“တရားအားထုတ်မှု၏ မြေခံ — သီလ၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် ပညာ”
“တရားအားထုတ်မှု၏ မြေခံ — သီလ၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် ပညာ”
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
တရားနာပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့၊ ယောဂီသူတော်စင်တို့... ယနေ့သည် လာမည့် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်မည့် ၁၂၁ ရက်တာ ဝိပဿနာအလုပ်ပေးတရားစဉ်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရမည့် တတိယမြောက်နေ့ (Day P03) ဖြစ်ပါသည်။
ပြီးခဲ့သောနေ့များက ဝိပဿနာ၏ အခြေခံရည်ရွယ်ချက်များနှင့် တရားကို မှန်ကန်သော ကျမ်းအလွှာများမှ ခွဲခြားယူတတ်ရန် လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါသည်။ ယနေ့တွင်မူ "မှန်ကန်သော တရားအရင်းအမြစ်ကို သိပြီဆိုလျှင် လက်တွေ့အားထုတ်ရန်အတွက် မိမိဘဝကို မည်သို့ ပြင်ဆင်ရမည်နည်း" ဟူသော မေးခွန်းကို ဖြေဆိုသွားပါမည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ ဟောကြားမည့် တရားတော်၏ ခေါင်းစဉ်မှာ “တရားအားထုတ်မှု၏ မြေခံ — သီလ၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် ပညာ” ဟူ၍ ဖြစ်ပါသည်။
ဝိပဿနာသည် သီးခြားခွဲထုတ်ထားသော နည်းလမ်းတစ်ခု မဟုတ်ပါ
ယနေ့ခေတ်တွင် တရားအားထုတ်လိုသူ အများစုမေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းတစ်ခု ရှိပါသည်။ “ဝိပဿနာအားထုတ်ချင်တယ်ဆိုရင် ထိုင်ခုံပေါ်မှာ မျက်စိမှိတ်ပြီး ရှုနေရုံနဲ့ လုံလောက်သလား” ဟူသော မေးခွန်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
ခေတ်သစ်လူသားတို့သည် တရားအားထုတ်ခြင်းကို စိတ်ဖိစီးမှုလျော့ကျစေသော ဆေးပြားတစ်ပြားကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် နေ့စဉ်ဘဝနှင့် မသက်ဆိုင်သော သီးခြားလေ့ကျင့်ခန်း (Isolated technique) တစ်ခုကဲ့သို့ သဘောထားတတ်ကြသည်။ တစ်နေ့လုံး လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အစွမ်းကုန်ဖြစ်ကာ အကုသိုလ်အာရုံများနောက်သို့ လွင့်မျောချင်တိုင်း လွင့်မျောနေခဲ့ပြီး၊ ညဘက် တရားထိုင်ခုံပေါ်ရောက်မှ မျက်စိမှိတ်လိုက်သည်နှင့် ချက်ချင်း စိတ်တည်ငြိမ်ပြီး တရားထူးရမည်ဟု မျှော်လင့်တတ်ကြသည်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်တွင် တရားအားထုတ်ခြင်းဟူသည် Retreat ဝင်မှ၊ ရိပ်သာရောက်မှ လုပ်ရသော အလုပ်မဟုတ်ပါ။ ဝိပဿနာသည် အထူးအဆန်း အတွေ့အကြုံများကို ဖန်တီးယူသော နည်းလမ်းမဟုတ်ဘဲ၊ မိမိဘဝတစ်ခုလုံးကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဟူသော အခြေခံမြေခံများဖြင့် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲသွားရသော ဘဝနေနည်း၊ အသက်ရှင်နည်း အပြည့်အစုံ (Magga) သာ ဖြစ်ပါသည်။¹
သီလ ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း
တရားအားထုတ်မှု၏ ပထမဆုံး မြေခံမှာ သီလ (Sīla) ဖြစ်ပါသည်။ သီလဆိုသည်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် “လူကောင်းတစ်ယောက် ဖြစ်ခြင်း” ဟူသော ဝေဝါးသည့် အဓိပ္ပာယ်သက်သက် မဟုတ်ပါ။ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် လိမ်ညာစွပ်စွဲ ဆဲဆိုခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်သော စေတနာ (Cetanā)၊ တမင်ရည်ရွယ်၍ စောင့်ထိန်းသော စည်းကမ်း (Intentional ethical discipline) ဖြစ်ပါသည်။²
ဝိပဿနာအားထုတ်မည့် ယောဂီတစ်ဦးအတွက် သီလသည် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးသနည်း။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ကိမတ္ထိယသုတ်တော်တွင် အရှင်အာနန္ဒာက မြတ်စွာဘုရားအား “အရှင်ဘုရား... ကုသိုလ်ဖြစ်သော သီလတို့သည် အဘယ်အကျိုးရှိပါသနည်း” ဟု မေးလျှောက်သောအခါ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်က “အာနန္ဒာ... ကုသိုလ်ဖြစ်သော သီလတို့သည် နောင်တကင်းခြင်း (အဝိပ္ပဋိသာရ - Non-remorse) အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်”³ ဟု ဖြေကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။
ဤအချက်သည် လက်တွေ့တရားအားထုတ်မှုအတွက် အလွန်အရေးကြီးသော သော့ချက်ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ လူတစ်ဦးသည် နေ့စဉ်ဘဝတွင် သူတစ်ပါးကို လိမ်ညာထားမည်၊ လှည့်စားထားမည်၊ စကားနိုင်လု ရန်ဖြစ်ထားမည်၊ သူတစ်ပါး ပစ္စည်းကို မတရားယူထားမည်ဆိုပါက၊ ထိုသူ တရားထိုင်ရန် မျက်စိမှိတ်လိုက်သည်နှင့် သူ၏စိတ်ထဲတွင် ပူပန်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ နောင်တရမှု၊ မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်လိုမှု (Defensiveness) များ အလိုအလျောက် ပေါ်လာပါတော့သည်။ ထိုကဲ့သို့ နောင်တ (ဝိပ္ပဋိသာရ) ဖြင့် ပူလောင်နေသော စိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ရှိ ခန္ဓာ၏ ဖြစ်စဉ်များကို ကြည်လင်စွာ ရှုမြင်နိုင်စွမ်း မရှိတော့ပါ။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က ကိမတ္ထိယသုတ်တော်တွင် ဆက်လက်၍ ဟောကြားတော်မူသည်မှာ— သီလရှိခြင်းကြောင့် နောင်တကင်းမှု (အဝိပ္ပဋိသာရ) ဖြစ်၏။ နောင်တကင်းသဖြင့် ဝမ်းမြောက်မှု (ပါမောဇ္ဇ) ဖြစ်၏။ ဝမ်းမြောက်သဖြင့် နှစ်သိမ့်မှု (ပီတိ) ဖြစ်၏။ ပီတိဖြစ်သဖြင့် ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းအေးမှု (ပဿဒ္ဓိ) ဖြစ်၏။ ငြိမ်းအေးသဖြင့် ချမ်းသာမှု (သုခ) ဖြစ်၏။ ချမ်းသာသဖြင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှု (သမာဓိ) ဖြစ်၏။ စိတ်တည်ငြိမ်မှသာလျှင် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်နိုင်သော (ယထာဘူတဉာဏဒဿန) ဖြစ်၏⁴ ဟူ၍ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို တိကျစွာ ပြသတော်မူခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သီလသည် တရားအားထုတ်မှုအပေါ် အတင်းအကျပ် တပ်ဆင်ထားသော ပြင်ပစည်းကမ်းတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်၏ ကြည်လင်မှုကို တိုက်ရိုက်ဖန်တီးပေးသော အခြေခံအကြောင်းတရား (Training condition) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
သီလကို အကြောင်းပြု၍ မာန မဖြစ်စေရန်
သီလကို စောင့်ထိန်းရာတွင် အထူးသတိပြုရမည့် အချက်တစ်ခု ရှိပါသည်။ အချို့သော သူများသည် မိမိသီလလုံခြုံသည်ကို အကြောင်းပြု၍၊ သီလမလုံခြုံသူများအပေါ် အထင်သေးခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို “ငါသည် သူတို့ထက် ပိုမြတ်သော ယောဂီဖြစ်သည်” ဟု အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း (မာန) များ ဖြစ်လာတတ်သည်။ သုတ္တနိပါတ်၊ မာဂဏ္ဍိယသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “သီလအကျင့်အားဖြင့် ငါသည် မြတ်၏၊ တူ၏၊ နိမ့်ကျ၏ ဟု မကြံစည်ရာ”⁵ ဟု သတိပေးတော်မူခဲ့ပါသည်။ သီလသည် သတိတရားဖြင့် ဂရုစိုက်နေထိုင်ရန် (Carefulness)၊ သူတစ်ပါးကို မထိခိုက်စေရန် (Non-harming) နှင့် စိတ်ကြည်လင်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်ရမည်။ ပညာမာန၊ သီလမာန တက်ရန် မဟုတ်ပါ။
သမာဓိ (စိတ်တည်ငြိမ်မှု) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း
ဒုတိယမြေခံမှာ သမာဓိ ဖြစ်ပါသည်။ စူဠဝေဒလ္လသုတ်တော်တွင် “စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ တည်ကြည်မှုသည် သမာဓိမည်၏ (ယာ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ အယံ သမာဓိ)”⁶ ဟု ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ သမာဓိကို သာမန်အားဖြင့် စိတ်တည်ငြိမ်ခြင်းဟု ပြောသော်လည်း၊ တရားအားထုတ်ရာတွင် တွေ့ရသည့် သမာဓိသည် အိပ်ငိုက်နေခြင်း၊ ထိုင်းမှိုင်းနေခြင်း၊ စိတ်ခံစားမှုများ ထုံထိုင်းသွားခြင်း (Numbness) မဟုတ်ပါ။ ကြည်လင်စွာ စူးစိုက်နိုင်စွမ်း ရှိခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
စိတ်သည် မတည်ငြိမ်ဘဲ ပြန့်ကျဲနေပါက (Scattered mind)၊ အာရုံတစ်ခုပေါ်လာတိုင်း လျင်မြန်စွာ ခုန်ကူးသွားမည်။ ဒေါသဖြစ်စရာတွေ့လျှင် ချက်ချင်း ဒေါသနောက် ပါသွားမည်။ လိုချင်စရာတွေ့လျှင် ချက်ချင်း တဏှာနောက် လိုက်သွားမည်။ ထိုသို့ အာရုံနောက် လိုက်ပါနေသော စိတ်သည် ခန္ဓာ၌ ဖြစ်ပျက်နေသော သဘောတရားများကို အရှိကိုအရှိတိုင်း အကဲခတ်နိုင်စွမ်း (Observation) မရှိတော့ပါ။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်တွင် ငြိမ်သက်စွာ တည်ထားနိုင်ရန် သမာဓိကို ထူထောင်ရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
အေးချမ်းမှု (Calmness) သည် ဝိပဿနာဉာဏ် မဟုတ်ပါ
ဤနေရာတွင် အထူးခွဲခြားသိမြင်ရမည့် အချက်ရှိပါသည်။ စိတ်တည်ငြိမ်လာခြင်းသည် အလွန်အရေးကြီးသော်လည်း၊ ထိုသို့ အေးချမ်းသွားရုံမျှဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သွားပြီဟု မယူဆရပါ။
CALMNESS ≠ VIPASSANĀ ÑĀṆA (အေးချမ်းရုံဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် မဟုတ်ပါ)
SAMĀDHI ≠ MAGGA (သမာဓိရရုံဖြင့် မဂ်ရပြီဟု မဆိုနိုင်ပါ)
PLEASANT STILLNESS ≠ NIBBĀNA (သာယာဖွယ်ကောင်းသော ငြိမ်သက်မှုသည် နိဗ္ဗာန် မဟုတ်ပါ)⁷
သမာဓိ (သမထ) သည် စိတ်ကို အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်တွင် ငြိမ်သက်စွာ ရပ်နားထားခြင်း (Resting) ဖြစ်ပြီး၊ ဝိပဿနာသည် ထိုသို့ ငြိမ်သက်ကြည်လင်နေသော စိတ်ဖြင့် မိမိခန္ဓာအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ မမြဲသောသဘော၊ ဆင်းရဲသောသဘော၊ အစိုးမရသောသဘော (တိလက္ခဏာ) တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (Seeing phenomena clearly) ဖြစ်ပါသည်။ ဓာတ်မီးတစ်လက်နှင့် ဥပမာပေးရလျှင် သမာဓိသည် ဓာတ်မီးကို ကိုင်ထားသော လက်ငြိမ်ခြင်းနှင့် တူပြီး၊ ဝိပဿနာပညာသည် ထိုဓာတ်မီးအလင်းရောင်ဖြင့် အရာဝတ္ထုများကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်ရခြင်းနှင့် တူပါသည်။ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့၏ သိမ်မွေ့သော ကွာခြားချက်ကို မနက်ဖြန် (P04) တွင် ဆက်လက်၍ အသေးစိတ် ရှင်းလင်းဟောကြားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ယနေ့အတွက်မူ သမာဓိသည် ပညာဖြစ်ပေါ်ရန် အထောက်အကူပြုသော မြေခံသာဖြစ်ကြောင်းကို နားလည်ထားရန် လိုအပ်ပါသည်။
ပညာ ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း
တတိယမြေခံမှာ ပညာ (Paññā) ဖြစ်ပါသည်။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ပညာဆိုသည်မှာ စာအုပ်များစွာ ဖတ်ထားခြင်း၊ ပါဠိစာသားများကို အလွတ်ရနေခြင်း၊ တရားစကားများကို အချေအတင် ပြောဆိုနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် တက္ကသိုလ်ဘွဲ့ရထားခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်ပါ။ ဝိပဿနာနယ်ပယ်တွင် ပညာဆိုသည်မှာ “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ” ဟု နှုတ်မှ ရွတ်ဆိုနေရုံမျှ မဟုတ်ဘဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ ပေါ်လာသော ရုပ်နာမ်တရားများကို အရှိကိုအရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (Direct seeing / Yathābhūtañāṇadassana) ပင် ဖြစ်ပါသည်။⁸
"သိထားခြင်း" နှင့် "ကိုယ်တိုင်မြင်ခြင်း"
(P01) တွင် ဟောကြားခဲ့သည့်အတိုင်း "ငါ သိထားတယ်" (Knowing conceptually) နှင့် "ဖြစ်နေတဲ့အချိန်မှာ တကယ်သိမြင်တယ်" (Direct seeing) တို့သည် လုံးဝ မတူညီပါ။ သံယုတ္တနိကာယ်၊ နာဝါသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ရဟန်းတို့၊ သိသော၊ မြင်သော သူအားသာလျှင် အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ခြင်းကို ငါဘုရားဟောတော်မူ၏။ မသိသော၊ မမြင်သော သူအား မဟော"⁹ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ပါသည်။
ဥပမာအားဖြင့် လူတစ်ဦးသည် စာအုပ်ဖတ်ထား၍ "ဒေါသသည် မမြဲဘူး" ဟု သီအိုရီအရ သိထားနိုင်သည်။ သို့သော် သူတစ်ပါးက မိမိအား လာရောက်ဆဲဆိုသောအခါ၊ စိတ်ထဲတွင် ဒေါသအလျင်အမြန် ပေါ်လာပြီး ထိုဒေါသနောက်သို့ ကောက်ကောက်ပါအောင် လိုက်သွားတတ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် "ဒေါသသည် မမြဲဘူး" ဟူသော စာအုပ်သိ ပညာသည် အသုံးမဝင်တော့ပါ။ အမှန်တကယ် ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုမြင်ခြင်း (Passato) ဆိုသည်မှာ ဒေါသပေါ်လာသည့်အခိုက် ထိုဒေါသ၏ ပူလောင်သော သဘောတရားကို အရှိအတိုင်း အကဲခတ်နိုင်ပြီး၊ "ငါ စိတ်ဆိုးနေတယ်" ဟု အတ္တမကပ်ဘဲ၊ ၎င်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာမှုနှင့် ချုပ်ငြိမ်းသွားမှုကို တိုက်ရိုက် မြင်တွေ့လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့၏ ဆက်စပ်မှု
ဤသီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ သုံးပါးသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ခွဲခြား၍မရအောင် အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုနေကြပါသည်။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်ကြီးတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “ဤကား သီလတည်း၊ ဤကား သမာဓိတည်း၊ ဤကား ပညာတည်း။ သီလဖြင့် ခြံရံအပ်သော (သီလပေါ်တွင် အခြေခံသော) သမာဓိသည် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမား၏။ သမာဓိဖြင့် ခြံရံအပ်သော ပညာသည် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမား၏။ ပညာဖြင့် ခြံရံအပ်သော စိတ်သည် ကိလေသာ အာသဝေါတို့မှ လွတ်မြောက်၏”¹⁰ ဟု အထပ်ထပ် ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။
ထို့ကြောင့် သီလမရှိလျှင် သမာဓိမဖြစ်နိုင်၊ သမာဓိမရှိလျှင် ပညာမဖြစ်နိုင်ပါ။ သို့သော်လည်း သီလသည်ပင်လျှင် သမာဓိမဟုတ်၊ သမာဓိသည်လည်း ပညာမဟုတ်သည်ကို သတိပြုရပါမည်။ (Sīla ≠ Samādhi ≠ Paññā). ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍမှနေ၍ မဂ်လမ်းကြောင်း (Ariya Aṭṭhaṅgika Magga) ပေါ်တွင် အချင်းချင်း အထောက်အကူ ပြုနေကြခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။
နေ့စဉ်ဘဝသည်ပင်လျှင် တရားအားထုတ်ရာ စစ်တလင်း (Daily Life as Practice Field)
ဤအချက်များကို ကြည့်လျှင် ဝိပဿနာဆိုသည်မှာ တရားထိုင်ခုံပေါ်တွင် မျက်စိမှိတ်ထားသည့် အချိန်လေးတွင်သာ လုပ်ရမည့်အလုပ် မဟုတ်ကြောင်း ထင်ရှားပါသည်။ မိမိ၏ နေ့စဉ်ဘဝသည်ပင်လျှင် တရားအားထုတ်ရာ စစ်တလင်း ဖြစ်လာပါသည်။
နံနက်အိပ်ရာထသည်မှစ၍၊ မျက်နှာသစ်ခြင်း၊ အစာစားခြင်း၊ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ အလုပ်လုပ်ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ဖုန်းသုံးခြင်း၊ လူများနှင့် ဆက်ဆံခြင်း၊ ချီးမွမ်းခံရခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခံရခြင်း၊ လိုချင်ခြင်း၊ စောင့်ဆိုင်းရခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း၊ နာကျင်ခြင်း၊ သာယာခြင်း အစရှိသော ဘဝ၏ အခိုက်အတန့်တိုင်းသည် ဝိပဿနာအလုပ်အတွက် အာရုံများပင် ဖြစ်ပါသည်။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သတိပဋ္ဌာနသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း အစရှိသော နေ့စဉ် လှုပ်ရှားမှုများတွင် သမ္ပဇဉ်ပညာ (Sampajañña) ဖြင့် ဆင်ခြင်ရန် အတိအလင်း ညွှန်ကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။¹¹
စကားပြောခြင်းနှင့် တရားအားထုတ်မှု (Speech as Practice)
အထူးသဖြင့် စကားပြောခြင်းသည် တရားအားထုတ်မှုနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေပါသည်။ မဟာစတ္တာရီသကသုတ် အစရှိသော သုတ်တော်များတွင် မှန်ကန်သော စကား (သမ္မာဝါစာ) သည် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတွင် အရေးပါကြောင်း ဟောကြားထားပါသည်။¹² တစ်နေကုန် သူတစ်ပါး အတင်းပြောခြင်း၊ ရန်တိုက်ပေးခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား ပြောဆိုခြင်းများကို ပြုလုပ်ထားပြီးမှ၊ ညနေပိုင်းတွင် တရားထိုင်သောအခါ ထိုစကားများ၏ အရှိန်ကြောင့် စိတ်သည် လှိုင်းထန်နေမည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိနှုတ်မှ ထွက်မည့်စကားကို သတိဖြင့် ထိန်းချုပ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် တရားအားထုတ်နေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ခံစားမှုနှင့် တုံ့ပြန်မှုများ (Emotion and Reaction)
နေ့စဉ်ဘဝတွင် သီလနှင့် သတိသည် အဘယ်အချိန်တွင် အထင်ရှားဆုံး အသုံးဝင်သနည်းဆိုသော် ဒေါသထွက်စရာ၊ လိုချင်စရာ၊ ကြောက်ရွံ့စရာ၊ ဝမ်းနည်းစရာများနှင့် ကြုံတွေ့ရသော အခိုက်အတန့်များတွင် ဖြစ်ပါသည်။ သံယုတ္တနိကာယ်၊ သလ္လသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားက မြားနှစ်စင်း ဥပမာဖြင့် ဟောကြားထားပါသည်။¹³ ခန္ဓာကိုယ်၌ နာကျင်မှု (သို့မဟုတ် မနှစ်မြို့ဖွယ် အာရုံနှင့် ကြုံတွေ့မှု) သည် ပထမမြားကို အပစ်ခံရခြင်းနှင့် တူပါသည်။ သာမန် ပုထုဇဉ်သည် ထိုပထမမြား အပစ်ခံရသောအခါ ဒေါသဖြစ်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း ဟူသော ဒုတိယမြားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ထပ်မံ ပစ်ခတ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် တရားနှင့် နေသောသူသည် ပထမမြား (ကာယိကဒုက္ခ) ကိုသာ ခံစားရပြီး၊ ၎င်းအပေါ် စိတ်ဖြင့် ထပ်မံတုံ့ပြန်သော ဒုတိယမြား (စေတသိကဒုက္ခ) ကို အပစ်မခံရအောင် သတိ၊ ပညာဖြင့် ကာကွယ်ထားနိုင်ပါသည်။
ထို့ကြောင့် နေ့စဉ်ဘဝတွင် ဝိပဿနာ ယောဂီ၏ မေးခွန်းသည် “ငါက လူကောင်းလား၊ လူဆိုးလား” ဟု မိမိကိုယ်ကို အကဲဖြတ်ရန် မဟုတ်ပါ။ “အခု ဘာဖြစ်နေသလဲ။ ဘာကြောင့် ဖြစ်လာသလဲ။ ဒီအာရုံအပေါ် ငါ ဘယ်လို တုံ့ပြန်နေသလဲ။ ဒေါသနဲ့ တုံ့ပြန်ရင်၊ လောဘနဲ့ တုံ့ပြန်ရင် ဘာအကျိုးဆက် ဖြစ်မလဲ” ဟူ၍ အရှိကိုအရှိတိုင်း အကဲခတ်ရန်သာ ဖြစ်ပါသည်။
အချိန်ပေး၍ ထိုင်ခြင်းနှင့် နေ့စဉ်ဘဝ အားထုတ်မှု (Formal vs Daily-Life Practice)
တရားအားထုတ်ရာတွင် အချိန်သတ်မှတ်၍ တရားထိုင်ခြင်း (Formal practice) နှင့် နေ့စဉ်ဘဝတွင် သတိထားခြင်း (Daily-life practice) နှစ်ခုစလုံး လိုအပ်ပါသည်။ တရားထိုင်ခြင်းသည် ပြင်ပ အနှောင့်အယှက်ကင်းကင်းဖြင့်၊ မိမိခန္ဓာအတွင်းမှ ဖြစ်စဉ်များကို စူးစိုက်လေ့လာနိုင်ရန် အချိန်နှင့် နေရာကို ဖန်တီးပေးပါသည်။ ထိုသို့ တရားထိုင်စဉ် ရရှိလာသော သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ စွမ်းအားများသည် မိမိ၏ နေ့စဉ်ဘဝ (Daily life) အစစ်အမှန်နှင့် ရင်ဆိုင်ရသောအခါ၊ ထိုအသိတရားများ တည်တံ့နိုင်ခြင်း ရှိ/မရှိကို လက်တွေ့ စမ်းသပ်ရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ တစ်ခုက အခြားတစ်ခုကို အစားထိုး၍ မရပါ။ နှစ်ခုစလုံး အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုနေပါသည်။
အများဆုံး လွဲမှားတတ်သော အယူအဆများ (Common Mistakes)
ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့အနေဖြင့် အောက်ပါ အထင်အမြင်လွဲမှားမှုများကို သတိပြု ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်—
၁။ “ငါက ညတိုင်း တရားထိုင်တဲ့အတွက် နေ့လယ်ဘက် ဘယ်လိုနေနေ ကိစ္စမရှိဘူး” ဟု မတွေးပါနှင့်။ ဘဝနေထိုင်မှုနှင့် တရားသည် တစ်သားတည်း ဖြစ်ရပါမည်။
၂။ “စိတ်ကလေး အေးချမ်းသွားတာနဲ့ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သွားပြီ” ဟု မယူဆပါနှင့်။ အေးချမ်းမှုသည် သမာဓိသာ ဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းအကျိုး၊ အဖြစ်အပျက်ကို သုံးသပ်မှသာ ဝိပဿနာပညာ ဖြစ်ပါသည်။
၃။ “တရားစာအုပ်တွေ အများကြီး ဖတ်ထားတဲ့အတွက် ငါ့မှာ ပညာရှိနေပြီ” ဟု မထင်ပါနှင့်။ စာတွေ့သိမှုသည် မြေပုံသာဖြစ်ပြီး၊ လက်တွေ့ ကိုယ်တိုင်မြင်မှသာ ပညာစစ် (Bhāvanāmaya paññā) ဖြစ်ပါသည်။
၄။ “သီလလုံခြုံနေရင် ဘာမှလုပ်စရာမလိုဘဲ တရားထူးရလိမ့်မည်” ဟု မမျှော်လင့်ပါနှင့်။ သီလသည် မြေခံသာဖြစ်ပြီး၊ သတိ၊ ပညာဖြင့် ဆက်လက် ပွားများရပါဦးမည်။
၅။ “တရားထိုင်တဲ့အခါ စိတ်မငြိမ်လို့ ငါတော့ တရားနဲ့ မဝါသနာမပါဘူး” ဟု စိတ်ဓာတ်မကျပါနှင့်။ စိတ်မငြိမ်ခြင်းကို မငြိမ်ဘူးဟု သိနေခြင်းသည်ပင်လျှင် သတိရှိနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
၆။ “တရားထိုင်ရင် ဘာအတွေးမှ မဝင်ရဘူး” ဟု အတင်းအကျပ် မဖိနှိပ်ပါနှင့်။ ဝိပဿနာသည် အတွေးကို သတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ အတွေးပေါ်လာလျှင် ပေါ်မှန်းသိအောင် အကဲခတ်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။
စုံလင်ပြည့်စုံမှုကို မမျှော်လင့်ပါနှင့် (No Perfectionism)
အချို့က “ငါ့သီလတွေ အပြစ်ကင်းစင်အောင် ဖြူစင်သွားမှပဲ တရားထိုင်တော့မယ်” ဟု တွေးတတ်ကြသည်။ ထိုသို့ စုံလင်ပြည့်စုံမှု (Perfectionism) ကို စောင့်နေပါက မည်သည့်အခါမျှ တရားအားထုတ်ဖြစ်မည် မဟုတ်ပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်တော်တွင် တရားအားထုတ်ခြင်းသည် သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်ကဲ့သို့ တဖြည်းဖြည်းချင်း လျှောဆင်းသွားသော အစဉ်အတိုင်း သင်ယူရသော အကျင့် (Anupubbasikkhā) ဖြစ်ကြောင်း ဟောကြားခဲ့ပါသည်။¹⁴ သီလသည်လည်း နေ့စဉ်လေ့ကျင့်ယူရသော အရာဖြစ်သည်။ သမာဓိနှင့် ပညာသည်လည်း တဖြည်းဖြည်း ပွားများယူရသော အရာများသာ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို အပြစ်မတင်ဘဲ (No shaming) ယခု ရှိနေသော အခြေအနေမှ စတင်၍ တဖြည်းဖြည်း လေ့ကျင့်သွားရပါမည်။
အခြေခံ လက်တွေ့လေ့ကျင့်မှု (Beginner Practical Preparation)
ယနေ့ အကြိုကာလအတွက် ရိုးရှင်းလွယ်ကူသော လက်တွေ့လေ့ကျင့်မှုကို အောက်ပါအတိုင်း စတင်ကြည့်ပါ—
၁။ တရားမထိုင်မီ မိမိ၏ တစ်နေ့တာ ပြောဆိုပြုမူမှုများကို အကြမ်းဖျင်း ပြန်လည်ဆင်ခြင်ပါ။ (သီလကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း)
၂။ "ယနေ့တွင် သတ္တဝါများကို မထိခိုက်စေရ" ဟု စိတ်ထဲမှ အကြွင်းမဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပါ။ (မေတ္တာနှင့် ကရုဏာကို နှလုံးသွင်းခြင်း)
၃။ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာဖြစ်မည့် အနေအထားဖြင့် ထိုင်ပါ။ တောင့်တင်းအောင် အတင်းအကျပ် မလုပ်ပါနှင့်။
၄။ စိတ်ကို အတင်းအကျပ် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်တွင် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်ပေါ်နေသော သဘာဝ (ဥပမာ- ဝင်လေထွက်လေ၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်၏ ထိတွေ့မှုတစ်ခုခု) ကို ဖြည်းညှင်းစွာ သတိထားပါ။
၅။ စိတ်သည် အခြားသို့ လွင့်သွားပါက၊ "လွင့်သွားတယ်" ဟု အပြစ်မတင်ဘဲ သိလိုက်ပါ။ ပြီးလျှင် မူလအာရုံသို့ အသာအယာ ပြန်ယူလာပါ။ (ဒေါသမပါဘဲ သတိကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း)
၆။ တရားထိုင်ပြီးနောက် နေရာမှ ထသောအခါတွင်လည်း ထိုသတိလေးကို မလွှတ်ဘဲ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းခွင်အထိ ဆက်လက် ပါသွားအောင် လေ့ကျင့်ပါ။
(မှတ်ချက် - ဤသည်မှာ မည်သည့်ဆရာစဉ်၏ သီးခြားနည်းလမ်းမျှ မဟုတ်ဘဲ၊ ယောဂီသစ်များအတွက် ဘေးကင်းလုံခြုံသော အခြေခံသတိပဋ္ဌာန် အလေ့အကျင့်သာ ဖြစ်ပါသည်။)
၁၂၁ ရက်တာ ခရီးစဉ်အတွက် ပြင်ဆင်ခြင်း
လာမည့် အောက်တိုဘာ (၁) ရက်နေ့မှ စတင်မည့် (၁၂၁) ရက်တာ ခရီးစဉ်သည် တရားဟောစာတမ်း ၁၂၁ ခုကို နားထောင်ရုံသက်သက် မဟုတ်ပါ။ မိမိခန္ဓာတွင် ဖြစ်ပေါ်နေသော အာရုံများ၊ ခံစားမှုများ၊ တုံ့ပြန်မှုများကို အတိုင်းအတာတစ်ခုပြီးတစ်ခု တဖြည်းဖြည်း မြင်တတ်လာအောင် (Recognizing conditioned experience) သင်ယူရမည့် ခရီးစဉ်ကြီး ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ယောဂီတို့အနေဖြင့်—
ကိုယ်နှုတ်အမူအရာများကို ပိုမို ဂရုစိုက်တတ်လာခြင်း
အာရုံနှင့် တုံ့ပြန်မှုကြား ဆက်စပ်ပုံကို ပိုသိလာခြင်း
သတိထားနိုင်မှု အချိန်ပိုမို ရှည်ကြာလာခြင်းတို့ကို မျှော်လင့်နိုင်ပါသည်။
သို့သော် ထိုင်တိုင်း စိတ်ငြိမ်ရမည်၊ ဒေါသ လုံးဝမထွက်တော့ဘူး၊ ချက်ချင်း မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ် ရမည်၊ အလင်းရောင်များ မြင်ရမည် ဟူသော အာမခံချက်များ (Attainment guarantees) ကိုမူ မမျှော်လင့်ပါနှင့်။ ဝိပဿနာသည် ဝိဇ္ဇာဓိုရ်ကျင့်စဉ်ကဲ့သို့ ထူးခြားစွမ်းအင်များကို ပြသရန်မဟုတ်ဘဲ၊ မိမိစိတ်ကို မိမိမှန်ကန်စွာ နားလည်ရန်သာ ဖြစ်ပါသည်။
တိလက္ခဏာနှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း
ရှေ့ဆက်မည့် သင်ရိုးများတွင် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော တိလက္ခဏာတရားများကို စာသားသက်သက် နှုတ်မှရွတ်ဆိုရန် မဟုတ်ဘဲ၊ ယနေ့ ပြင်ဆင်ခဲ့သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အခြေခံများဖြင့် မိမိ၏ တုံ့ပြန်မှုများကို အကဲခတ်ရာတွင် လက်တွေ့အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ မိမိတို့၏ အမူအကျင့်၊ ခံစားမှုနှင့် တပ်မက်မှုတို့သည် အကြောင်းအခြေအနေ (Conditions) များကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာရပုံကို ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် သဘောတရားများဖြင့် ချိတ်ဆက်လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
သစ္စာလေးပါးသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း
တရားနာပရိသတ်တို့... သတိကင်းလွတ်နေသော (Heedless)၊ သီလမလုံခြုံသော ဘဝနေထိုင်မှုသည် ပူလောင်မှု၊ နောင်တနှင့် ဆင်းရဲဒုက္ခ (ဒုက္ခသစ္စာ) ကိုသာ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားစေပါသည်။ ထိုသို့ သတိလွတ်နေချိန်တွင် အာရုံများအပေါ် တုံ့ပြန်မှု၊ ကပ်ငြိမှု၊ တပ်မက်မှု (သမုဒယသစ္စာ) တို့သည် သံသရာစက်ရဟတ်ကို လည်ပတ်စေသော အင်ဂျင်အဖြစ် အလုပ်လုပ်နေကြပါသည်။
ထိုဆင်းရဲခြင်းမှ လွတ်မြောက်မှုသည် မျက်စိမှိတ်၍ တရားထိုင်ခုံပေါ်တွင် ၅ မိနစ်ခန့် ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်နေရုံဖြင့် အလိုအလျောက် ရရှိလာမည် မဟုတ်ပါ။ မိမိ၏ နေ့စဉ်ဘဝ တစ်ခုလုံးတွင် သီလကို လုံခြုံအောင်ထိန်းခြင်း၊ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် စုစည်းခြင်း၊ အာရုံနှင့် တုံ့ပြန်မှုသဘောတရားကို အရှိအတိုင်း ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဟူသော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး အကျင့်မြတ် (မဂ္ဂသစ္စာ) ကို ဘဝနှင့်တစ်သားတည်း လက်တွေ့ ပွားများမှသာလျှင်၊ အမှားအယွင်း ကပ်ငြိမှုအားလုံးတို့ ချုပ်ငြိမ်းရာ (နိရောဓသစ္စာ) သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း သဘာဝကျကျ ဆင်ခြင်နိုင်ကြပါပြီ။
နောက်နေ့အတွက် အကူး (Transition to P04)
ယနေ့တွင် တရားအားထုတ်မှုသည် ထိုင်ချိန်တစ်ခုတည်း မဟုတ်ကြောင်းနှင့် သီလ၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှု၊ ပညာတို့သည် ဘဝတစ်ခုလုံးနှင့် ဆက်စပ်ပြီး အချင်းချင်း အထောက်အကူပြုနေကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိခဲ့ကြပြီ ဖြစ်ပါသည်။
သို့သော် နောက်ထပ် အလွန်အရေးကြီးသော မေးခွန်းတစ်ခု ကျန်ရှိနေသေးသည်။ ၎င်းမှာ "တရားထိုင်ရင်း စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်အေးချမ်းသွားတာနဲ့ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သွားပြီလား" ဟူသော မေးခွန်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေကို မနက်ဖြန် စတုတ္ထမြောက်နေ့ (Day P04) တွင် “သမထနှင့် ဝိပဿနာ — အေးချမ်းခြင်းနဲ့ သိမြင်ခြင်းကို မရောမိစေရန်” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆက်လက်၍ ရှင်းလင်းဟောကြားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ယနေ့ နာယူခဲ့ရသော “တရားအားထုတ်မှု၏ မြေခံ” တရားတော်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် မိမိတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ဖြင့် အလှဆင်ကာ၊ အမှန်တရားကို ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေသတည်း။
FOOTNOTES
¹ CAN, Dīgha Nikāya, Mahāvagga, Mahāparinibbāna Sutta (DN 16). The Buddha repeatedly emphasizes the integrated path: "Iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā..." showing that meditation is not an isolated technique but part of a comprehensive training.
² ATT, Manorathapūraṇī (Aṅguttara Nikāya Aṭṭhakathā). Explains Sīla not merely as passive abstinence but as intentional restraint (cetanā sīla).
³ CAN, Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta, Kimatthiya Sutta (AN 10.1). "Sīlāni... avippaṭisāratthāni" (Virtues have non-remorse as their purpose).
⁴ CAN, Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta, Kimatthiya Sutta (AN 10.1). The sequential causal chain from sīla to yathābhūtañāṇadassana demonstrates why ethical conduct is the structural prerequisite for insight.
⁵ CAN, Khuddaka Nikāya, Suttanipāta, Māgandiya Sutta (Snp 4.9). "Na samesu pi attānaṃ, na hīnesu na ūsisu..." Warns against conceiving oneself in terms of superiority, equality, or inferiority based on virtue.
⁶ CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Cūḷavedalla Sutta (MN 44). "Yā cittassa ekaggatā ayaṃ samādhi." Defines concentration as the unification or collectedness of mind.
⁷ SCH/CAN, The distinction is strictly maintained across canonical sources (e.g., MN 149 Mahāsaḷāyatanika Sutta) where Samatha and Vipassanā are presented as twin developments, preventing the reduction of insight to mere calmness.
⁸ CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Mahāvedalla Sutta (MN 43). Paññā is defined functionally as understanding the Four Noble Truths, distinguishing it from mere intellectual accumulation.
⁹ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Nāvā Sutta (SN 22.101). "Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato apassato." Emphasizes direct knowing and seeing over conceptual assumption.
¹⁰ CAN, Dīgha Nikāya, Mahāvagga, Mahāparinibbāna Sutta (DN 16). "Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti..."
¹¹ CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Satipaṭṭhāna Sutta (MN 10). The section on clear comprehension (sampajañña) grounds practice in daily activities like walking, looking, dressing, and eating.
¹² CAN, Majjhima Nikāya, Uparipaṇṇāsa, Mahācattārīsaka Sutta (MN 117). Explains Right Speech as integral to the noble path structure.
¹³ CAN, Saṃyutta Nikāya, Saḷāyatanavagga, Salla Sutta (SN 36.6). The two arrows analogy distinguishes unavoidable physical sensation from optional mental reactivity.
¹⁴ CAN, Majjhima Nikāya, Uparipaṇṇāsa, Gaṇakamoggallāna Sutta (MN 107). "Anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā" (Gradual training, gradual action, gradual practice).
REFERENCES
Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Pāḷi Tipiṭaka (Dīgha Nikāya, Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya, Aṅguttara Nikāya, Khuddaka Nikāya).
Manorathapūraṇī (Aṅguttara Nikāya Aṭṭhakathā).
BIBLIOGRAPHY
Dīgha Nikāya, Mahāvagga & Pāthikavagga, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.
Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa & Uparipaṇṇāsa, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.
Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga & Saḷāyatanavagga, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.
Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.
Khuddaka Nikāya, Suttanipāta, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.