ဖို့ Finance ကိုလည်း တတ်အောင်လုပ်တယ်။
ရလာတဲ့ဥစ္စာကို လူအများအကျိုးနဲ့ တာဝန်တွေအတွက် ပညာနဲ့ အသုံးချတယ်။
ဒါကို အပြည့်အဝ “Buddhist Business Certification” လို့ မခေါ်နဲ့။
ဒါက လက်တွေ့ဆင်ခြင်ဖို့ ပုံစံ။
ကုန်ကျစရိတ်ကျရင် Ethics ကျမလား
ဒါက အရေးကြီးဆုံး stress test တစ်ခု။
Business ကောင်းနေတုန်း Ethics လုပ်တာလွယ်တယ်။
Revenue ကျလာတယ်။
Cost တက်လာတယ်။
Investor ဖိအားပေးတယ်။
Target မမီဘူး။
အဲဒီအခါ ethical boundary ဘာဖြစ်သလဲ။
Quality ဖြတ်မလား။
Safety ဖြတ်မလား။
Staff နားရက်ဖြတ်မလား။
Customer ကို overpromise လုပ်မလား။
Data ပြင်မလား။
Supplier ကို ငွေနောက်ကျအောင် ဆွဲမလား။
ဒီအချိန်မှ ယုံကြည်ချက်တကယ်စမ်းသပ်ခံရတယ်။
ဒါကြောင့် အေးချမ်းတဲ့အချိန်မှာပဲ—
“အမြတ်ကျလည်း မလုပ်မယ့်အရာ”
ကို စာနဲ့ရေးထား။
ဒီဟာ Company ရဲ့ ethical firewall လိုဖြစ်နိုင်တယ်။
Analogy ပဲ။
လုံးဝမကျော်ရမယ့် boundary။
အကျိုးပြုမှုကို အဖွဲ့အစည်းယဉ်ကျေးမှုထဲသွင်း
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂ မှာ ပေးကမ်းမှု၊ ချစ်ဖွယ်စကား၊ အကျိုးပြုသောအပြုအမူ၊ မျှတညီမျှမှုတို့ကို ဆက်ဆံရေးထိန်းသိမ်းရာ အခြေခံအဖြစ် ဖော်ပြထားတယ်။
လုပ်ငန်းမှာ analogy အဖြစ်—
တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် ပြောပုံ။
အကျိုးဝေမျှပုံ။
ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ fairness.
Customer complaint ပြောပုံ။
Staff disagreement ကို လက်ခံပုံ။
ဒီအရာတွေ Culture ကို တည်ဆောက်တယ်။
Business Idea က ethical ဖြစ်ချင်ရင် Founder တစ်ယောက်စိတ်ကောင်းရုံမဟုတ်ဘူး။
Culture က လူတွေကို ကောင်းရာဘက်ဆွဲနိုင်ရမယ်။
Ethical idea ဖြစ်သော်လည်း wrong livelihood list ကို မကျော်ရ
ဒီနေရာမှာ ပြန်တိတိကျကျထားမယ်။
လုပ်ငန်းတစ်ခုအတွက် social mission ကောင်းတယ်ဆိုပြီး canonical boundary ကို မကျော်နိုင်ဘူး။
“လူတွေကို အလုပ်အကိုင်ဖန်တီးပေးတယ်”
ဆိုတာနဲ့ လုပ်ငန်းအမျိုးအစားအားလုံး အလိုလိုသမ္မာအာဇီဝ မဖြစ်ဘူး။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၇၇ ရဲ့ တိုက်ရိုက်ဖော်ပြချက်ကို အလေးထားရမယ်။
Mission language က canonical prohibition ကို overwrite မလုပ်နိုင်ဘူး။
ဒီဟာ Truth before fluency။
လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လေးစားဖို့
Ethical Business Idea တစ်ခုက Customer ကို “လှည့်ယူ” မယ့်အစား အပြည့်အစုံဆုံးဖြတ်ခွင့်ပေးဖို့ ကြိုးစားတယ်။
Product ဘာလုပ်နိုင်တယ်။
ဘာမလုပ်နိုင်ဘူး။
Risk ဘာရှိတယ်။
Price ဘယ်လောက်။
အရေးကြီးတဲ့ condition ဘာရှိတယ်။
ရှင်းနိုင်သလောက်ရှင်း။
ဒါကို သမ္မာဝါစာဘက်က စစ်။
Customer မဝယ်တော့ရင်?
ရပါတယ်။
Sale လက်လွှတ်ရနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကို မခိုးဘူး။
Ethical idea ဟာ အမြတ်မရနိုင်ဘူးဆိုရင်?
စိတ်ကူးက အကျိုးရှိတယ်။
Ethical လည်းကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် Business Model မတည်ဘူး။
ဘာလုပ်မလဲ။
အဲဒါကို “ဓမ္မကောင်းလို့ ဆက်လုပ်ရမယ်” လို့ မဖိနဲ့။
Model ပြောင်း။
Price ပြောင်း။
Customer segment ပြောင်း။
Funding model ပြောင်း။
Nonprofit ဖြစ်သင့်ရင် အဲဒီလမ်းကို စစ်။
Partnership ရှာ။
Scale လျှော့။
လုပ်ငန်းမဖြစ်နိုင်ရင် project အဖြစ်ထား။
Ethics က Financial reality ကို မဖျက်ဘူး။
ပညာက နှစ်ဘက်လုံးမြင်ရတယ်။
လုပ်ငန်း Idea ကို လေးပတ်မကြည့်ဘဲ လေးနှစ်ကြည့်
Quick profit ရတယ်။
လေးနှစ်နောက် ဘာဖြစ်မလဲ။
Customer trust ကျမလား။
Staff turnover များမလား။
Regulatory risk တက်မလား—ဒီကိစ္စဟာ သက်ဆိုင်ရာဥပဒေစစ်ဆေးမှုလိုတယ်။
Founder ကိုယ်တိုင် မုန်းတီးမှု၊ လောဘ၊ အမြဲဖိအားနဲ့ နေရမလား။
Environment/Community ဘယ်လိုဖြစ်မလဲ။
Long horizon ကြည့်။
Ethical decision တစ်ခုဟာ တစ်ခါတလေ short-term cost ရှိနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် ဓမ္မကို ROI formula လုပ်မထားရဘူး။
တရားသဖြင့်လုပ်လို့ Profit သေချာတက်မယ် မဟုတ်ဘူး။
မှန်ရာကို မှန်လို့လုပ်တာ။
ဒီအချက်မမေ့နဲ့။
ကိုယ်လုပ်ငန်းစမယ့်နေ့မှာ သစ္စာတစ်ခုထား
ဒီနေ့လယ်တရားမှာ Founder တွေအတွက် အလေ့အကျင့်တစ်ခု။
Company စတဲ့နေ့။
Project စတဲ့နေ့။
ဒီတစ်ကြောင်းကို အဖွဲ့နဲ့သဘောတူထား—
“ငွေဝင်ဖို့ အမှန်ကို မပြောင်းဘူး।”
ဒီတစ်ကြောင်း။
နောက်—
“Customer နားမလည်မှုကို အမြတ်အဖြစ်မသုံးဘူး।”
နောက်—
“Safety သို့မဟုတ် လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို Revenue နောက်မှာ မထားဘူး।”
Business context အလိုက်ပြင်။
ဒါ Company scripture မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် Ethical boundary။
ငွေကို မယုံကြည်မှုနဲ့ လဲလှယ်မိလား
Customer ဆီက ငွေရတယ်။
တစ်ကြိမ်။
Trust ပျက်တယ်။
ပြန်ရဖို့ခက်တယ်။
တစ်ကြိမ်အမြတ်ရဖို့ ရေရှည်ယုံကြည်မှု ပေးလိုက်မိလား။
မေး။
ဒါကို Economic proof အနေနဲ့ မပြောဘူး။
တစ်ချို့လုပ်ငန်းမှာ အခြေအနေများစွာရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် moral accounting အနေနဲ့ စဉ်းစားလို့ရတယ်။
ငွေဝင်တာနဲ့ ကိုယ်ပျောက်သွားတဲ့တန်ဖိုးကိုပါ စာရင်းချ။
ယုံကြည်မှု။
ဂုဏ်သိက္ခာ။
အိပ်စက်အေးချမ်းမှု။
Team morale။
ဒီအရာတွေ Accounting statement မှာ မမြင်ရနိုင်ပေမယ့် ဘဝထဲမှာရှိတယ်။
Mind Practice — “ယူချင်တာ” ကို တစ်မိနစ်ကြည့်
အခု တရားနာနေတဲ့သူတွေ စိတ်ထဲမှာ ကိုယ့် Business Idea တစ်ခုယူကြည့်ပါ။
မရှိရင် အခုလုပ်နေတဲ့အလုပ်ယူ။
ပြီးရင် အေးအေးဆေးဆေး မေး—
“ဒီကနေ ငါဘာရချင်တာလဲ”
ပိုက်ဆံ။
ရာထူး။
လွတ်လပ်မှု။
မိသားစုအတွက်ကောင်းချင်မှု။
နာမည်။
လူတွေ လေးစားစေချင်တာ။
အားလုံး ရှိနိုင်တယ်။
မရှက်နဲ့။
ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အလှမပြင်နဲ့။
ရှိတာကို သိ။
ပြီးရင်—
“ဒီရချင်မှုကြောင့် ငါ မမြင်ချင်တဲ့ ထိခိုက်မှုရှိသလား”
မေး။
တိတ်တိတ်နေ။
အဖြေချက်ချင်းမထွက်လည်းရတယ်။
ဒီဟာ သတိလေ့ကျင့်မှု။
အတ္တကိုအပြစ်တင်တာ မဟုတ်ဘူး။
မြင်တာ။
သိတာ။
နောက်တစ်မိနစ် — “အကျိုးပြုချင်တာ” ကိုကြည့်
ပြီးရင် မေး—
“ငါ့အလုပ်ကြောင့် တကယ်ဘယ်သူ့ဘဝကောင်းစေချင်တာလဲ”
Customer။
မိသားစု။
ဝန်ထမ်း။
လူမှုအဖွဲ့အစည်း။
ရေး။
ပြီးတော့—
“ကောင်းစေတယ်ဆိုတာ ဘာနဲ့သက်သေပြမလဲ”
ဒီမှာ ကရုဏာက စိတ်ထဲကနေ operation ဆီ ရောက်လာတယ်။
နောက်တစ်မိနစ် — “မလုပ်နိုင်တာ” ကိုကြည့်
“အမြတ်ဘယ်လောက်ရရ မလုပ်ဘူးဆိုတဲ့အရာ ဘာလဲ”
ဒီမေးခွန်း။
အဲဒီအဖြေဟာ ကိုယ့်သမ္မာအာဇီဝ boundary။
သက်ဆိုင်ရာ ကျမ်းအခြေခံကို တိတိကျကျ ခွဲရမယ်။
Canonical prohibited trades ရှိတယ်။
အခြားခေတ်သစ် specific boundary တချို့ကတော့ ကိုယ့်လုပ်ငန်းရဲ့ safety, law, professional ethics, customer protection စံနှုန်းတွေနဲ့ စစ်ရမယ်။
လုပ်ငန်းတစ်ခုနဲ့ လူကောင်းတစ်ယောက် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်နိုင်ရမယ်
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဦးဇင်း ဒီနေ့တရားရဲ့ အလယ်တစ်ကြောင်းကို ရွေးရမယ်ဆိုရင်—
“လုပ်ငန်းကြီးလာတာနဲ့ ကိုယ့်လူ့ဂုဏ် မသေးသွားပါစေနဲ့”
ဒီစကားကို မှတ်ပါ။
Business ကြီးလာတယ်။
Customer များတယ်။
Staff များတယ်။
Revenue များတယ်။
ဒါကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့်—
မမှန်စကားလည်းများလာတယ်။
ဖိအားလည်းများလာတယ်။
လူကိုလူမမြင်တော့ဘူး။
Customer ကို Revenue ပဲမြင်တယ်။
Staff ကို Cost ပဲမြင်တယ်။
ဒါဆို Business တိုးပေမယ့် လူတစ်ယောက်အနေနဲ့ ဆုတ်နေတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။
Ethical Business Idea ဆိုတာ—
လုပ်ငန်းတိုးသလို သီလလည်း တိုးနိုင်တဲ့ Idea ဖြစ်အောင် ကြိုးစားခြင်း။
အပြည့်အဝ perfect ဖြစ်ဖို့ မလွယ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် Direction မှန်ရမယ်။
စိတ်ကူးက Ethical ဖြစ်မဖြစ် တစ်ကြိမ်ထက်ပိုစစ်
စတုန်းက စစ်။
၃ လနောက် စစ်။
၁ နှစ်နောက် စစ်။
Scale တက်တိုင်း စစ်။
Business Model ပြောင်းတိုင်း စစ်။
Customer segment ပြောင်းတိုင်း စစ်။
Technology ပြောင်းတိုင်း စစ်။
ဘာကြောင့်လဲ။
မူလကောင်းတဲ့ idea တောင် တဖြည်းဖြည်းလမ်းလွဲနိုင်တယ်။
ဒါကို မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ ရဲ့ “မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက်” ဆင်ခြင်မှုနဲ့ analogy အဖြစ် ပြန်ချိတ်လို့ရတယ်။
လုပ်ငန်းတစ်ခုက အမြတ်ရပေမယ့် လူကို ထိခိုက်နေသလား
ဒီအပိုင်းကို Right Livelihood Check လို့ သတ်မှတ်ကြည့်။
စိတ်ကူးတစ်ခုကို အောက်ကမေးခွန်းတွေနဲ့ တိုက်။
အမြတ်ရပေမယ့်—
လူအန္တရာယ်များလာသလား။
မူးယစ်စေမှုနဲ့ဆက်စပ်သလား။
လူ့အသက်၊ သက်ရှိသတ္တဝါနဲ့ canonical prohibition ကို ထိသလား။
အမှန်မပြောရင်သာ အမြတ်ရသလား။
ဖောက်သည်မသိမှုကို အမြတ်ထုတ်သလား။
ဝန်ထမ်းကို မမျှတစွာဖိသလား။
လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို content အဖြစ်သုံးသလား။
ဒီလိုစစ်။
တစ်ခုခု မသေချာရင်—
HOLD။
မသေချာတာကို ethical လို့ တံဆိပ်မကပ်နဲ့။
Research လုပ်။
Owner မဟုတ်သူလည်း Idea စစ်လို့ရတယ်
Staff တစ်ယောက်က new project တင်တယ်။
Marketing campaign တင်တယ်။
HR policy တင်တယ်။
Finance process တင်တယ်။
အဲဒီ Idea တွေလည်း စစ်လို့ရတယ်။
“လူကိုကူညီလား”
“မမှန်တာလိုလား”
“ထိခိုက်မှုရှိလား”
“မျှတလား”
“အကျိုးကို ဘယ်လိုတိုင်းမလဲ”
ဒါတွေ မေး။
Ethical Business ဆိုတာ Founder တစ်ယောက်ပဲ တာဝန်ယူတာ မဟုတ်ဘူး။
Organization အားလုံးရဲ့နေ့စဉ်ဆုံးဖြတ်ချက်တွေက ဖြစ်လာတာ။
အကျိုးမရှိဘဲ “ethical” လို့ခေါ်ရုံ မလုံလောက်
တစ်ခါတလေ Company က Ethical Branding လုပ်တယ်။
ဒါပေမယ့် Product က အသုံးမဝင်ဘူး။
Customer ပိုက်ဆံအလဟဿဖြစ်တယ်။
စေတနာကောင်းတယ်ဆိုရင်တောင် Value မရှိရင် ပြန်စစ်။
Ethical Business ဟာ—
မထိခိုက်တာ + တကယ်အသုံးဝင်တာ + တရားသဖြင့်ရေရှည်တည်တာ
ဒီဘက်ကို ကြိုးစားရမယ်။
“မဆိုးဘူး” နဲ့ မပြီးဘူး။
“ကောင်းကျိုးရှိတယ်” ပါလိုတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂ မှာ အကျိုးပြုသောအပြုအမူကို လူ့ဆက်ဆံရေးထိန်းသိမ်းရာ အခြေခံထဲ ထည့်ဖော်ပြထားတာကို ဒီနေရာမှာ စိတ်ထားအဖြစ် ပြန်အမှတ်ရနိုင်ပါတယ်။
လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဝင်လာတဲ့နေရာကို စစ်
လုပ်ငန်း Idea အဆင့်မှာ ကိုယ့်စိတ်ကို မေး။
“ဒီ idea ကို ဘာကြောင့် အရမ်းလုပ်ချင်တာလဲ”
လောဘလား။
“Margin အရမ်းကောင်းလို့ ဘာဖြစ်ဖြစ်လုပ်မယ်”
ဆိုတာလား။
ဒေါသလား။
“ပြိုင်ဘက်ကို အနိုင်ယူဖို့ ဒီ business လုပ်မယ်”
ဆိုတာလား။
မောဟလား။
“ငါစိတ်ကောင်းရှိလို့ ဘာမှထိခိုက်မှာမဟုတ်ဘူး”
ဆိုတာလား။
ဒါမှမဟုတ်—
တကယ်အကျိုးရှိတဲ့ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းချင်တာလား။
နှစ်မျိုး၊ သုံးမျိုး ရောနေနိုင်တယ်။
လူ့စိတ်က ရိုးရိုးမဟုတ်ဘူး။
သိတာက ပထမ။
သိပြီးမှ ပြန်ညှိ။
Ethical Business Idea အတွက် အဖွဲ့ဝင်လေးယောက် စစ်ဆေးပုံ
လက်တွေ့ စမ်းကြည့်။
Idea တစ်ခုရပြီဆို လူလေးမျိုးဆီ ပေး။
ပထမ—
Customer အသံသိတဲ့သူ။
တကယ်လိုအပ်သလား စစ်။
ဒုတိယ—
Operation လုပ်မယ့်သူ။
တကယ်လုပ်နိုင်လား၊ လူကိုဘယ်လိုသက်ရောက်လဲ စစ်။
တတိယ—
Finance/စီမံခန့်ခွဲမှုသိသူ။
ရေရှည်တည်နိုင်လား စစ်။
စတုတ္ထ—
မတူတဲ့အမြင်နဲ့ ethical risk ထောက်ပြရဲသူ။
Blind spot စစ်။
လိုအပ်သလို law, safety, health, engineering expert ထပ်သုံး။
ဒါက ethical review ကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ကောင်းသောစိတ်ပေါ် မထားတော့ဘူး။
System ဖြစ်လာတယ်။
မျှတမှုမရှိရင် ကုမ္ပဏီအတွင်းက ပထမဆုံးသိတယ်
ပြင်ပမှာ ethical brand လုပ်လို့ရတယ်။
ဝန်ထမ်းတွေတော့ အတွင်းအမှန်ကို သိတယ်။
Customer “ကောင်းတဲ့ Company” လို့ထင်တယ်။
Staff က လစာနောက်ကျတာသိတယ်။
Customer “people first” လို့မြင်တယ်။
Staff က နားရက်မရှိတာသိတယ်။
ဒီကွာခြားချက်ကို မကြီးအောင်လုပ်။
ဒီဃနိကာယ် ၃၁ က အလုပ်ရှင်တာဝန်တွေထဲမှာ လူတစ်ဦးချင်းစွမ်းရည်နဲ့ကိုက်ညီအောင် အလုပ်ပေးခြင်း၊ လုပ်အားခ/ထောက်ပံ့မှု၊ နာမကျန်းချိန်စောင့်ရှောက်မှုနဲ့ အနားယူချိန်တို့ကို ထည့်ထားတာ အလွန်ထိမိတယ်။
Ethical Business ကို ဝန်ထမ်းက ပထမဆုံးခံစားရမယ်။
Poster ပေါ်မှာ မဟုတ်ဘူး။
Schedule မှာ။
Payroll မှာ။
Manager စကားမှာ။
Safety မှာ။
ဈေးကွက်ကောင်းတာနဲ့ ကုသိုလ်ကောင်းတာ မတူဘူး
ဒီနှစ်ခုကို ခွဲ။
Market fit ရှိတယ်။
ကုသိုလ်အပြည့်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။
Market fit မရှိဘူး။
အကုသိုလ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။
Business category နဲ့ moral category မတူဘူး။
အကျိုးရှိတဲ့ charity project တစ်ခု market မရှိနိုင်ဘူး။
ကောင်းတယ်။
ဒါပေမယ့် business မဖြစ်ချင်မှဖြစ်မယ်။
Demand အရမ်းများတဲ့ product တစ်ခု ethical problem ရှိနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် Founder က analysis နှစ်မျိုးလုပ်။
Business viability။
Ethical viability။
နှစ်ခုလုံး Pass ဖို့ ကြိုးစား။
“Ethical” ဆိုတဲ့စကားကို Marketing မလုပ်မီ Internal audit လုပ်
Company က—
“ethical”
“responsible”
“sustainable”
“people first”
ဆိုတဲ့စကားသုံးမယ်ဆိုရင် သက်ဆိုင်ရာ claim ကို တကယ်ထောက်ပံ့နိုင်လားစစ်။
မထောက်ပံ့နိုင်ရင် မပြောသေး။
ဒါ သမ္မာဝါစာနဲ့ဆက်တယ်။
ကိုယ့်ကောင်းကြောင်း claim လုပ်တာထက် ကောင်းအောင်လုပ်တာ ပိုအရေးကြီး။
ငွေရမယ့်နည်းက အလွန်ရှုပ်ရင် ပြန်ရိုးရှင်းကြည့်
Customer ကို ရှင်းပြလိုက်—
“ကျွန်တော်တို့ ဘယ်လိုငွေရတာလဲ”
အလွယ်နားလည်နိုင်လား။
မနားလည်နိုင်အောင် ခွဲထားတာလား။
Complexity တစ်ခုတိုင်း unethical မဟုတ်ဘူး။
Financial model တချို့ရှုပ်တယ်။
Technology တချို့ရှုပ်တယ်။
ဒါပေမယ့် ရှုပ်ထွေးမှုကို မသိစေဖို့ လက်နက် လုပ်နေလား စစ်။
တစ်ခါတလေ Business Idea ကို ပယ်ရမယ်
အရမ်းချစ်တဲ့ idea။
လအများကြီးစဉ်းစားထားတယ်။
Investor စိတ်ဝင်စားတယ်။
ငွေရနိုင်တယ်။
ဒါပေမယ့် စစ်လိုက်တဲ့အခါ—
canonical wrong-trade boundary ထိတယ်။
ဒါမှမဟုတ် လုပ်ငန်းလည်ဖို့ အခြေခံအားဖြင့် လူကို လှည့်စားရမယ်။
ဒါမှမဟုတ် risk ကို မလျှော့နိုင်ဘူး။
ဒီလိုဆို—
မလုပ်ခြင်းဟာ ရှုံးတာမဟုတ်ဘူး။
လွှတ်နိုင်တာ။
သမ္မာသင်္ကပ္ပထဲက နက္ခမ္မဘက်ကို သတိရ။
Opportunity တိုင်းယူရမယ် မဟုတ်ဘူး။
Business idea မယူလိုက်တာ တစ်ခါတလေ Right Livelihood ကို ကာကွယ်တာ။
တစ်ခါတလေ Idea ကိုပဲ ပြင်လို့ရတယ်
အပြည့်ပယ်စရာမလိုဘူး။
Revenue model ပြောင်းနိုင်တယ်။
Marketing language ပြောင်းနိုင်တယ်။
Data collection လျှော့နိုင်တယ်။
Staff workload ပြန်ဒီဇိုင်းလုပ်နိုင်တယ်။
Pricing ပြောင်းနိုင်တယ်။
Target customer ပြောင်းနိုင်တယ်။
Feature ပယ်နိုင်တယ်။
Ethical flaw တစ်ခုတွေ့တာနဲ့—
“Business ပျက်ပြီ”
မထင်နဲ့။
ပြင်လို့ရရင် ပြင်။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၇ မှာ မှားရာကို မှားကြောင်းသိ၊ စွန့်ဖို့ အားထုတ်၊ မှန်ရာမှာ သတိနဲ့နေတဲ့စိတ်ကို လက်တွေ့သင်ယူနိုင်တယ်။
အမြတ်ကိုလည်း လူအကျိုးနဲ့ ချိတ်
ရလာတဲ့ငွေကို Owner တစ်ယောက်တည်းသုံးဖို့မဟုတ်ဘူး။
Salary။
Reinvestment။
Safety။
Training။
Reserve။
Family။
Giving။
Community responsibility။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၄၁ မှာ တရားသဖြင့်ရရှိသောဥစ္စာကို မိမိနဲ့ မိသားစု၊ အလုပ်သမားများ၊ မိတ်ဆွေများ၊ အန္တရာယ်ကာကွယ်မှုနဲ့ ကောင်းကျိုးရှိရာသို့ အသုံးပြုမှုကို တိတိကျကျဖော်ပြထားတယ်။
ဒီဟာ Ethical Business ကို—
“အပြစ်မလုပ်ရ”
တစ်ခုတည်းကနေ—
“ရလာတဲ့အရင်းအမြစ်ကို ကောင်းကျိုးဖြန့်ရာမှာ အသုံးချ”
ဆီ တိုးပေးတယ်။
နားထောင်ပြီးပြီးချင်း လုပ်ရမယ့် အရာသုံးခု
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီနေ့တရားနာပြီး အရာအများကြီးမလုပ်နဲ့။
သုံးခုလုပ်။
ပထမ — ကိုယ့် Business Idea တစ်ခုကို Harm Map ဆွဲ။
အလယ်မှာ Idea ရေး။
ဘေးမှာ—
Customer။
Staff။
Supplier။
Owner/မိသားစု။
Community။
ရေး။
တစ်ဖက်စီ—
“အကျိုး”
“အန္တရာယ်”
နှစ်ကော်လံရေး။
မသိရင် “မသိသေး” လို့ရေး။
ဒုတိယ — Red Line သုံးခုရေး။
အမြတ်ဘယ်လောက်ရရ မလုပ်ဘူးဆိုတာ သုံးခု။
ဥပမာ—
မမှန် claim မပြော။
Safety ကို သိသိနဲ့ မဖြတ်။
မသင့်သူကို ဖိမရောင်း။
ကိုယ့်လုပ်ငန်းအလိုက်ရေး။
တတိယ — မတူတဲ့လူတစ်ယောက်ဆီ Review တောင်း။
“ဒီ idea က ဘယ်သူ့ကိုထိခိုက်နိုင်လဲ”
တစ်မေးခွန်းတည်း။
သူ့အဖြေကို ခုခံမနေဘဲ နားထောင်။
ဒီသုံးခုကိုလုပ်။
စိတ်လေ့ကျင့်မှု — ငါယူမလား၊ ငါပေးမလား
ညနေမတိုင်မီ တစ်မိနစ်ငြိမ်။
အသက်အေးအေးရှူ။
ပြီးရင် ကိုယ့်စိတ်ကူးကို ရှေ့မှာထား။
မေး—
“ဒီလုပ်ငန်းထဲမှာ ငါ့ယူချင်စိတ် ဘယ်လောက်ရှိလဲ”
သိ။
ပြီးရင်—
“သူတစ်ပါးအကျိုးပြုချင်စိတ် ဘယ်လောက်ရှိလဲ”
သိ။
ပြီးရင်—
“မသိမှု၊ မာန၊ မနာလိုမှု ဝင်နေလား”
သိ။
အဖြေက လှဖို့မလိုဘူး။
မှန်ဖို့လိုတယ်။
ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ရှက်စရာမလိုဘူး။
လောဘရှိရင် “လောဘရှိတယ်” သိ။
ပြီးရင် လောဘကို Business Strategy အဖြစ် မပြောင်းဖို့ စောင့်။
ဒီဟာ Mind Practice။
အလုပ်ခွင်မှာ သမ္မာအာဇီဝကို Board-level မေးခွန်းလုပ်
လုပ်ငန်းကြီးလာရင် Founder တစ်ယောက်တည်း မစစ်နိုင်တော့ဘူး။
Quarterly review, product review, project review တွေမှာ ethical question ထည့်။
“Revenue?”
“Margin?”
“Growth?”
ပြီးရင်—
“Harm?”
“Complaint?”
“Staff impact?”
“Misleading risk?”
“Right livelihood concern?”
မေး။
ဒါဟာ modern governance application။
Canonical wording မဟုတ်ဘူး။
ဒါပေမယ့် ဓမ္မကို wall quote မထားဘဲ decision process ထဲသွင်းတာ။
Ethical Business ကို လုပ်နေတဲ့သူက “ငါ ethical” လို့ ယုံကြည်ပြီးမအိပ်နဲ့
အခုကောင်းတယ်။
မနက်ဖြန်ဖိအားတက်ရင် လွဲနိုင်တယ်။
ဒါကြောင့် humility လိုတယ်။
“အခုအခြေအနေအရ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကို မှန်တယ်လို့ ယူထားတယ်၊ ဒါပေမယ့် evidence အသစ်ရရင် ပြင်မယ်”
ဒီစိတ်ကောင်းတယ်။
တရားသဖြင့်လုပ်တာနဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သူတော်ကောင်းတံဆိပ်ကပ်ဖို့မလိုဘူး။
တံဆိပ်ကလည်း မာနဖြစ်နိုင်တယ်။
လုပ်ရမယ့်အလုပ်ကိုလုပ်။
အခု သစ္စာလေးပါးဆီ ဆင်းကြည့်ရအောင်
ဒကာ ဒကာမတို့…
ဒီနေ့တစ်ပုဒ်လုံး လုပ်ငန်းစိတ်ကူး၊ Customer, Staff, Revenue, Ethics အကြောင်း ပြောလာခဲ့တယ်။
ဒါပေမယ့် တရားဟာ Business Ethics မှာပဲ ရပ်လို့မရဘူး။
နောက်ဆုံး ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ ဒုက္ခဆီ ပြန်ဆင်းရမယ်။
ဒုက္ခသစ္စာ။
လုပ်ငန်းစိတ်ကူးတစ်ခုကို ကိုယ်အရမ်းချစ်တယ်။
လူတွေက အန္တရာယ်ရှိတယ်ပြောတယ်။
နာတယ်။
ကိုယ်အမြတ်ရချင်တယ်။
Ethical boundary ကြောင့် မရနိုင်ဘူး။
နာတယ်။
Customer တစ်ယောက်ကို မရောင်းရဘူး။
Sale ပျက်တယ်။
နာတယ်။
ပြိုင်ဘက်က စည်းမလိုက်ဘဲ ဈေးချပြီး ကိုယ့်ထက်မြန်တယ်။
နာတယ်။
Investor က Growth ဖိတယ်။
Ethics ထိန်းချင်တယ်။
အတွင်းမှာတင်းမာတယ်။
ဒီဟာတွေ လောကီလုပ်ငန်းဘဝရဲ့ အမှန်ဒုက္ခတွေ။
အဲဒါကို မငြင်းနဲ့။
“ဓမ္မလုပ်လို့ စိတ်မပူရဘူး”
လို့ မတုန့်ပြန်နဲ့။
ပူနေရင်—
“ပူတယ်”
သိ။
အဲဒီအခါမှာ အထဲက နောက်တစ်ခုကိုကြည့်။
သမုဒယသစ္စာ။
ဘာကြောင့် ဒီလောက်ပူတာလဲ။
တစ်ခါတလေ တာဝန်ရှိလို့။
ဒါပေမယ့် တစ်ခါတလေ—
“ဒီ Business မဖြစ်မနေအောင်ရမယ်”
ဆိုတဲ့တဏှာ။
“ငါ့ idea မှားလို့မရဘူး”
ဆိုတဲ့မာန။
“သူတို့ထက် ငါပိုမြန်ရမယ်”
ဆိုတဲ့မနာလိုမှု။
“ဒီအမြတ်ကို မလွှတ်ဘူး”
ဆိုတဲ့ဖက်တွယ်မှု။
“လူတွေငါ့ကို successful founder လို့မြင်ရမယ်”
ဆိုတဲ့ယသတဏှာ။
အဲဒီစိတ်တွေကြောင့် ethical warning ကို မမြင်ချင်တော့တာ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဒီအမြစ်ကို မြင်ရမယ်။
လုပ်ငန်းပြဿနာအားလုံးကို တဏှာတစ်ခုနဲ့ လျှော့မရှင်းဘူး။
Market, law, technology, finance, operation, competition အားလုံးရှိတယ်။
ဒါပေမယ့် ကိုယ့်စိတ်ပူလောင်မှုရဲ့အမြစ် ကိုကြည့်ရင် တဏှာနဲ့ဖက်တွယ်မှု မမြင်လို့မရဘူး။
နိရောဓသစ္စာ။
တစ်နေ့မှာ—
“ဒီ idea က ငွေရမယ်၊ ဒါပေမယ့် မသင့်လို့ မလုပ်ဘူး”
ပြောနိုင်တယ်။
စိတ်ပေါ့တယ်။
“ဒီ Customer ကို ရောင်းလို့ရတယ်၊ မသင့်လို့ မရောင်းဘူး”
ပြောနိုင်တယ်။
စိတ်ပေါ့တယ်။
“ဒီ feature engagement တက်မယ်၊ ဒါပေမယ့် user ကို မလိုအပ်ဘဲဖမ်းမိလို့ ပယ်မယ်”
ပြောနိုင်တယ်။
စိတ်ပေါ့တယ်။
“ငါ့ idea မှားနိုင်တယ်”
ပြောနိုင်တယ်။
စိတ်ပေါ့တယ်။
“အမြတ်နည်းပေမယ့် မှန်တဲ့လမ်းကိုယူမယ်”
ပြောနိုင်တယ်။
အပြင်မှာ ခက်နိုင်တယ်။
အတွင်းမှာ တစ်မျိုးအေးတယ်။
ဒီလောကီအေးမှုကို နိဗ္ဗာန်နဲ့ တစ်ထပ်တည်းမထားဘူး။
ဒါပေမယ့် တဏှာလျော့သွားတဲ့အခါ ဖက်တွယ်မှုလျော့ပြီး စိတ်ပူလောင်မှုလည်း လျော့သွားနိုင်တယ် ဆိုတာကို မြင်နိုင်တယ်။
နိရောဓသစ္စာရဲ့ နက်နဲဆုံးအဓိပ္ပာယ်က တဏှာ၏ အပြီးသတ်ချုပ်ငြိမ်းမှု။
အဲဒီလမ်းကို Business Ethics နဲ့ မလျှော့ရဘူး။
Business Ethics က လောကီသီလအကျိုးအတွက် အရေးကြီးတယ်။
နိဗ္ဗာန်လမ်းက ဒီထက်နက်တယ်။
မဂ္ဂသစ္စာ။
ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်ကို မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးနဲ့ ပြန်ချိတ်မယ်။
သမ္မာဒိဋ္ဌိ—
“Market ရှိတာ = မှန်တယ်” မဟုတ်ကြောင်း သိမယ်။
“အမြတ်ရတာ = ကောင်းတယ်” မဟုတ်ကြောင်း သိမယ်။
မှားသောအသက်မွေးမှုနဲ့ မှန်သောအသက်မွေးမှုကို ခွဲသိဖို့ ကြိုးစားမယ်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၇ မှာ ဒီသဘောကို ရှင်းလင်းစွာ ဆက်စပ်ပြထားပါတယ်။
သမ္မာသင်္ကပ္ပ—
သူတစ်ပါးနာကျင်မှုကနေ အမြတ်ထုတ်ဖို့ မရည်ရွယ်ဘူး။
မုန်းတီးမှုနဲ့ Business မတည်ဆောက်ဘူး။
သမ္မာဝါစာ—
Product claim မှန်အောင်ပြောမယ်။
သိသင့်တာကို မလိုအပ်ဘဲ ဖုံးမထားဘူး။
သမ္မာကမ္မန္တ—
လူကိုထိခိုက်တဲ့လုပ်ရပ် မလုပ်ဘူး။
သမ္မာအာဇီဝ—
ဝင်ငွေရလမ်းကို စစ်မယ်။
Canonical boundary ကို လေးစားမယ်။
သမ္မာဝါယာမ—
Business Model ထဲက မကောင်းတဲ့အပိုင်းတွေ့ရင် “စပြီးပြီ” ဆိုပြီးမဖက်ဘဲ ပြင်မယ်။
သမ္မာသတိ—
Revenue တက်လာချိန်တောင် ကိုယ့်စိတ်ဘယ်ဘက်ယိုင်နေလဲ သိမယ်။
“လောဘနဲ့ Quality ဖြတ်ချင်နေပြီလား”
သိမယ်။
သမ္မာသမာဓိ—
Investor pressure၊ deadline၊ competition ကြားမှာ အလျင်စလို ethical boundary မဖျက်ဘဲ တည်ငြိမ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်အောင် စိတ်လေ့ကျင့်မယ်။
ဒီလိုဆို Business Idea စစ်တာက Excel table တစ်ခုတည်းမဟုတ်တော့ဘူး။
ကိုယ့်စိတ်ကိုပါ စစ်တဲ့အလုပ်ဖြစ်လာတယ်။
ဒကာ ဒကာမတို့… အဆုံးမှာ ဒီမေးခွန်းဆယ်ခုယူသွားကြပါ
တရားတစ်ပုဒ်လုံး မမှတ်နိုင်လည်း ရတယ်။
ဒီဆယ်ခုကိုပဲ ယူသွား။
၁။ ဒီလုပ်ငန်းက တကယ်ဘယ်သူ့ဒုက္ခကို လျှော့ပေးသလဲ။
၂။ ကိုယ့်အမြတ်က ဘယ်ကလာသလဲ။
၃။ အမြတ်ရဖို့ မမှန်စကားလိုသလား။
၄။ Customer မသိမှု၊ ကြောက်စိတ်၊ စွဲလမ်းမှုကို အသုံးချသလား။
၅။ Staff အတွက် မျှတ၊ လုံခြုံ၊ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာရှိသလား။
ဒီဃနိကာယ် ၃၁ မှာ အလုပ်ရှင်–အလုပ်သမားဆက်ဆံရေးကို အကျိုးရှိစွာထိန်းသိမ်းဖို့ အလုပ်အားနဲ့ကိုက်ညီသောတာဝန်၊ လုပ်အားခနှင့်ထောက်ပံ့မှု၊ နာမကျန်းစောင့်ရှောက်မှု၊ အနားယူခွင့်တို့ကို ထည့်သွင်းဟောထားပါတယ်။
၆။ Supplier/Community ဆီ ကိုယ့် Cost ကို မတရားရွှေ့ထားသလား။
၇။ ဘယ်လောက်အမြတ်ရရ မလုပ်မယ့် Red Line ဘာလဲ။
၈။ မသင့်တဲ့ Customer ကို “မရောင်းဘူး” ပြောနိုင်သလား။
၉။ လုပ်ပြီးနောက် ထိခိုက်မှုရှိမရှိ ပြန်စစ်မယ့်စနစ် ရှိသလား။
မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁ မှာ ပြုမူမှုကို မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်၊ လုပ်ပြီးနောက် ပြန်ဆင်ခြင်ရန် အခြေခံကို တွေ့နိုင်ပါတယ်။
၁၀။ ဒီလုပ်ငန်းကြောင့် ကိုယ်ဘယ်လိုလူ ဖြစ်လာမလဲ။
ဒီမေးခွန်းကို မမေ့နဲ့။
တစ်ခါတလေ အကြီးဆုံး result ဟာ bank account ထဲမရှိဘူး။
ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ရှိတယ်။
လောဘပိုကြီးလာသလား။
ရိုးသားမှုပိုတည်လာသလား။
မာနပိုကြီးလာသလား။
ကရုဏာပိုလာသလား။
လူကိုအသုံးချတတ်လာသလား။
လူကိုလေးစားတတ်လာသလား။
ဒီဟာက ကိုယ့်ဘဝရဲ့ တကယ့်စာရင်းချုပ်။
သူတော်ကောင်းတို့…
လုပ်ငန်းစိတ်ကူးကောင်းများ ရကြပါစေ။
ဒါပေမယ့် ငွေရမယ့်စိတ်ကူးဖြစ်ရုံနဲ့ မကျေနပ်ကြပါစေနှင့်။
လူ့အကျိုးရှိစေသောစိတ်ကူး ဖြစ်ကြပါစေ။
လူ့အကျိုးရှိသော်လည်း မိမိနှင့် အခြားသူတို့ကို မတရားထိခိုက်စေသော နည်းလမ်းမဖြစ်ကြပါစေနှင့်။
အမြတ်ရနိုင်ကြပါစေ။
သို့သော် ထိုအမြတ်ရရှိရာနည်းကို ရိုးသားစွာ ရှင်းပြနိုင်ကြပါစေ။
ဖောက်သည်များကို ဆုံးဖြတ်ချက်မပေးဘဲ လှည့်စားခြင်းဖြင့် မရောင်းကြပါစေနှင့်။
လူတို့၏မသိမှုကို အမြတ်အဖြစ် မပြောင်းကြပါစေနှင့်။
ကြောက်စိတ်ကို မလိုအပ်ဘဲ လှုံ့ဆော်ပြီး အမြတ်မယူကြပါစေနှင့်။
စွဲလမ်းမှုတိုးမှ လုပ်ငန်းတိုးတက်မည့်ပုံစံများကို အထူးသတိထားနိုင်ကြပါစေ။
မိမိတို့၏ ဖောက်သည်များကို အမြတ်ပေးသူများအဖြစ်သာ မမြင်ဘဲ လူများအဖြစ် မြင်နိုင်ကြပါစေ။
ဝန်ထမ်းတို့ကို ကုန်ကျစရိတ်များအဖြစ်သာ မမြင်ဘဲ ကိုယ်ပိုင်ဘဝ၊ မိသားစု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာရှိသော လူများအဖြစ် မြင်နိုင်ကြပါစေ။
သူတို့၏စွမ်းရည်နှင့်ကိုက်ညီစွာ အလုပ်ခွဲပေးနိုင်ကြပါစေ။
တရားမျှတသောလုပ်အားခနှင့် ထောက်ပံ့မှု ရရှိစေရန် ကြိုးစားနိုင်ကြပါစေ။
နာမကျန်းချိန်နှင့် အနားယူချိန်တို့၏ လူ့လိုအပ်ချက်ကို မမေ့ကြပါစေနှင့်။
Supplier ကို မတရားဖိနှိပ်၍ မိမိအမြတ် မတည်ဆောက်ကြပါစေနှင့်။
မိမိတို့က ကောင်းတယ်ထင်ခြင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် ethical ဖြစ်ပြီဟု မသတ်မှတ်ကြပါစေနှင့်။
အဖြစ်မှန်ကို စစ်နိုင်ကြပါစေ။
Feedback ကို လက်ခံနိုင်ကြပါစေ။
လိုအပ်သောဥပဒေ၊ ကျန်းမာရေး၊ နည်းပညာ၊ ဘေးကင်းရေးနှင့် အခြားကျွမ်းကျင်မှုတို့ကို သက်ဆိုင်ရာပညာရှင်များနှင့် စစ်နိုင်ကြပါစေ။
ဓမ္မကို ကျွမ်းကျင်ပညာအစား မသုံးကြပါစေနှင့်။
ကျွမ်းကျင်ပညာကိုလည်း လူ့အကျိုးနှင့် သီလကင်းသောကိရိယာအဖြစ် မသုံးကြပါစေနှင့်။
တရားသဖြင့် အသက်မွေးနိုင်ကြပါစေ။
တရားသဖြင့်ရရှိသော ဥစ္စာကို မိမိ၊ မိသားစု၊ အလုပ်သမားများ၊ မိတ်ဆွေများနှင့် ကောင်းကျိုးရှိရာတို့အတွက် ပညာရှိစွာ အသုံးပြုနိုင်ကြပါစေ။
မိမိအသက်မွေးလုပ်ငန်း၌ ကျွမ်းကျင်အားထုတ်နိုင်ကြပါစေ။
ရရှိထားသော တရားသဖြင့်ဥစ္စာကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စီမံနိုင်ကြပါစေ။
မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းသင်းနိုင်ကြပါစေ။
ဝင်ငွေထွက်ငွေကို ပညာရှိစွာ ချိန်ညှိနိုင်ကြပါစေ။
အမြတ်ကျသည့်နေ့တွင် သီလမကျကြပါစေနှင့်။
ပြိုင်ဘက်တက်သည့်နေ့တွင် မိမိ၏သမ္မာသင်္ကပ္ပ မပျက်ကြပါစေနှင့်။
အခက်အခဲရှိသည့်နေ့တွင် Customer ကို မလှည့်စားကြပါစေနှင့်။
Investor ဖိအားရှိသည့်နေ့တွင် အမှန်တရားကို မလျှော့ကြပါစေနှင့်။
လုပ်ငန်းအောင်မြင်သောနေ့တွင် မာနမကြီးကြပါစေနှင့်။
လုပ်ငန်းမအောင်မြင်သည့်နေ့တွင်လည်း မမှန်သောလမ်းကို လွယ်လွယ်မရွေးကြပါစေနှင့်။
မိမိတို့လုပ်ငန်းစိတ်ကူးတစ်ခုချင်းကို—
“လုပ်လို့ရလား”
ဆိုတာတစ်ခုတည်းမမေးဘဲ—
“လုပ်သင့်လား”
လို့ မေးနိုင်ကြပါစေ။
“ဝယ်မယ့်သူရှိလား”
တစ်ခုတည်းမမေးဘဲ—
“ဝယ်ပြီး သူ့အတွက် အကျိုးရှိလား”
လို့ မေးနိုင်ကြပါစေ။
“အမြတ်ဘယ်လောက်ရလဲ”
တစ်ခုတည်းမမေးဘဲ—
“အမြတ်ရဖို့ ဘာပေးနေရလဲ”
မေးနိုင်ကြပါစေ။
“လူသိများမလား”
မမေးခင်—
“လူ့ဘဝ နည်းနည်းကောင်းလာမလား”
မေးနိုင်ကြပါစေ။
“Company ဘယ်လောက်ကြီးမလဲ”
မမေးခင်—
“သီလဘယ်လောက်တည်မလဲ”
မေးနိုင်ကြပါစေ။
ဒုက္ခကို သိနိုင်ကြပါစေ။
လုပ်ငန်းအောင်မြင်လိုမှုအောက်မှာ ဝင်နေသော တဏှာ၊ မာန၊ ကြောက်စိတ်နှင့် ဖက်တွယ်မှုတို့ကို အမှန်အတိုင်း သိနိုင်ကြပါစေ။
ထိုတဏှာနည်းသွားသည့်အခါ ရလာသော စိတ်အေးချမ်းမှုကို သတိပြုနိုင်ကြပါစေ။
ထိုလောကီအေးချမ်းမှုကို နိဗ္ဗာန်နှင့် မရောထွေးဘဲ၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော တဏှာချုပ်ငြိမ်းရာဆီ ဦးတည်သော အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ပွားများနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် မှား/မှန်ကို ခွဲနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာသင်္ကပ္ပဖြင့် မထိခိုက်လိုသောစိတ်ကို မွေးနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာဝါစာဖြင့် ရိုးသားစွာ ရောင်းချဆက်ဆံနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာကမ္မန္တဖြင့် မတရားထိခိုက်မှုကို ရှောင်နိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာအာဇီဝဖြင့် မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာဝါယာမဖြင့် မမှန်သောစနစ်ကို တွေ့သည့်အခါ ပြင်နိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာသတိဖြင့် Profit pressure အောက်မှာ မိမိစိတ် ဘယ်ဘက်ယိုင်နေလဲ သိနိုင်ကြပါစေ။
သမ္မာသမာဓိဖြင့် အလျင်စလိုလောဘဆုံးဖြတ်ချက်များထက် တည်ငြိမ်ပညာရှိသော ဆုံးဖြတ်ချက်များ ချနိုင်ကြပါစေ။
မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းစိတ်ကူးများသည် ကိုယ်တစ်ယောက်၏ ဥစ္စာတိုးပွားမှုသာ ဖြစ်မနေဘဲ လူအများ၏ အကျိုးချမ်းသာကို တရားသဖြင့် ပံ့ပိုးနိုင်သောအရာများ ဖြစ်ကြပါစေ။
လောကီလုပ်ငန်းကြီးတစ်ခု တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။
သို့သော် ထိုလုပ်ငန်းထက် ပိုအရေးကြီးသော—
အမှန်ကိုသိသောစိတ်၊
မထိခိုက်လိုသောစိတ်၊
ရိုးသားသောစကား၊
မှန်ကန်သောအပြုအမူ၊
သန့်ရှင်းသောအသက်မွေးမှု၊
ကောင်းမှုဘက်သို့အားထုတ်မှု၊
သတိနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှုတို့ကိုပါ တစ်ပြိုင်နက် တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။
သတ္တဝါအပေါင်း ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ။
ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာကြပါစေ။
မိမိတို့၏လုပ်ငန်းကြောင့် အခြားသူတို့၏ ဘေး၊ ဒုက္ခနှင့် မသိမှုများ မတိုးပွားကြပါစေနှင့်။
တတ်နိုင်သမျှ အကျိုးချမ်းသာ၊ ယုံကြည်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် လူ့ဂုဏ်သိက္ခာတို့ တိုးပွားရာအဖြစ် လုပ်ငန်းများကို ပြုပြင်တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု
Sao
ကျမ်းကိုးမှတ်စု
[၁] အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၁၇၇၊ ဝဏိဇ္ဇာသုတ် — ဥပါသကာတစ်ဦး မပြုသင့်သော ကုန်သွယ်မှုငါးမျိုးအဖြစ် လက်နက်၊ သက်ရှိသတ္တဝါများ၊ အသား၊ မူးယစ်စေသောအရာများနှင့် အဆိပ်တို့၏ ကုန်သွယ်မှုကို ဖော်ပြထားသည်။ ယခုတရားတွင် “ဈေးကွက်ရှိခြင်း = လုပ်သင့်ခြင်း” မဟုတ်ကြောင်း canonical boundary အဖြစ် အသုံးပြုထားပြီး အခြားခေတ်သစ်လုပ်ငန်းအမျိုးအစားများကို ဗုဒ္ဓဝစနအဖြစ် တိုးချဲ့မဖော်ပြထားပါ။
[၂] မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၁၇၊ မဟာစတ္တာရီသကသုတ် — မှားသောအသက်မွေးမှုနှင့် မှန်သောအသက်မွေးမှုကို ခွဲသိရန် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အခန်းကဏ္ဍ၊ မှားရာကို စွန့်ရန် သမ္မာဝါယာမနှင့် မှန်ရာ၌ နေရန် သမ္မာသတိတို့က ဝန်းရံထောက်ပံ့ပုံကို ဖော်ပြထားသည်။ Ethical Business Idea ကို တစ်ကြိမ်စစ်ပြီးရပ်မထားဘဲ သိ–ပြင်–စောင့်ကြည့်သော process အဖြစ် တည်ဆောက်ရန် အခြေခံကျမ်းအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။
[၃] မဇ္ဈိမနိကာယ် ၆၁၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ် — ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ဖြင့် ပြုလုပ်မည့်အရာကို မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်နှင့် လုပ်ပြီးနောက် မိမိ၊ သူတစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်စလုံးအပေါ် ထိခိုက်မှုရှိမရှိ ပြန်လည်ဆင်ခြင်ရန် သင်ကြားထားသည်။ ယခုတရားတွင် လုပ်ငန်း Idea ကို မစမီ၊ လည်ပတ်နေစဉ်နှင့် ထုတ်လုပ်ပြီးနောက် အကျိုး/ထိခိုက်မှုကို ပြန်စစ်ရန် analogy အဖြစ်သာ အသုံးပြုထားပြီး Business validation framework ကို ကျမ်းမူရင်းဟု မဖော်ပြထားပါ။
[၄] အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၄.၃၂၊ သင်္ဂဟသုတ် — ပေးကမ်းခြင်း၊ ချစ်ဖွယ်စကား၊ အကျိုးပြုသောအပြုအမူနှင့် မျှတညီမျှစွာ ဆက်ဆံမှုတို့ကို လူ့ဆက်ဆံရေး ထိန်းသိမ်းရာ အခြေခံများအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ ယခုတရားတွင် Customer၊ ဝန်ထမ်းနှင့် Supplier တို့ကို ထုတ်ယူအသုံးချရမည့်အရာအဖြစ်သာ မမြင်ဘဲ အကျိုးပြု၊ ရိုးသား၊ မျှတသော ဆက်ဆံရေးတည်ဆောက်ရန် supporting principle အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။
[၅] ဒီဃနိကာယ် ၃၁၊ သိင်္ဂါလသုတ် — အလုပ်ရှင်ဘက်မှ အလုပ်သမားများအား စွမ်းရည်နှင့်ကိုက်ညီသည့်အလုပ်ခွဲပေးခြင်း၊ အစားအစာနှင့် လုပ်အားခပေးခြင်း၊ နာမကျန်းချိန် စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ အထူးကောင်းမွန်သောအရာများ ဝေမျှခြင်းနှင့် အနားယူချိန်ပေးခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။ ယခုတရားတွင် Customer convenience အတွက် အလုပ်သမားတို့၏ လူ့အခြေအနေကို မဖျက်ရန် canonical support အဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။ ဤသုတ်သည် ခေတ်သစ်အလုပ်သမားဥပဒေ၏ အစားထိုးစာတမ်းမဟုတ်ပါ။
[၆] အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၈.၅၄၊ ဒီဃဇာဏုသုတ် — အိမ်ရှင်အတွက် ယခုဘဝအကျိုးချမ်းသာကို ဆောင်စေရာ၌ မိမိအသက်မွေးလုပ်ငန်းတွင် ကျွမ်းကျင်အားထုတ်ခြင်း၊ တရားသဖြင့်ရရှိသောဥစ္စာကို ကာကွယ်စီမံခြင်း၊ မိတ်ကောင်းရှိခြင်းနှင့် ဝင်ငွေထွက်ငွေညီမျှမှုတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။ Ethical intention သာမက ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် financial sustainability လိုအပ်ကြောင်း ရှင်းပြရာတွင် အသုံးပြုထားသည်။
[၇] အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၅.၄၁၊ အာဒိယသုတ် — ကြိုးစားအားထုတ်၍ တရားသဖြင့်ရရှိသောဥစ္စာကို မိမိ၊ မိဘ၊ ဇနီးသားသမီး၊ အလုပ်သမားများအား ကောင်းစွာထောက်ပံ့ခြင်း၊ မိတ်ဆွေများကို အကျိုးပြုခြင်း၊ အန္တရာယ်များအတွက် ကာကွယ်စီမံခြင်းနှင့် သင့်လျော်ရာ ကောင်းကျိုးများအတွက် အသုံးပြုခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။ Ethical Business ကို “မကောင်းတာမလုပ်ခြင်း” တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ တရားသဖြင့်ရရှိသော အရင်းအမြစ်ကို ကောင်းကျိုးရှိရာအသုံးချခြင်းအထိ ချဲ့ဆင်ခြင်ရန် အသုံးပြုထားသည်။
ကျမ်းစာရင်း
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်။ ဝဏိဇ္ဇာသုတ်၊ ၅.၁၇၇။ ဥပါသကာတစ်ဦးမပြုသင့်သော ကုန်သွယ်မှုငါးမျိုးဆိုင်ရာ canonical boundary။
မဇ္ဈိမနိကာယ်။ မဟာစတ္တာရီသကသုတ်၊ ၁၁၇။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိနှင့် သမ္မာအာဇီဝတို့၏ ဆက်နွယ်မှုဆိုင်ရာ ကျမ်းအခြေခံ။
မဇ္ဈိမနိကာယ်။ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ ၆၁။ ပြုမူမှုကို မလုပ်မီ၊ လုပ်နေစဉ်နှင့် လုပ်ပြီးနောက် မိမိ/သူတစ်ပါး/နှစ်ဖက်စလုံးအပေါ် ထိခိုက်မှုကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်းဆိုင်ရာ ကျမ်းအခြေခံ။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်။ သင်္ဂဟသုတ်၊ ၄.၃၂။ ပေးကမ်းခြင်း၊ ချစ်ဖွယ်စကား၊ အကျိုးပြုသောအပြုအမူနှင့် မျှတညီမျှမှုတို့ဖြင့် လူ့ဆက်ဆံရေး ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ကျမ်းအခြေခံ။
ဒီဃနိကာယ်။ သိင်္ဂါလသုတ်၊ ၃၁။ အလုပ်ရှင်နှင့် အလုပ်သမားတို့၏ အပြန်အလှန်တာဝန်များအပါအဝင် အိမ်ရှင်ဘဝဆိုင်ရာ လူမှုတာဝန်များကို ဖော်ပြသော ကျမ်းအခြေခံ။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်။ ဒီဃဇာဏုသုတ်၊ ၈.၅၄။ လုပ်ငန်းကျွမ်းကျင်မှု၊ တရားသဖြင့်ရသောဥစ္စာကို ထိန်းသိမ်းမှု၊ မိတ်ကောင်းနှင့် ဝင်ငွေထွက်ငွေမျှတမှုဆိုင်ရာ အိမ်ရှင်ဘဝကျမ်းအခြေခံ။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်။ အာဒိယသုတ်၊ ၅.၄၁။ တရားသဖြင့်ရရှိသောဥစ္စာကို မိသားစု၊ အလုပ်သမား၊ မိတ်ဆွေ၊ လုံခြုံရေးနှင့် ကောင်းကျိုးရှိရာများအတွက် အသုံးချခြင်းဆိုင်ရာ ကျမ်းအခြေခံ။