ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော အလုပ်၏ အန္တရာယ် (The Danger of Purposeless Endeavour)

၂၇.၀၉.၂၀၂၆ နံနက်ခင်း မဟာဓမ္မဒေသနာတော်

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလပြည့်ကျော် (၂) ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့။

၁။ ပလ္လင်တော်ဖွင့် နိဒါန်းနှင့် လူသားတို့၏ မျက်မှောက်ရေးရာ ပြဿနာ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

တရားချစ်ခင် သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့—

ဒီကနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလပြည့်ကျော် (၂) ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့ နံနက်ခင်း အရုဏ်တက်ချိန်အခါ သမယမှာ ဦးဇင်းတို့ ရဟန်း၊ ရှင်၊ လူ၊ ဒါယကာ၊ ဒါယိကာမ အားလုံး ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း နာယူကြရမယ့် ဓမ္မဒေသနာတော်ကတော့ “ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော အလုပ်၏ အန္တရာယ်” (The Danger of Purposeless Endeavour: Teleological Delusion and Meaningless Action) လို့ အမည်ပေးထားတဲ့ တရားဒေသနာတော် ဖြစ်ပါတယ်။

မျက်မှောက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးတစ်ခုလုံးကို ကြည့်လိုက်မယ်ဆိုရင် လူတိုင်းဟာ အလွန်အမင်း အလုပ်ရှုပ်နေကြတာကို တွေ့ရပါမယ်။ မနက်မိုးလင်းတာနဲ့ ညဉ့်နက်သည်အထိ အချိန်မလပ် ပြေးလွှားလှုပ်ရှားနေကြတယ်၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာလည်း စီမံကိန်းတွေ၊ လုပ်ငန်းစဉ်တွေ၊ အစည်းအဝေးတွေ၊ စာရွက်စာတမ်းတွေနဲ့ တစ်ချိန်လုံး အလုပ်များနေကြတယ်။ သို့သော်လည်း အဲဒီလို အလုပ်ရှုပ်နေကြတဲ့ လူသားတွေကို သေချာနီးကပ်စွာ မေးခွန်းထုတ်ကြည့်တဲ့အခါ “သင် အခု ဘာအတွက် ဒီလောက် အပင်ပန်းခံပြီး ပြေးလွှားလှုပ်ရှားနေသလဲ၊ ဒီအလုပ်ရဲ့ စစ်မှန်တဲ့ ရည်ရွယ်ချက် ပန်းတိုင် (Purpose) က ဘာလဲ၊ မိမိကိုယ်တိုင်နဲ့ အများသူငါအတွက် အမှန်တကယ် အကျိုးကျေးဇူး (Atta-hita & Para-hita) ဖြစ်ထွန်းရဲ့လား” လို့ စိစစ်လိုက်ရင် အများစုဟာ တိကျခိုင်မာတဲ့ အဖြေမပေးနိုင်ကြတာကို တွေ့မြင်ရပါလိမ့်မယ်။

ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Modern Management) မှာတောင်မှ ရည်ရွယ်ချက် ခိုင်မာမှုမရှိဘဲ အလုပ်တစ်ခုပြီးတစ်ခု အလေ့အထအရ မျက်စိစုံမှိတ် ဆောင်ရွက်နေရခြင်းကို “Activity Trap” လို့ ခေါ်ဆိုပြီး၊ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးကို အချည်းနှီး စွမ်းအင်ကုန်ခမ်းစေတတ်တဲ့ ဘေးဆိုးကြီးအဖြစ် သတိပေးကြပါတယ်။ ပြင်ပစာရွက်စာတမ်း၊ အချိန်ဇယားအရ အလုပ်တွေ တွင်ကျယ်သယောင် ရှိသော်လည်း ဦးတည်ရာမရှိတဲ့အတွက် ကုန်ထုတ်စွမ်းအားတွေ ဆုံးရှုံးရုံမျှမက လူသားတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးကိုပါ ဗလာနတ္ထိဖြစ်ကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ် စိတ်ပျက်အားလျော့စေတတ်ပါတယ်။

ဒီအခြေအနေကို သာသနာတော်အဆုံးအမ ဓမ္မစစ်မျက်မှန်နဲ့ ကြည့်မယ်ဆိုရင် ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးက လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၆၀၀ ကျော်ကတည်းက စတင်ထောက်ပြတော်မူခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော၊ ဦးတည်ရာမဲ့သော အလုပ်ဟူသမျှဟာ မောဟ (အမှန်မသိတွေဝေမှု) နဲ့ အယောနိသောမနသိကာရ (မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းမှု) တို့ကို အခြေခံပြီး ဖြစ်ပေါ်လာရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စစ်မှန်တဲ့ ဦးတည်ချက် ရည်ရွယ်ချက် ကင်းမဲ့တဲ့အခါ မည်မျှပင် ပင်ပန်းစွာ အားထုတ်စေကာမူ သဲထဲရေသွန်သကဲ့သို့ အကျိုးမရှိတဲ့အပြင်၊ သံသရာတစ်ကွေ့မှာလည်း အပါယ်ဆင်းရဲနှင့် ဒုက္ခသံသရာကိုသာ ရှည်လျားစေတတ်ကြောင်း ပိဋကတ်တော် အထောက်အထားများက ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ သက်သေပြနေပါတယ်။

၂။ ပိဋကတ်တော်လာ အတ္ထ (ရည်ရွယ်ချက်နှင့် အကျိုး) ဆိုင်ရာ မူလအခြေခံများ

တရားနာပရိသတ်တို့—

ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ “ရည်ရွယ်ချက်” သို့မဟုတ် “ဦးတည်ရာပန်းတိုင်” လို့ ပြောတဲ့အခါ ပါဠိတော်ကျမ်းဂန်များ၌ “အတ္ထ” (Attha) ဆိုတဲ့ စကားလုံးဖြင့် လေးနက်စွာ ဖွင့်ဆိုသုံးစွဲထားတော်မူပါတယ်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဧကကနိပါတ်ပါဠိတော်မှာ ဘုရားရှင်က အကျိုးမဲ့သော အရာနှင့် အကျိုးရှိသော အရာတို့၏ ခြားနားချက်ကို ဤသို့ ဟောကြားထားတော်မူပါတယ်—

**“နာဟံ ဘိက္ခဝေ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ ယေန အနုပ္ပန္နာ ဝါ ကုသလာ ဓမ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ ဝါ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဝဍ္ဎန္တိ ယထယိဒံ ဘိက္ခဝေ အယောနိသောမနသိကာရော။”**¹

(ရဟန်းတို့… မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာရန်၊ ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွားစည်ပင်လာရန်အတွက် မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) နှင့် တူသော အခြားတစ်ခုသော တရားကိုမျှ ငါဘုရား မမြင်။)

အယောနိသောမနသိကာရ ခေါ် အကြောင်းမှန်၊ အကျိုးမှန်၊ ပန်းတိုင်မှန်ကို သေချာစွာ နှလုံးမသွင်းဘဲ စတင်လုပ်ကိုင်တဲ့ အလုပ်မှန်သမျှဟာ အကုသိုလ်တရားတို့ကိုသာ တိုးပွားစေတတ်ပါတယ်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ယောနိသောမနသိကာရ ခေါ် အရင်းအမြစ်နှင့် စစ်မှန်သော အကျိုးတရား (အတ္ထ) ကို ဆင်ခြင်ပြီးမှ ပြုလုပ်တဲ့ အလုပ်သည်သာလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေတာ ဖြစ်ပါတယ်²။

ဒီဃနိကာယ် သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ သာမညဖလသုတ်မှာလည်း ဘုရားရှင်က လူသားတို့ ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်နေကြတဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း လုပ်ငန်းအသီးသီး (အတ္ထဝါဏိဇ္ဇာ၊ ကမ္မန္တ စသည်) တို့ဟာ မျက်မှောက်ဘဝ၌ လက်တွေ့ခံစားရမည့် စစ်မှန်သောအကျိုး (ဒိဋ္ဌဓမ္မိက အတ္ထ) ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် နောင်တမလွန်ဘဝ အကျိုး (သမ္ပရာယိက အတ္ထ) နှင့် အဆုံးစွန် သံသရာဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ရာ ပရမတ္ထအကျိုး (ပရမတ္ထ အတ္ထ) သို့ ဦးတည်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြသထားပါတယ်³။

အကယ်၍ အလုပ်တစ်ခုသည် ဤအတ္ထ ၃ ပါးထဲမှ မည်သည့်အကျိုးစစ် အကျိုးမှန်ကိုမျှ မဆောင်ကြဉ်းနိုင်ဘဲ၊ နေ့စဉ် အလေ့အကျင့်အရ လှုပ်ရှားရုံသက်သက် (အနတ္ထ) သာ ဖြစ်နေမည်ဆိုပါက ထိုအလုပ်ကို ဘုရားရှင်က “အချည်းနှီးသော အားထုတ်မှု” (မောဃပရိဿမ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ပါတယ်⁴။

၃။ မောဟမူစိတ်နှင့် အသိမဲ့ လှုပ်ရှားရုန်းကန်ခြင်း၏ အဘိဓမ္မာဆန်းစစ်ချက်

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့— အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍမှာ စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့ရဲ့ သဘောကို လေ့လာစိစစ်ကြည့်တဲ့အခါ အလုပ်တစ်ခုကို ရည်ရွယ်ချက်မဲ့စွာ၊ ဘာကြောင့်လုပ်နေမှန်း မသိဘဲ လုပ်ကိုင်နေရခြင်းရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံဟာ “မောဟမူစိတ်” သာ ဖြစ်နေတာကို တွေ့ရပါမယ်⁵။

မောဟမူစိတ်မှာ အဓိကအားဖြင့်— ၁။ သစ္စာတရား၊ ကံ-ကံ၏အကျိုးနှင့် စစ်မှန်သော ရည်ရွယ်ချက်တို့အပေါ် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း (ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ်စိတ်)၊ ၂။ စိတ်၏ ဟိုရောက်သည်ရောက် ပျံ့လွင့်နေပြီး တည်ငြိမ်သော ပန်းတိုင်မရှိခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ်စိတ်) ဆိုပြီး နှစ်မျိုး ရှိပါတယ်⁶။

အထူးသဖြင့် ခေတ်သစ်လူသားတွေမှာ ဥဒ္ဓစ္စ (စိတ်ပျံ့လွင့်မှု) နဲ့ အနိယတဗျာပါရ (ဦးတည်ချက်မဲ့ အလုပ်ရှုပ်မှု) တွေ အလွန်များပြားနေကြပါတယ်။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ ဥဒ္ဓစ္စ စေတသိက်ကို ဖွင့်ဆိုရာတွင် “အာရုံတစ်ခုတည်း၌ မငြိမ်သက်ဘဲ လေထဲလွင့်သော ပြာမှုန့်ကဲ့သို့ ပျံ့လွင့်ခြင်းသဘော” (စေတသော အဝူပသမော) ဟု ပြဆိုထားပါတယ်⁷။

ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်နေသူတစ်ဦးရဲ့ စိတ်ဟာ အဲဒီပြာမှုန့်လိုပါပဲ။ မနက်ခင်းမှာ အလုပ်တစ်ခုကို စတင်လိုက်တယ်၊ ဒါပေမဲ့ ဘာရည်ရွယ်ချက်နဲ့ လုပ်မှန်းမသိဘူး၊ စိတ်က အာရုံအမျိုးမျိုးနောက် ပြေးလွှားနေတယ်၊ နေ့ရက်တွေ ကုန်သွားသော်လည်း အတွင်းစိတ်သန္တာန်မှာ ကုသိုလ်လည်း မရ၊ ပညာလည်း မတိုး၊ တရားလည်း မတွေ့ရဘဲ စိတ်ဆင်းရဲပင်ပန်းမှုသာ အဖတ်တင်ကျန်ရစ်ခဲ့ပါတယ်⁸။ ဒါဟာ အကုသိုလ်စိတ်အစဉ်က မောင်းနှင်နေတဲ့ အန္တရာယ်ကြီးမားလှသော အပြုအမူ ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ ဆန္ဒ၊ ဝီရိယနှင့် ပညာတို့၏ ဟန်ချက်ညီ လိုအပ်မှု

တရားနာပရိသတ်တို့— အဘိဓမ္မာ ဝိဘင်းပါဠိတော်၊ ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်းမှာ အလုပ်တစ်ခု ပြီးမြောက်အောင်မြင်ဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ အဓိပတိတရား ၄ ပါး (ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄ ပါး) ကို ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်⁹— ၁။ လုပ်ငန်းအပေါ် မှန်ကန်သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စိတ်ပါဝင်စား တပ်မက်ခြင်း (ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်)၊ ၂။ ရည်မှန်းချက် မရောက်မချင်း မဆုတ်မနစ် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း (ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်)၊ ၃။ လုပ်ငန်းစဉ်အပေါ် စိတ်ကို စွဲမြဲစွာ စိုက်ထူထားခြင်း (စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်)၊ ၄။ အကြောင်းအကျိုး အဆိုးအကောင်းကို ဉာဏ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင် စိစစ်ခြင်း (ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်) တို့ ဖြစ်ကြပါတယ်¹⁰။

ဒီဣဒ္ဓိပါဒ် ၄ ပါးမှာ အဦးဆုံး တည်ဆောက်ရမှာက “ဆန္ဒ” ဖြစ်ပါတယ်¹¹။ ဤနေရာ၌ ဆန္ဒဆိုတာ လောဘတဏှာ မဟုတ်ဘဲ၊ “မွန်မြတ်သောအကျိုးတရား ဖြစ်ထွန်းလိုသော ဓမ္မဆန္ဒ (ကုသလဆန္ဒ)” ဖြစ်ပါတယ်¹²။ အကယ်၍ စတင်ကတည်းက ဆန္ဒ ခေါ် ရည်ရွယ်ချက် တိတိကျကျ မရှိဘဲ၊ ဝီရိယသက်သက်ကိုသာ အကန်းတစ္ဆေလို မျက်စိမှိတ် စိုက်ထုတ်နေမယ်ဆိုရင် အဲဒီဝီရိယဟာ မိစ္ဆာဝီရိယ (မှားယွင်းသော အားထုတ်မှု) ဖြစ်သွားပြီး ဘေးဒုက္ခဆီသို့သာ ဦးတည်သွားပါလိမ့်မယ်¹³။

စစ်တုရင်ကစားသလိုပါပဲ။ အကွက်တိုင်းကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ မရွှေ့ဘဲ၊ လက်ကစားချင်ဇောနဲ့ အကွက်တွေ လျှောက်ရွှေ့နေတဲ့ ကစားသမားဟာ မကြာခင် စစ်ရှုံးရသလိုပါပဲ။ မိမိရဲ့ ဘဝ၊ မိမိရဲ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာလည်း ဘာရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ဒီအလုပ်ကို လုပ်နေသလဲဆိုတဲ့ ဝီမံသ (ပညာ) နဲ့ ဆန္ဒ မပါဘဲ ခြေကုန်လက်ပန်းကျအောင် လှုပ်ရှားနေမယ်ဆိုရင် ဘဝရဲ့ အဖိုးတန် အချိန်တွေကို ဖြုန်းတီးပစ်ရာ ရောက်သွားပါတော့တယ်¹⁴။

၅။ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်နှင့် စီးပွားပျက်ကြောင်း အပါယ်မုခ်များ

ဒကာ ဒကာမတို့— ဒီဃနိကာယ် ပါထိကဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်မှာ လူငယ် သိင်္ဂါလအား ဘုရားရှင် ဟောကြားဆုံးမတော်မူခဲ့တဲ့ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကြောင်း အပါယ်မုခ် (၆) ပါး ဒေသနာတော်ကို လေ့လာကြည့်ကြပါစို့¹⁵။ ထိုအထဲတွင်— ၁။ မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် သေရည်သောက်စားခြင်း၊ ၂။ အချိန်အခါမဟုတ် ညဉ့်အခါ လမ်းခရီးသွားလာ လည်ပတ်ခြင်း၊ ၃။ သဘင်ပွဲလမ်း ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲများသို့ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ခြင်း၊ ၄။ လောင်းကစားပြုလုပ်ခြင်း၊ ၅။ မိတ်ဆွေယုတ်တို့နှင့် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်း၊ ၆။ ပျင်းရိခြင်းတည်းဟူသော အလေ့အကျင့်ရှိခြင်း (အာလသျာနုယောဂ) တို့ ပါဝင်ပါတယ်¹⁶။

ဤအထဲမှ “အာလသျာနုယောဂ” ခေါ် ပျင်းရိခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဘုရားရှင်က ဆင်ခြေ ၆ မျိုး ပေးတတ်ပုံကို ဤသို့ ထောက်ပြထားပါတယ်—

“အလွန်အေးလွန်းသေးသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”၊

“အလွန်ပူလွန်းသေးသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”၊

“အလွန်စောလွန်းသေးသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”၊

“အလွန်မိုးချုပ်လွန်းပြီဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”၊

“အလွန်ဆာလောင်လွန်းသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”၊

“အလွန်ဗိုက်ပြည့်လွန်းသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်”¹⁷။

ဤဆင်ခြေများသည် စင်စစ်အားဖြင့် ရည်ရွယ်ချက်မဲ့သူတို့၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်ကြပါတယ်။ အလုပ်တစ်ခု၌ ခိုင်မာသော ပန်းတိုင် (Purpose) မရှိသည့်အခါ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းလွယ်ပြီး အကြောင်းအမျိုးမျိုးပြကာ ပျင်းရိဆုတ်ယုတ်သွားတတ်ကြသလို၊ တစ်ခါတစ်ရံတွင်လည်း ထိုပျင်းရိမှုကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက် အနှစ်သာရမရှိသော အပေါ်ယံကိစ္စများ၌ အလုပ်ရှုပ်ပြနေတတ်ကြပါတယ်¹⁸။ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်လာ ဤအဆုံးအမတော်သည် ရည်ရွယ်ချက်မဲ့ အသက်ရှင်လှုပ်ရှားခြင်းသည် စီးပွားဥစ္စာ ဆုတ်ယုတ်ရုံမျှမက ဘဝတစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးရာ ပျက်စီးကြောင်း အပါယ်လမ်းသို့ ဦးတည်စေတတ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ညွှန်ပြနေပါတယ်¹⁹။

၆။ ဝိနည်းဒေသနာတော်လာ အချည်းနှီးသော အားထုတ်မှုဆိုင်ရာ သတိပေးချက်များ (Non-Vinicchaya Perspective)

တရားချစ်ခင် သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့—

တရားဒေသနာတော်၏ ပထမပိုင်းတွင် အတ္ထ (စစ်မှန်သော ရည်ရွယ်ချက်နှင့် အကျိုး) ဆိုင်ရာ ပရမတ်အခြေခံများ၊ မောဟမူစိတ်၏ သဘောသဘာဝ၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးနှင့် သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်လာ အာလသျာနုယောဂအပြစ်များကို ခိုင်မာသော ကျမ်းဂန်အထောက်အထားများဖြင့် ဟောကြားရှင်းလင်းခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ယခု အပိုင်း (၂) တွင် သာသနာ့ဘောင် ဝိနယပိဋကတ်တော်၌ လာရှိသော အလုပ်နှင့် တာဝန်၊ စည်းကမ်းသေဝပ်မှုဆိုင်ရာ ဓမ္မသဘောထားများကို ဆက်လက်ဆင်ခြင် လေ့လာကြည့်ကြပါစို့။

ဝိနယပိဋက၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတော်နှင့် စူဠဝါပါဠိတော်တို့တွင် သံဃာ့ဘောင်အတွင်း ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် (ခန္ဓကဝတ်) များကို ဖြည့်ကျင့်ဆောင်ရွက်ရာ၌ စိတ်ပါလက်ပါ မရှိဘဲ ပေါ့ပေါ့ဆဆ ပြုမူခြင်း၊ သာသနာတော်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ သိက္ခာသုံးပါးကို ဦးတည်ခြင်းမရှိဘဲ ပြင်ပအဆင်အပြင် သက်သက်ဖြင့် အချည်းနှီး အချိန်ကုန်လွန်စေခြင်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားရှင်က အဖန်ဖန် တားမြစ်တော်မူခဲ့ပါတယ်²⁰။ ရဟန်းတော်များအဖို့ သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးစွဲရာ၌ပင် ရည်ရွယ်ချက်မဲ့ မသုံးစွဲဘဲ၊ "ဤပစ္စည်းကို သုံးစွဲခြင်းသည် ကိလေသာတရားတို့ကို ငြိမ်းသတ်၍ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြံနိုင်ရန် ဖြစ်သည်" ဟူသော ပစ္စဝေက္ခဏာ ဆင်ခြင်ဉာဏ် (ယောနိသောမနသိကာရ) ဖြင့်သာ သုံးစွဲရန် ပညတ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်²¹။

ဤနေရာတွင် ဦးဇင်းတို့ အထူးသတိပေးလိုသည့် အချက်မှာ ဤဝိနည်းဒေသနာတော်ကို ထုတ်ဖော်ပြသခြင်းသည် မည်သည့်ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းကိုမျှ အာပတ်သင့်သည်၊ မသင့်သည်ဟု တရားစီရင် ဆုံးဖြတ်ချက် (Vinicchaya) ပြုလုပ်ရန် လုံးဝမဟုတ်ပါ။ သာသနာ့ဘောင်၌ပင် အလုပ်တစ်ခုကို ရည်ရွယ်ချက်မဲ့၊ နှလုံးသွင်းမဲ့ ဆောင်ရွက်ပါက အချည်းနှီး (မောဃ) ဖြစ်သွားတတ်သကဲ့သို့၊ လူဝတ်ကြောင် ဒါယကာ ဒါယိကာမတို့၏ လုပ်ငန်းခွင်၌လည်း ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော လုပ်ဆောင်မှုများသည် အချိန်နှင့် စွမ်းအင်တို့ကို ဖြုန်းတီးရုံသာမက စိတ်ဓာတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်မှုဆီသို့ ဦးတည်စေတတ်ကြောင်း အသိပေးလိုရင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်²²။

၇။ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာနှင့် ဓမ္မသဘောထား ခြားနားချက်များ (False Equivalence သတိပြုဖွယ်)

ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့— မျက်မှောက်ခေတ် စီမံခန့်ခွဲမှုလောကတွင် "Purpose-driven Organization" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော လုပ်ငန်းခွင် တည်ဆောက်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုလာကြပါတယ်။ ဤနေရာတွင် ခေတ်သစ်အယူအဆများနှင့် ဗုဒ္ဓဓမ္မဒေသနာတော်အကြား လွဲမှားသော တူညီမှု (False Equivalence) များ မဖြစ်ပေါ်စေရန် အလွန်သတိပြုဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။

ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ၌ "Purpose" (ရည်ရွယ်ချက်) ဟု ဆိုရာတွင် အဖွဲ့အစည်း၏ အမြတ်အစွန်း (Profit) တိုးတက်စေရန်၊ စျေးကွက်ဝေစု ပိုမိုရရှိစေရန်နှင့် ဝန်ထမ်းများ၏ ကုန်ထုတ်စွမ်းအား (Productivity) မြင့်မားလာစေရန်ဟူသော လောကီအကျိုးစီးပွားကို အဓိက ဦးတည်နေတတ်ပါတယ်²³။ တစ်နည်းအားဖြင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို စီးပွားရေးအောင်မြင်မှုအတွက် "မဟာဗျူဟာမြောက် နည်းပညာတစ်ခု" (Management Tool) အဖြစ် အသုံးချခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

သို့သော် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူသော "အတ္ထ" နှင့် "ယောနိသောမနသိကာရ" တရားတို့သည် ပြင်ပ အမြတ်အစွန်းသက်သက်ကို ဦးတည်နေသည် မဟုတ်ပါ²⁴။ ဗုဒ္ဓဓမ္မ၌ ရည်ရွယ်ချက်ဆိုသည်မှာ—

မိမိနှင့် သူတစ်ပါး အကျိုးစီးပွားကို မထိခိုက်စေဘဲ သီလစင်ကြယ်စေခြင်း (အတ္တဟိတ-ပရဟိတ)၊

လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော စိတ်အညစ်အကြေးတို့ကို လျော့ပါးငြိမ်းအေးစေခြင်း (စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ)၊

သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်၊ နိဗ္ဗာန်ဆီသို့ ဉာဏ်မျက်စိ ဖွင့်လှစ်ပေးခြင်းဟူသော လောကုတ္တရာ ဦးတည်ချက် အစစ်အမှန် ရှိနေတာ ဖြစ်ပါတယ်²⁵။

ထို့ကြောင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ရည်ရွယ်ချက်ထားရှိခြင်းကို အလုပ်တွင်ကျယ်ရေး နည်းဗျူဟာသက်သက်အဖြစ် မယူဆဘဲ၊ မိမိသန္တာန်၏ ကုသိုလ်တရား တိုးပွားရေးနှင့် စိတ်အေးချမ်းမှုရရှိရေးဟူသော စစ်မှန်သည့် ဓမ္မအခြေခံဖြင့် တည်ဆောက်သွားကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်²⁶။

၈။ မိမိကိုယ်ကို ပြန်လည်စစ်ဆေးခြင်း (Self-Audit) နှင့် လက်တွေ့ကျင့်စဉ်

တရားနာပရိသတ်တို့— ရည်ရွယ်ချက်မဲ့သော လုပ်ဆောင်မှုများ၏ အန္တရာယ်မှ လွတ်မြောက်နိုင်ရန်အတွက် မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသပါဠိတော်လာ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ် တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည့် မှန်ချပ်ဥပမာ ဒေသနာတော်ကို နေ့စဉ်ဘဝ၌ မပြတ်နှလုံးသွင်း ဆောက်တည်ကြရပါမယ်²⁷။

အလုပ်တစ်ခုခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက— ၁။ အလုပ်မစတင်မီ စစ်ဆေးခြင်း (ပုဗ္ဗဘာဂ ပစ္စဝေက္ခဏာ)— "ငါယခု ပြုလုပ်မည့် အလုပ်သည် မိမိကိုယ်ကို ဆင်းရဲစေသလော၊ သူတစ်ပါးကို ဆင်းရဲစေသလော၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကို တိုးပွားစေသလော" ဟု ဦးစွာ ဆင်ခြင်စိစစ်ရမည်²⁸။ အကယ်၍ အကျိုးမဲ့ အကုသိုလ်အလုပ်ဖြစ်ပါက လုံးဝ မပြုလုပ်ဘဲ ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။ ၂။ ပြုလုပ်နေဆဲ စစ်ဆေးခြင်း (ပဝတ္တ ပစ္စဝေက္ခဏာ)— အလုပ်ကို ဆောင်ရွက်နေစဉ်အတွင်း မိမိ၏ စိတ်အစဉ်တွင် မာန၊ လောဘ၊ ဒေါသတို့ လွှမ်းမိုးနေသလော၊ မူလရည်ရွယ်ချက် ပျောက်ဆုံးပြီး အလေ့အကျင့်အရ စက်ရုပ်သဖွယ် ဖြစ်နေသလောဟု သတိ (Sati) ဖြင့် ပြန်လည်စောင့်ကြည့်ရမည်²⁹။ ၃။ ပြုလုပ်ပြီးသည့်အခါ စစ်ဆေးခြင်း (အပရဘာဂ ပစ္စဝေက္ခဏာ)— အလုပ်ပြီးဆုံးသည့်အခါ ထိုအလုပ်ကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ ကုသိုလ်တိုးပွားခဲ့သလော၊ အများသူငါအတွက် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိခဲ့သလောဟု သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရပါမည်³⁰။

ဤကဲ့သို့ နေ့စဉ် လုပ်ငန်းခွင်၌ မိမိ၏ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့ကို သတိ၊ သမ္ပဇဉ်တို့ဖြင့် ပြန်လည်စစ်ဆေးတတ်သောသူ၏ ဘဝတွင် ရည်ရွယ်ချက်မဲ့သော အချိန်ဖြုန်းတီးမှုများ လုံးဝ ရပ်တန့်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်³¹။

၉။ ဓမ္မဆင်ခြင်ဉာဏ်မှ သစ္စာလေးပါး တရားတော်သို့ အဆုံးစွန် ဆိုက်ရောက်ဆင်းသက်ခြင်း

ဒကာ ဒကာမတို့— တရားဒေသနာတော်၏ နောက်ဆုံးအပိုင်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်၍ ပြင်ပလုပ်ငန်းခွင် အခြေအနေများမှသည် မိမိတို့၏ ခန္ဓာငါးပါး ရုပ်နာမ်သဘောနှင့် သစ္စာလေးပါး ဓမ္မအစစ်အမှန်ဆီသို့ စိတ်အစဉ်ကို ဉာဏ်ဖြင့် ညွတ်ကိုင်း၍ ဆင်ခြင်ကြည့်ကြပါစို့။

၁။ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်ခြင်း— လောက၌ ရည်ရွယ်ချက် ခိုင်မာမှုမရှိဘဲ ဦးတည်ရာမဲ့စွာ တစ်သက်လုံး ပင်ပန်းဆင်းရဲစွာ လှုပ်ရှားရုန်းကန်နေရခြင်းသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ကြီးမားလှသော စိတ်ဆင်းရဲမှု (ဒေါမနဿ) နှင့် ကိုယ်ဆင်းရဲမှု (ဒုက္ခ) ဖြစ်ပါတယ်³²။ ထိုမျှသာမက မိမိတို့ အလွန်အပင်ပန်းခံ၍ ရှာဖွေတည်ဆောက်ထားသော ရာထူး၊ စည်းစိမ်၊ အဖွဲ့အစည်း အောင်မြင်မှုဟူသမျှတို့သည်လည်း မမြဲခြင်း (အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ)၊ အစိုးမရခြင်း (အနတ္တ) သဘောသာ ဖြစ်ကြသဖြင့် အလုံးစုံသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ အစစ်အမှန်သာ ဖြစ်ကြပါတယ်³³။

၂။ သမုဒယသစ္စာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း— ထိုကဲ့သို့ အနှစ်သာရမရှိသော ပြင်ပအာရုံများနောက်သို့ မျက်စိစုံမှိတ် ပြေးလွှားလှုပ်ရှားနေရခြင်း၏ အခြေခံ အကြောင်းရင်းမှန်မှာ အခြားမဟုတ်ပါ။ အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ထားသော မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) နှင့် အာရုံဆိုးတို့အပေါ် အဆမတန် တပ်မက်စွဲလမ်းနေသော တဏှာ (လောဘ) ကြောင့်သာ ဖြစ်ပါတယ်³⁴။ ထိုတဏှာလောဘသည်ပင်လျှင် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို အဆုံးမရှိ လည်ပတ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းမှန် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်³⁵။

၁၀။ တရားနိဂုံး၊ ဆုံးမဩဝါဒနှင့် မေတ္တာပို့သခြင်း

တရားချစ်ခင် သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့—

ဒီကနေ့ နံနက်ခင်းတွင် ဆင်ခြင်နာယူကြရသည့် “ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော အလုပ်၏ အန္တရာယ်” ဓမ္မဒေသနာတော်ကြီးကို နှလုံးသွင်းလျက်၊ သင်ချစ်ခင်သူတော်ကောင်းတို့သည် ပြင်ပစီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ မိသားစုအရေး ကိစ္စအဝဝကို ဆောင်ရွက်ကြသည့်အခါတိုင်း စက်ရုပ်သဖွယ် မျက်စိစုံမှိတ် အလုပ်ရှုပ်မနေကြဘဲ၊ မိမိသန္တာန်၏ ကုသိုလ်တရား တိုးပွားရေးနှင့် အများသူငါ ငြိမ်းချမ်းရေးဟူသော စစ်မှန်သည့် ဓမ္မရည်ရွယ်ချက်ကို ဦးစွာ စိုက်ထူနိုင်ကြပါစေ။

ထိုသို့ ယောနိသောမနသိကာရ သတိတရား လက်ကိုင်ထား၍ ဆောင်ရွက်ခြင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အပြစ်ကင်းစင်သော အနဝဇ္ဇသုခချမ်းသာနှင့် အောင်မြင်တိုးတက်မှု အပေါင်းကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပြီး၊ သံသရာတစ်ကွေ့၌လည်း မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်၊ အမြိုက်မဟာ နိဗ္ဗာန်တရားတော်မြတ်ကို လျင်မြန်စွာ မျက်မှောက်ပြု ဆိုက်ရောက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

Sao Dhammasami 

စာကိုးနှင့် အောက်ခြေမှတ်စုများ

¹ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ ဧကကနိပါတ်ပါဠိတော်၊ ၃-အကမ္မဏီယဝဂ်၊ ၉-ပဌမအယောနိသောမနသိကာရသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၅။

² ၎င်းကျမ်း၊ ၁၀-ပဌမယောနိသောမနသိကာရသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၅။

³ ဒီဃနိကာယ၊ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ၂-သာမညဖလသုတ် (ဒိဋ္ဌဓမ္မိက သာမညဖလအဖွင့်)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၅၄-၅၆။

⁴ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ ၃-တတိယဝဂ်၊ ၂-အလဂဒ္ဒူပမသုတ် (မောဃပုရိသဝိဘင်္ဂ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၇၈။

⁵ အဘိဓမ္မပိဋက၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၊ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၊ အကုသလဓမ္မနိဒ္ဒေသ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၇၉။

⁶ ၎င်းကျမ်း၊ မောဟမူလစိတ္တုပ္ပါဒ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၈၁။

⁷ ၎င်းကျမ်း၊ ဥဒ္ဓစ္စစေတသိကနိဒ္ဒေသ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၈၂။

⁸ အဘိဓမ္မပိဋက၊ ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်၊ တိကမာတိကာနိဒ္ဒေသ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၃၀။

⁹ အဘိဓမ္မပိဋက၊ ဝိဘင်းပါဠိတော်၊ ၉-ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်း၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၁၆။

¹⁰ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၂၁၇။

¹¹ သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၇-ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ်၊ ၁-စာပါလဝဂ်၊ ၁-အပာရသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၁၉။

¹² အဘိဓမ္မပိဋက၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၊ ဆန္ဒနိဒ္ဒေသ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၁။

¹³ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ ဥပရိပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ ၂-အနုပဒဝဂ်၊ ၇-မဟာစတ္တာရီသကသုတ် (မိစ္ဆာဝါယာမအဖွင့်)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၇၄။

¹⁴ ခုဒ္ဒကနိကာယ၊ ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ ၁-ယမကဝဂ်၊ ဂါထာအမှတ် ၁၃-၁၄၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၃။

¹⁵ ဒီဃနိကာယ၊ ပါထိကဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ၈-သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၄၁။

¹⁶ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၁၄၂။

¹⁷ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၁၄၃။

¹⁸ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၁၄၄။

¹⁹ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၁၄၅။

²⁰ ဝိနယပိဋက၊ စူဠဝါပါဠိတော်၊ ၈-ဝတ္တက္ခန္ဓက (အာဂန္တုကဝတ်၊ အာဝါသိကဝတ် အဖွင့်)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၃၂၄-၃၂၈။

²¹ ဝိနယပိဋက၊ မဟာဝါပါဠိတော်၊ မဟာခန္ဓက (ပစ္စဝေက္ခဏာ နိဒ္ဒေသ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၇၉-၈၁။

²² အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ တိကနိပါတ်ပါဠိတော်၊ ပဌမပဏ္ဏာသက၊ ၁-ဗာလဝဂ်၊ ၄-အစိန္တိတသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၉၉။

²³ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ ပဉ္စကနိပါတ်ပါဠိတော်၊ ၁-ပဌမပဏ္ဏာသက၊ ၅-ရာဇဝဂ်၊ ၁-ပဌမရာဇသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၄၄။

²⁴ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ ၃-တတိယဝဂ်၊ ၄-စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၃၃၅။

²⁵ သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၁-မဂ္ဂသံယုတ်၊ ၃-မိစ္ဆတ္တဝဂ်၊ ၄-ဒုတိယမိစ္ဆတ္တသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၉။

²⁶ ဒီဃနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ၉-မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (မဂ္ဂသစ္စဝိဘင်္ဂ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၄၆။

²⁷ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ ၂-ဘိက္ခုဝဂ်၊ ၁-အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၈၀။

²⁸ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၈၁။

²⁹ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၈၂။

³⁰ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၈၃။

³¹ သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၂-ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ်၊ ၄-အပ္ပမာဒဝဂ်၊ ၁-ပဌမအပ္ပမာဒသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၆၁။

³² သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၁၂-သစ္စသံယုတ်၊ ၂-ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဝဂ်၊ ၁-ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၃၆၇။

³³ သံယုတ္တနိကာယ၊ ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၁-ခန္ဓသံယုတ်၊ ၆-ဥပယဝဂ်၊ ၇-အနတ္တလက္ခဏသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၅၅။

³၄ သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၁၂-သစ္စသံယုတ်၊ ၁-ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (သမုဒယသစ္စနိဒ္ဒေသ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၃၆၈။

³၅ ဒီဃနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ၉-မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (သမုဒယသစ္စနိဒ္ဒေသ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၄၀။

³⁶ ၎င်းကျမ်း၊ စာမျက်နှာ ၂၄၃။

³⁷ ခုဒ္ဒကနိကာယ၊ ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ ၁၅-သုခဝဂ်၊ ဂါထာအမှတ် ၂၀၄၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၄၄။

³၈ ဒီဃနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ၉-မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသ)၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၂၄၆။

³၉ သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ ၁-မဂ္ဂသံယုတ်၊ ၁-အဝိဇ္ဇာဝဂ်၊ ၁-အဝိဇ္ဇာသုတ်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁-၂။

⁴⁰ အဘိဓမ္မပိဋက၊ ဝိဘင်းပါဠိတော်၊ ၄-သစ္စဝိဘင်္ဂ၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁၀၁-၁၀၅။

ကျမ်းကိုးစာရင်း (References for Part 1)

၁။ ဆဋ္ဌသံဂါယနာ မူပိဋကတ်တော် (မြန်မာအက္ခရာ)၊ ရန်ကုန်မြို့၊ သာသနာရေးဦးစီးဌာန ပုံနှိပ်တိုက်။

ဒီဃနိကာယ (သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂပါဠိတော် နှင့် ပါထိကဝဂ္ဂပါဠိတော်)။

မဇ္ဈိမနိကာယ (မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော် နှင့် ဥပရိပဏ္ဏာသပါဠိတော်)။

သံယုတ္တနိကာယ (မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်)။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ဧကကနိပါတ်ပါဠိတော်)။

ခုဒ္ဒကနိကာယ (ဓမ္မပဒပါဠိတော်)။

အဘိဓမ္မပိဋက (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၊ ဝိဘင်းပါဠိတော် နှင့် ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်)။

ဝိနယပိဋက (မဟာဝါပါဠိတော်၊ စူဠဝါပါဠိတော်)။

ဒီဃနိကာယ (မဟာဝဂ္ဂပါဠိတော်)။

မဇ္ဈိမနိကာယ (မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသပါဠိတော်)။

သံယုတ္တနိကာယ (ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်)။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (တိကနိပါတ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်ပါဠိတော်)။

ခုဒ္ဒကနိကာယ (ဓမ္မပဒပါဠိတော်)။

အဘိဓမ္မပိဋက (ဝိဘင်းပါဠိတော်)။